Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC THỰC THI CÔNG VỤ CỦA CÔNG CHỨC VĂN PHÒNG – THỐNG KÊ CẤP XÃ 1.Công chức cấp xã, công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã 1. Khái niệm công chức cấp xã và công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã Công chức là một khái niệm chung được sử dụng phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới để chỉ những công dân được tuyển dụng vào làm việc thường xuyên trong cơ quan nhà nước. Ở Việt Nam, khái niệm công chức được hnh thành và gắn liền với sự phát triển của nền hành chính nhà nước. Khái niệm công chức lần đầu tiên được nêu là trong Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/5/1950 của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, theo đó thì công chức là: “những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển để giữ một chức vụ thường xuyên trong các cơ quan Chính phủ, ở trong hay ở ngoài nước đều là công chức theo quy chế này, trừ trường hợp đặc biệt do Chính phủ quy định”.
Đến năm 1991, mới có văn bản mới thay thế và quy định công chức khác với công chức trước đây (Nghị định số 169/HĐBT ngày 25/5/1991 của Hội đồng Bộ trưởng). Và đến năm 1998, Pháp lệnh (Pháp lệnh Cán bộ công chức ngày 26/02/1998 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội) quy định chi tiết hơn về cụm từ công chức. Theo Luật cán bộ, công chức quy định “. Công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước”[33].
Theo nghị định của Chính phủ, quy định công chức cấp xã gồm các chức danh sau: 10 - Trưởng Công an; - Chỉ huy trưởng Quân sự; - Văn phòng – Thống kê; - Địa chính - xây dựng - đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc địa chính - nông nghiệp - xây dựng và môi trường (đối với xã); - Tài chính - kế toán; - Tư pháp - hộ tịch; - Văn hóa - xã hội[18]. Và tất cả công chức các loại trên có nhiệm vụ phải giúp Ủy ban Nhân dân cấp xã thực hiện các nhiệm vụ: - Xây dựng, trình Hội đồng nhân dân xã quyết định các nội dung quy định tại các khoản 1, 2 và 4 Điều 33 của Luật này và tổ chức thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân xã. - Tổ chức thực hiện ngân sách địa phương. - Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do cơ quan nhà nước cấp trên phân cấp, ủy quyền cho Ủy ban nhân dân xã[35].
Uỷ ban nhân dân cấp xã là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân cấp xã, có nhiệm vụ tổ chức thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân xã; là cơ quan hành chính nhà nước ở cấp xã, có nhiệm vụ tổ chức thực hiện hiến pháp, luật, pháp lệnh và các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên, đề ra các quy chế cụ thể, phù hợp để quản lý các lĩnh vực ở địa phương. Bộ phận văn phòng của Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm tham mưu, đề xuất các giải pháp để lãnh đạo Ủy ban nhân dân tổ chức điều hành các hoạt động của bộ máy hành chính ở cấp xã, thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo quy định. 11 Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là một trong những chức danh chuyên môn, nghiệp vụ do Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp quản lý và sử dụng, có đặc điểm riêng và được hiểu như sau: Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là những công dân được tuyển dụng vào làm việc tại Ủy ban nhân dân cấp xã, có trách nhiệm tham mưu, đề xuất các giải pháp giúp Ủy ban nhân dân cấp xã tổ chức điều hành các hoạt động quản lý nhà nước ở địa phương và thực hiện đúng các nhiệm vụ theo pháp luật quy định[18]. Đặc điểm công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã Cũng như các công chức cấp xã khác, công chức Văn phòng – Thống kê hoạt động theo thẩm quyền được pháp luật quy định, phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước nhân dân địa phương và cơ quan quản lý cấp trên.
Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là một bộ phận rất quan trọng trong đội ngũ công chức xã, trực tiếp tham mưu cho Ủy ban nhân dân xã tổ chức thực hiện các hoạt động hành chính ở địa phương, là những người hằng ngày tiếp xúc trực tiếp với nhân dân để tuyên truyền, phổ biến chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, giải quyết các vấn đề liên quan đến đời sống của nhân dân do đó phải đáp ứng được các yêu cầu về phẩm chất, năng lực và trình độ theo quy định đối với công chức. Bên cạnh đó, công chức Văn phòng – Thống kê có những đặc điểm riêng như sau: - Công chức VPTK hình thành từ nhiều nguồn khác nhau. Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã không chỉ hình thành từ nguồn tuyển dụng mới, theo chính sách thu hút, cử tuyển mà còn do chuyển đổi chức danh cán bộ chuyên trách ở các tổ chức đoàn thể cấp xã theo yêu cầu của công tác tổ chức nhân sự cần phải bố trí sắp xếp lại. 12 - Công chức VPTK chịu sự quản lý về chuyên môn nghiệp vụ của nhiều cơ quan chuyên môn cấp huyện.
Ủy ban nhân dân cấp xã là cấp cơ quan hành chính thấp nhất trong hệ thống cơ quan hành chính 4 cấp ở nước ta. Về chuyên môn của công chức nói chung, của công chức Văn phòng – Thống kê nói riêng chịu sự quản lý về chuyên môn nghiệp vụ của các phòng chuyên môn cấp huyện. Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã đảm nhận nhiều nhóm loại công việc như : công tác văn phòng, văn thư, lưu trữ, thống kê, tiếp công dân, thi đua - khen thưởng, nội vụ, việc đảm bảo điều kiện cho hoạt động của Ủy ban nhân dân cấp xã. Do đó, hoạt động chuyên môn của công chức VPTK cấp xã chịu sự quản lý về chuyên môn nghiệp vụ của các cơ quan cấp huyện: Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Nội vụ, Chi cục Thống kê cấp huyện.
- Công chức VPTK thực hiện hai nhóm công việc khá độc lập: văn phòng và thống kê. Trong đó, lĩnh vực thống kê là một lĩnh vực chuyên sâu, đòi hỏi phải có kiến thức chuyên sâu. Nếu không chú ý đặc điểm, yêu cầu này sẽ làm cho công việc văn phóng- thống kê sẽ khó đạt được. Hơn nữa, do nhiều công chức Văn phòng – Thống kê là người địa phương, thường xuyên có mối quan hệ gần gũi với nhân dân, có liên quan đến dòng tộc, gia đình và tình nghĩa hàng xóm với nhau nên trong quá trình thực thi công vụ vẫn bị ảnh hưởng bởi tình cảm.
Bên cạnh đó, do đảm nhiệm nhiều công việc thuộc các lĩnh vực khác nhau trong khi chỉ được đào tạo một ngành, một chuyên ngành nhất định; việc bố trí chưa đúng chuyên môn đào tạo cũng dẫn đến nhiều hạn chế khi giải quyết công việc, bộc lộ nhiều hạn chế, nhiều bất cập về năng lực, trình độ. Đây chính là vấn đề mà các cấp ủy đảng, chính quyền địa phương cần quan tâm trong việc nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực nhằm đáp ứng yêu cầu, niệm vụ được giao. - Công chức Văn phòng – Thống kê thường xuyên có sự thay đổi hơn so với công chức khác ở xã. Công chức Văn phòng – Thống kê có chức 13 năng, nhiệm vụ phục vụ cho cơ quan Ủy ban nhân dân hoạt động; có trách nhiệm, tham mưu, đề xuất các giải pháp để lãnh đạo Uỷ ban nhân dân tổ chức điều hành bộ máy thực hiện chức năng nhiệm vụ theo luật định; bảo đảm cơ sở vật chất cho Uỷ ban nhân dân làm việc.
Qua đó cho thấy hoạt động của công chức Văn phòng – Thống kê gắn rất chặt với hoạt động của Ủy ban nhân dân. Do vậy, công chức Văn phòng – Thống kê thường hay được giới thiệu quy hoạch nguồn cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp xã và sau mỗi kỳ đại hội, bầu cử thường có nhiều biến động, thay đổi. - Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã thuộc bộ phận gắn chặt với hoạt động của Ủy ban nhân dân cấp xã. Với chức năng đảm bảo các điều kiện phục vụ chính quyền cấp xã hoạt động, bộ phận văn phòng trực tiếp thực hiện rất nhiều loại công việc thuộc chức năng, nhiệm vụ của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã.
Thông qua bộ phận văn phòng, công tác thông tin tổng hợp, hành chính, quản trị… của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã được thực hiện. - Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là đầu mối của nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước trên địa bàn như: Công tác thống kê, cải cách hành chính, thi đua – khen thưởng, văn thư – lưu trữ, công tác nội vụ. Chính vì thế, đòi hỏi công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã phải có năng lực để giải quyết hoặc tham mưu giải quyết công việc thuộc lĩnh vực phụ trách theo quy định của pháp luật. Vị trí, vai trò của công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã Cùng với đội ngũ công chức trong hệ thống chính trị ở xã, công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là người thay mặt cho nhà nước thực thi công vụ, phục vụ nhân dân địa phương theo thẩm quyền được pháp luật quy định.
Hoạt động thực thi công vụ của công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã góp phần phát huy quyền dân chủ, xây dựng nhà nước của dân, do 14 dân, vì dân. Cũng như những công chức khác, thông qua hoạt động thực thi công vụ của mình, công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là người trực tiếp tuyên truyền, tổ chức thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước tới nhân dân địa phương để những chủ trương, đường lối, chính sách đó thực sự đi vào cuộc sống. Nếu công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã không có trình độ, năng lực thì các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước dù có đúng, có trúng đến đâu thì cũng khó có thể đạt được hiệu quả trong thực tiễn. Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là nguồn nhân lực cho bộ máy chính quyền địa phương; trực tiếp tham mưu cho chính quyền địa phương thực hiện việc quản lý hành chính nhà nước trên địa bàn, ban hành các văn bản quản lý hành chính nhà nước ở cơ sở.