CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CÁC TỘI THAM NHŨNG 1. Những vấn đề lý luận về các tội tham nhũng 1. Khái niệm các tội tham nhũng Để có thể xây dựng khái niệm về các tội tham nhũng, tr ước h ết c ần phân tích khái niệm tham nhũng và khái niệm tội phạm nói chung. Tham nhũng là một hiện tượng tiêu cực của xã hội, có tính ph ổ bi ến, xu ất hi ện cùng với sự ra đời của Nhà nước; là “lợi dụng quyền lực Nhà nước để trục lợi riêng bao gồm các hành vi lợi dụng chức quyền hạn để tham gia tham ô, trộm cắp tài sản nhà nước hoặc lợi đụng địa vị công tác để tư lợi riêng hoặc tạo ra sự xung đột về thái độ quan tâm giữa lợi ích xã hội với lợi ích cá nhân để mưu cầu tư lợi”;là “sự lợi dụng quyền hạn của Nhà nước để trục lợi cho mục đích cá nhân” [Liên Hợp quốc, công ước năm 2003 về chống tham nhũng];“bao hàm trong nội dung của nó cả tệ nạn hối lộ (nấp d ưới hình thức “thù lao” để quyến rũ người đang bị mắc nợ), tệ bệnh gia đình ch ủ nghĩa (sự ban ơn, che chở, trên cơ sở những quan hệ cá nhân) và s ự chi ếm đoạt bất hợp pháp tài sản công cộng và biến tài sản thành c ủa riêng cá nhân” Giáo sư J.Nai [Political Corution: A hansd book” (Oxford,1989)]; là “lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân để lấy của”, là hành vi của những người có chức vụ, quyền hạn và đã lợi dụng chức vụ quyền hạn của mình để nhũng nhiễu, hạch sách dân, thu lợi vật chất cụ thể.
Tham nhũng, vì vậy trước hết phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội. Hành vi đó phải do người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng ch ức v ụ quyền hạn đó thực hiện. Việc thực hiện hành vi đó của người có ch ức v ụ, 7 quyền hạn là vì vụ lợi. Hiện nay, ở Việt Nam có các dạng hành vi sau đây bị coi là hành vi tham nhũng như: Tham ô tài sản; Nhận hối lộ; Lạm d ụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản;.
Trong số các dạng hành vi tham nhũng trên thì có 7 d ạng hành vi tham nhũng được pháp luật hình sự đưa “lên tầm tội phạm”. Những hành vi này có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội cao hơn so với các hành vi tham nhũng khác còn lại. Đó là những hành vi không chỉ có tính ch ất và mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội, mà còn được quy định trong pháp luật hình sự, có mức độ nghiêm trọng của lỗi (cố ý) cao hơn và bị pháp luật hình sự dự liệu các hình phạt cụ thể để áp dụng đối với chủ thể thực hiện chúng. Các tội tham nhũng luôn được ghi nhận trong Bộ luật hình sự nước ta.
Hiện nay, các tội tham nhũng được ghi nhận tại Mục A, chương XXI B ộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, từ Điều 353 đến Điều 359. Những tội tham nhũng gồm: Tội tham ô tài sản; Tội nhận hối l ộ; T ội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; Tội l ợi d ụng ch ức v ụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ:. B ởi cũng là nh ững hành vi tham nhũng, các tội tham nhũng: Thứ nhất, là những hành vi nguy hiểm cho xã hội. Tính nguy hiểm cao cho xã hội của các tội tham nhũng đ ược quy ết định bởi nhiều yếu tố khác nhau, trong đó đáng chú ý là các tội này xâm hại hoạt động đúng đắn của các thiết chế của Nhà nước, người th ực hi ện là người có chức vụ, quyền hạn; Thứ hai, các tội tham nhũng có tính trái pháp luật hình sự; Thứ ba, các tội tham nhũng có tính có lỗi (cố ý) và có tính phải chịu hìnhp hạt.
Trong sự phân hóa tội phạm, phân hóa trách nhi ệm hình sự và cá thể hóa hình phạt, những người phạm tội tham nhũng bao gi ờ cũng thuộc diện phải bị xử lý nghiêm khắc hơn. Trên cơ sở quy định khái niệm tội phạm tại Điều 8 Bộ lu ật hình s ự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 và từ những phân tích khái quát trên đây, có thể hiểu. 8 “Các tội tham nhũng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có chức vụ, quyền h ạn đã l ợi d ụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn của mình thực hiện một cách cố ý vì vụ lợi, xâm hại đến hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chứ,gây thi ệt h ại cho Nhà nước, tổ chức, tập thể, doanh nghiệp quyền và lợi ích của cá nhân, công dân”. Các dấu hiệu pháp lý của các tội tham nhũng Ngoài khái niệm các tội tham nhũng đã được phân tích ở trên, vi ệc xác định hành vi cụ thể nào đã xảy ra trên thực tế là t ội tham nhũng hay không cần phải dựa vào các dấu hiệu pháp lý đặc trưng có trong 4 y ếu t ố cấu thành các tội phạm tham nhũng.
Bởi vậy, việc nghiên cứu các dấu hiệu pháp lý của các tội tham nhũng là quan trọng, có ý nghĩa lý lu ận và th ực tiễn to lớn. Bẩy tội tham nhũng nói trên đều có những dấu hiệu pháp lý riêng, song cũng có những dấu hiệu pháp lý chung mà việc nhận biết những dấu hiệu pháp lý chung đó là rất quan trọng. Bởi vậy, học viên lần lượt đi phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm (loại tội phạm) g ồm: Khách th ể c ủa các tội tham nhũng; Mặt khách quan của các tội tham nhũng; Ch ủ th ể c ủa các tội tham nhũng; Mặt chủ quan của các tội tham nhũng. - Khách thể của các tội tham nhũng Khách thể (loại) của tội tham nhũng là những mối quan hệ xã hội được pháp luật hình sự ghi nhận, bảo vệ và đảm bảo sự hoạt động đúng đắn, uy tín của cơ quan Nhà nước, tổ chức Chính trị - xã h ội, quy ền và l ợi ích hợp pháp của công dân, ….
bị các tội tham nhũng xâm ph ạm gây thi ệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại. Việc đảm bảo cho bộ máy Nhà n ước và t ổ chức hoạt động xã hội đúng đắn, đáp ứng được lợi ích nói trên là m ột trong những nhiệm vụ quan trọng của pháp luật hình sự nước ta. 9 Với mục đích bảo đảm cho bộ máy Nhà nước hoạt động đúng dắn, đồng bộ, nhịp nhàng, Nhà nước ta quy định cụ thể thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ của các cấp, các ngành; chức năng, quyền hạn, nhi ệm v ụ c ủa từng loại cán bộ, công chức, viên chức Nhà nước. Trong b ộ máy đó, vi ệc thực hiện tốt chức năng, quyền hạn, nhiệm vụ của người này là điều kiện, tiền đề, cơ sở cho hoạt động của người khác.
Vì vậy, việc lợi dụng chức vụ quyền hạn để vi phạm pháp luật của một số cán bộ, công ch ức, viên ch ức Nhà nước hoặc ít, hoặc nhiều đều ảnh hưởng xấu đến hoạt động đúng đắn của bộ máy Nhà nước và phải bị xử lý nghiêm minh, kịp thời bằng pháp luật. [30] Bởi vì các tội tham nhũng được thực hiện bởi người có chức vụ, quyền hạn, do đó, khách thể của tội phạm tham nhũng là các quan h ệ xã hội tạo nên hoạt động theo quy định pháp luật của cơ quan, tổ chức và uy tín của các cơ quan, tổ chức đó đối với nhân dân. Để thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ của mình, những cán bộ và nhân viên của các tổ chức xã h ội được giao những chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn nhất định, có b ộ máy quản lý riêng, cùng tồn tại và hoạt động song song với bộ máy Nhà n ước. Bên cạnh đó, không phải mọi hành vi xâm phạm vào hoạt động đúng đ ắn của các cơ quan, tổ chức đều được bảo vệ bởi luật hình sự.
Vì ngòai lu ật hình sự còn nhiều ngành luật khác như luật hành chính, luật lao động… cũng bảo vệ các quan hệ xã hội đó, khi hành vi xâm hại đến các quan hệ xã hội này chưa nghiêm trọng tới mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự. Trên thực tế, cũng có trường hợp cùng một lúc hành vi tội phạm xâm phạm vào hai quan hệ xã hội khác nhau. Trong trường hợp này, nhà làm luật sẽ xem quan hệ (khách thể của tội phạm) nào thể hiện bản chất nhất hành vi để quy định tội phạm đó. Ví dụ như theo quy định về tội tham ô tài sản tại Điều 353 Bộ luật hình sự năm 2015, thì khách thể của t ội ph ạm vừa là hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, vừa là quan hệ sở hữu, 10 nhưng khách thể thể hiện bản chất nhất hành vi này là ho ạt đ ộng đúng đắn của cơ quan, tổ chức chứ không phải quan hệ sở hữu như quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 coi tham ô là tội phạm xâm ph ạm quan h ệ sở hữu.
Do dó, đã phần nào giải thích vì sao tội tham ô tài sản theo Bộ luật hình sự năm 2015 lại nằm ở chương XXIII - Mục 1 các tội tham nhũng chứ không phải nằm trong chương các tội phạm sở hữu như Bộ luật hình sự năm 1985. Ngoài cơ quan thì các tổ chức khác như các tổ chức chính – xã h ội, các đoàn thể, các hội quần chúng, … cũng thực hi ện các nhi ệm v ụ mà Nhà nước đặt ra. Các tổ chức này tuy không phải cơ quan Nhà n ước, nh ưng được Nhà nước giao thực hiện các nhiệm vụ nhất định và được Nhà nước thừa nhận, bảo vệ. Như vậy, từ những ý kiến trên, ta có thể định nghĩa khách th ể c ủa các tội tham nhũng là: “những quan hệ xã hội bảo đảm cho sự hoạt động đúng đắn, uy tín của cơ quan Nhà nước, tổ chức Chính trị, tổ chức chính trị xã hội, các quyền và lợi ích của công dân”.
Ngoài ra, các tội tham nhũng còn xâm phạm các khách thể khác là quan hệ sở hữu, quyền và lợi ích hợp pháp khác của tổ chức cá nhân. - Mặt khách quan của các tội tham nhũng Mặt khách quan của các tội tham nhũng có ý nghĩa quan tr ọng đ ối với việc đánh giá bản chất chính trị, pháp lý của các t ội ph ạm v ề tham nhũng.