Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THAM NHŨNG TRONG VIỆC THỰC HIỆN CÁC NHIỆM VỤ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1. Khái niệm và chủ thể của tham nhũng trong hoạt động khoa học và công nghệ 1. Khái niệm tham nhũng Tham nhũng là một hiện tượng xã hội phức tạp và có sức lan t ỏa mạnh mẽ. Nó gây tổn hại đến sự công bằng, dân chủ trong xã h ội b ởi các tác động xấu ảnh hưởng tới việc sử dụng các nguồn lực và quyền lực của Nhà nước cũng như phá hoại các hoạt động quản lý của Nhà n ước.
Th ậm chí, có ý kiến còn ví "đó là một loại vi-rút có khả năng làm què qu ặt các chính phủ, làm mất uy tín của các tổ chức công và các tập đoàn tư nhân, có ảnh hưởng mang tính phá hoại đến nhân quyền của người dân, do vậy hủy hoại xã hội cùng với sự phát triển của nó, ảnh hưởng nghiêm tr ọng đ ến nhân dân, đặc biệt là những người nghèo" [35]. Tệ nạn này diễn ra ở hầu hết các quốc gia, không phân biệt chế độ chính trị, tiềm lực kinh tế và có thể xuất hiện ở bất kỳ nơi nào có s ự hi ện diện của yếu tố quyền lực công, từ người cung cấp các dịch vụ công đến các nhà hoạch định chính sách, đảm bảo thực thi chính sách pháp luật của mỗi quốc gia. Thậm chí trong giai đoạn hiện nay, khi xu th ế toàn c ầu hoá đang chiếm ưu thế và sự hội nhập ngày càng sâu rộng với thế giới được coi "là thước đo vị thế, là tấm vé bước lên con tàu tăng trưởng và phát tri ển của mỗi quốc gia" thì tham nhũng cũng vượt ra ngoài tầm ki ểm soát c ủa chính phủ mỗi nước. Cho đến nay, tham nhũng chưa được định nghĩa rõ ràng và đạt được sự thống nhất giữa các quốc gia, thậm chí trong một quốc gia.
Ở Áo, tham nhũng được hiểu "là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóc lột". Ở Đ ức l ại quan 7 niệm "tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, đút lót, th ường xảy ra đối với công chức có quyền hành". Ở Thụy Sỹ, "tham nhũng là hậu quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp có trách nhiệm trong bộ máy nhà nước. Đó là hành vi phạm pháp để phục vụ lợi ích cá nhân".
In-đô- nê-xi-a định nghĩa tham nhũng đơn giản là "việc dùng các chức vụ trong bộ máy chính quyền để phục vụ cho mục đích cá nhân một cách trái pháp luật". Dưới góc độ quốc tế, Ngân hàng thế giới định nghĩa "tham nhũng là sự lợi dụng chức vụ công để tư lợi". Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) coi "tham nhũng là sự lợi dụng chức vụ, vai trò và nguồn lực công để trục lợi cá nhân". Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI) - t ổ ch ức phi chính phủ đi đầu trong những nỗ lực chống tham nhũng coi "tham nhũng là hành vi vi phạm của công chức trong khu vực công, dù là chính tr ị gia hay công chức dân sự, trong đó họ làm giàu một cách không đúng đắn hoặc bất hợp pháp cho bản thân hay cho người thân của mình bằng cách l ạm d ụng quyền lực công đã giao cho họ".
Trong “Tools to support transparency in local govermance”(công cụ hỗ trợ cho tính minh bạch trong công tác cai trị ở địa phương), TI đã nêu một định nghĩa của Klitgaard, MacLean, Abaroa và Parris, được nhiều định chế quốc tế và học giả sử dụng như sau: “Tham nhũng có nghĩa là lạm dụng chức vụ cho lợi ích riêng”. Chức vụ là một vị trí công tác dựa trên cơ sở niềm tin, mà từ đó một người được nhận một thẩm quyền hành đ ộng nhân danh một định chế nào đó. Theo tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh qu ốc tế chống tham nhũng (năm 1969) thì tham nhũng được định nghĩa đơn giản hơn, trong một phạm vi hẹp, đó là “sự lợi dụng quyền lực nhà n ước để trục lợi riêng”. 8 Tuy nhiên, dù quan niệm về tham nhũng trên thế giới không gi ống nhau nhưng đều thống nhất ở một điểm, coi đó là hành vi s ử d ụng quy ền lực công nhằm mưu lợi cá nhân một cách bất hợp pháp.
Ở Việt Nam, theo từ điển tiếng Việt thì "tham nhũng là l ợi d ụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân lấy của" [44]. Đây là một khái niệm tương đối đơn giản về một vấn đề phức tạp. Quan niệm này xuất phát t ừ chính bản thân cụm từ "tham nhũng" gồm 2 yếu tố: tham và nhũng. "Tham" là hám lợi, tư lợi, vụ lợi; "nhũng" là lợi dụng quyền hành, ch ức trách được giao để sách nhiễu, nhũng nhiễu nhằm thỏa mãn lòng tham.
Tuy nhiên trong mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, quan ni ệm v ề tham nhũng cũng có những sự khác biệt nhất định. Thời kỳ phong kiến, với đặc thù vương quyền và thần quy ền t ối thượng đều nằm trong tay nhà vua, hệ thống quan lại từ trung ương đ ến địa phương (theo phẩm hàm) đều có quyền hành và ảnh hưởng rất lớn tới cuộc sống người dân. Nguồn sống của triều đình và bộ máy giúp vi ệc ch ủ yếu trông và các loại sưu thuế do người dân đóng góp, trong đó, một phần khá lớn được chuyển về hoàng cung, phần còn lại do các quan địa phương thay mặt triều đình nắm giữ, quản lý ở tại địa ph ương. Chính vì v ậy, đ ặc thù tham nhũng của hệ thống quan lại trong giai đoạn này chủ yếu là nhận hối lộ và biến tài sản công thành tài sản riêng.
Quan ni ệm và các hành vi tham nhũng cũng được đề cập trong nhiều điều luật cụ thể. Tất nhiên, thuật ngữ "tham nhũng" chưa được sử dụng để xác định cho các tội danh cụ thể mà chỉ là những tội mang tính chất lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tư lợi qua mối quan hệ với dân hoặc với công quỹ. Thời kỳ từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến 1998 (trước khi Pháp lệnh Phòng, chống tham nhũng được ban hành), nhiều quy đ ịnh v ề phòng, chống tham nhũng được Nhà nước ban hành nhưng một định nghĩa chính thức về tham nhũng vẫn chưa có. Tham nhũng ch ủ y ếu th ể 9 hiện qua nhiều tội danh cụ thể trong pháp luật hình s ự v ới hình ph ạt khá nghiêm khắc như các quy định về tội tham ô tài sản XHCN trong Pháp lệnh Trừng trị các tội xâm phạm tài sản XHCN, tội nhận hối lộ trong Pháp l ệnh Trừng trị tội hối lộ… Tuy nhiên, đặc trưng “chức vụ, quyền h ạn” và “v ụ lợi” của hành vi tham nhũng đã hình thành và dần rõ nét.
Tham nhũng lần đầu tiên được định nghĩa chính thức và c ụ thể trong một văn bản pháp luật, đó là Pháp lệnh Chống tham nhũng năm 1998 (được sửa đổi, bổ sung năm 2000). Theo đó, tham nhũng được hiểu là "hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng ch ức v ụ, quy ền hạn để tham ô, hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp lu ật vì đ ộng c ơ v ụ l ợi, gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước, tập thể và cá nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức". Với định nghĩa này, các hành vi tham nhũng được xác định cụ thể gồm: - Tham ô tài sản XHCN; - Nhận hối lộ; - Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ vì vụ lợi; - Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi; - Giả mạo trong công tác vì vụ lợi. Tương ứng với các hành vi này là các loại tội tương ứng đ ược quy định trong Bộ luật Hình sự.
Cũng theo quy định của Pháp lệnh Chống tham nhũng, người có chức vụ, quyền hạn được xác định rõ là cán bộ, công ch ức; sỹ quan, h ạ sỹ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong các cơ quan, 10 đơn vị thuộc Công an nhân dân và Quân đội nhân dân; cán b ộ lãnh đ ạo, quản lý nghiệp vụ trong các doanh nghiệp nhà nước; cán bộ xã, ph ường, thị trấn và những người khác được giao nhiệm vụ, công vụ. Như vậy, tham nhũng được xác định là các hành vi nêu trên n ếu x ảy ra trong khu v ực công, khu vực nhà nước. Đó cũng là điểm khác biệt cơ b ản v ới quan ni ệm về tham nhũng của các quốc gia phát triển trên thế giới đang có xu hướng quan niệm tham nhũng bao gồm cả khu vực tư nhân. Trong dự thảo Luật phòng, chống tham nhũng do Chính phủ trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 7 Quốc hội khoá XI (tháng 6/2005), tham nhũng được định nghĩa là “hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi”.
Người có chức vụ, quyền hạn được xác định là “người giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý trong cơ quan, tổ chức được thành lập theo pháp lu ật ho ặc đi ều l ệ c ủa tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, xã hội - ngh ề nghi ệp, ng ười đ ược giao thực hiện một công vụ, nhiệm vụ và có quyền hạn khi thực hi ện công v ụ, nhiệm vụ đó”. Như vậy, khái niệm tham nhũng đã được mở rộng hơn, không chỉ là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn trong c ơ quan, t ổ chức của nhà nước mà còn gồm của cả người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức xã hội, doanh nghiệp ngoài nhà nước. Nghĩa là, tham nhũng theo pháp luật được xác định bao gồm cả khu vực tư. Tuy nhiên, trước khi Luật phòng, chống tham nhũng được thông qua cũng có nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí đối lập nhau về tham nhũng.
Có ý kiến cho rằng quan niệm về tham nhũng cần xác định là hành vi có đủ 3 yếu tố "quyền lực", "vụ lợi" và "xảy ra ở khu vực công" như trong Pháp lệnh Chống tham nhũng năm 1998 là phù hợp. Ý kiến khác cho r ằng quan niệm về tham nhũng cần mở rộng ra cả khu vực ngoài nhà nước. Có ý kiến đề nghị coi tham nhũng còn bao gồm cả hành vi của những người không có chức vụ, quyền hạn nhưng do có mối quan hệ với người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng mối quan hệ này để vụ lợi.