Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO HỌC VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY 1. Một số khái niệm cơ bản về xây dựng ý thức chính trị * Khái niệm ý thức Ý thức theo định nghĩa của triết học Mác - Lênin là một phạm trù triết học, đối lập với phạm trù vật chất, theo đó “Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người một cách năng động và sáng tạo”. Ý thức có mối quan hệ biện chứng với vật chất. Ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ não của con người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
Kết quả của sự phản ánh ý thức là những hình ảnh chủ quan vì nó là hình ảnh của tinh thần, của hiện thực khách quan nhưng không phải là sự phản ánh thụ động giản đơn, đó là phản ánh một cách sáng tạo. * Khái niệm ý thức chính trị Ý thức chính trị là một hình thái của ý thức xã hội, được hình thành khi xã hội có giai cấp và nhà nước được hình thành, nó phản ánh đời sống chính trị của xã hội đó. Trong đó, vấn đề cốt lõi là mối quan hệ giữa các giai cấp, giữa các quốc gia và các nhà nước với nhau. Ý thức chính trị có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, là một lĩnh vực rộng lớn và phức tạp,.
Ý thức chính trị chủ yếu được biểu hiện qua hai cấp độ chủ yếu là hệ tư tưởng và tâm lý xã hội. Theo quan điểm của V. Lênin thì, “Chính trị là sự tham gia vào công việc của nhà nước, là việc vạch hướng đi cho nhà nước”. Cái quan trọng nhất trong chính trị là “tổ chức chính quyền nhà nước” [V.
Lê-nin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mát- xcơ-va, 1981, t 32, tr 303]. Chính trị là mối quan hệ giữa các giai cấp, là sự tham gia của nhân dân vào công việc của nhà nước, của các cộng đồng xã hội về vấn đề nhà nước, là tổng hợp những những mục tiêu, phương hướng, quy định bởi giai cấp, dân tộc, là hoạt động thực tiễn của các giai cấp, của các đảng phái, nhà nước để thực hiện đường lối đã được lựa chọn nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra. 8 Như vậy, có thể hiểu, ý thức chính trị là sự hiểu biết, quan tâm đến những vấn đề liên quan tới chính trị, nhà nước. Cụ thể hơn, ý thức chính trị là thái độ đối với các thể chế chính trị (nhà nước, đảng phái); là nhận thức về những nội dung chính trị quan trọng (chế độ chính trị, đường lối chính trị, quyết sách chính trị…); là sự hiểu biết của cá nhân với tính cách là một giai cấp trong mối quan hệ với các giai cấp – tầng lớp cơ bản (kẻ thù, bạn đồng minh), dân tộc…nảy sinh từ quá trình xây dựng chế độ chính trị của một quốc gia.
Như vậy thì theo quan điểm của Lênin, ý thức chính trị bao gồm tất cả các mối quan hệ giữa các giai cấp, nhà nước và chính phủ với các tầng lớp trong xã hội. Ý thức chính trị thường có hai cấp độ chính đó là cấp độ tư tưởng – lý luận và cấp độ thực tiễn – thường ngày nó phản ánh hai trình độ của ý thức chính trị là hệ tư tưởng và tâm lý thường ngày. Cấp độ thực tiễn – thường ngày là sự biểu hiện của các dạng tâm lý như: cảm xúc, ước muốn…được nảy sinh tự phát trong hoạt động thực tiễn, kinh nghiệm, xã hội của con người, từ môi trường xung quanh hoặc từ ảnh hưởng chính trị trực tiếp nào đó. Ý thức chính trị thực tiễn – thường ngày là nguồn kho tàng quan trọng làm cơ sở để ý thức chính trị có tính lý luận tìm kiếm và phát triển thành nội dung của mình.
Ý thức chính trị có tính đa dạng nhưng nòng cốt của nó vẫn là sự hiểu biết hay trình độ nhận thức của một giai cấp về nguồn gốc và địa lý. Do vậy, ở cấp độ thứ hai, ý thức chính trị tư tưởng – lý luận được biểu hiện là những quan điểm chính trị đã được hệ thống hóa thành một chỉnh thể có tính khoa học, hợp lý dựa trên sự phản ánh được mối quan hệ bản chất, tất yếu, phổ biến của các hiện tượng trong đời sống chính trị, được diễn tả dưới dạng các khái niệm khoa học và đỉnh cao là các hệ tư tưởng chính trị và học thuyết chính trị. Hệ tư tưởng chính trị của mỗi giai cấp thường phản ánh một cách trực tiếp và tập trung cho lợi ích của giai cấp đó. Bởi hệ tư tưởng chính trị là hệ thống những tư tưởng, quan điểm thể hiện lợi ích căn bản của một giai cấp nhất định nào đó, được cụ thể hóa và thể hiện đầy đủ trong nội dung của cương lĩnh, đường lối chính trị của Đảng và trong chính sách pháp luật của Nhà nước.
Hệ tư 9 tưởng chính trị được hình thành một cách tự giác, được các nhà tư tưởng của giai cấp xây dựng và truyền bá. Hệ tư tưởng chính trị luôn gắn với các tổ chức và các cơ quan chính trị, thông qua các tổ chức chính trị của một giai cấp nào đó tiến hành cuộc đấu tranh về ý thức hệ nhằm thực hiện tốt nhất lợi ích của giai cấp mình. Ý thức chính trị nói chung và hệ tư tưởng chính trị nói riêng là hai phạm trù luôn có sự tác động tích cực hoặc tiêu cực tới đời sống xã hội, điều đó còn phụ thuộc vào tính chất tiến bộ hay lạc hậu, cách mạng hay phản cách mạng của giai cấp đại diện cho hệ tư tưởng đó. Thực tiễn đó là sự phụ thuộc vào vai trò lịch sử của giai cấp có khả năng nắm quyền quyết định.
Đối với một quốc gia đang phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa như Việt Nam thì hệ tư tưởng chính trị của giai cấp công nhân theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin được xem là hệ tư tưởng chính trị chủ đạo, thống trị trong xã hội ta. Bởi vì đây là hệ tư tưởng chính trị tiến bộ, khoa học và cách mạng nhất, phản ánh được rõ nét nhu cầu, quyền lợi, lợi ích của toàn thể nhân dân lao động trong nước. Hệ tư tưởng chính trị này có sự đối lập với hệ tư tưởng chính trị của những giai cấp bóc lột, tư hữu trong xã hội, nó đã chứng minh sự định hướng đúng đắn cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động tiến hành cuộc đấu tranh một cách tự giác để xóa bỏ chế độ người áp bức bóc lột người, xây dựng một xã hội mới tốt đẹp, công bằng, phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử. * Khái niệm xây dựng ý thức chính trị Xây dựng ý thức chính trị là một hoạt động nâng cao giác ngộ lý luận cộng sản, củng cố niềm tin vào tiền đồ cách mạng dựa trên cơ sở khoa học, xác lập các công cụ nhận thức, nhằm giải quyết các công việc do thực tiễn cuộc sống thường xuyên biến đổi đặt ra.
Nội dung của xây dựng ý thức chính trị là một phạm trù có tính đa dạng, được thể hiện ở chỗ bao gồm: Những nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về các lĩnh vực của đời sống xã hội; lịch sử Đảng, truyền thống dân tộc; những kinh nghiệm của các nước xã hội chủ nghĩa cùng với những tinh hoa tư tưởng nhân 10 loại… Xây dựng ý thức chính trị có thể được tiến hành dưới nhiều cách thức khác nhau như: mở các lớp học tập lý luận, tổ chức đợt sinh hoạt chính trị, nghị quyết của Đảng, hội nghị báo cáo các vấn đề liên quan tới chính trị - tư tưởng hay các cuộc thi tìm hiểu về các ngày lễ lớn của Đảng và Nhà nước, các anh hùng dân tộc… Công tác xây dựng ý thức chính trị là hoạt động có chủ đích của Đảng ta nhằm xác lập thế giới quan khoa học trên lập trường của chủ nghĩa Mác – Lênin. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn, xây dựng ý thức chính trị là nhiệm vụ hết sức quan trọng nhằm truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước tới toàn thể cán bộ, đảng viên và nhân dân nhằm tạo ra sự thống nhất về tư tưởng, nâng cao nhận thức chính trị, phẩm chất cách mạng và năng lực hoạt động thực tiễn của họ, hướng dẫn họ vận dụng những hiểu biết ấy vào cuộc sống Từ kết quả nghiên cứu về xây dựng ý thức chính trị, tác giả đề tài đi đến khái niệm: Xây dựng ý thức chính trị là hoạt động tuyên truyền, giảng dạy, lĩnh hội và vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và những tinh hoa tư tưởng chính trị của nhân loại và dân tộc nhằm hình thành thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, phương pháp hành động khoa học, phương pháp tư duy biện chứng nhằm góp phần phát huy cao nhất tính tích cực của học viên trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày càng giàu mạnh. Xây dựng ý thức chính trị là một nội dung quan trọng trong công tác giáo dục và đào tạo của các nhà trường, là yêu cầu khách quan nhằm hình thành và phát triển nhân cách cho học viên. Nó có tác động trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm, đạo đức và khả năng thực hành trong công tác của mỗi học viên khi ra thực tiễn cuộc sống.
Đây là một vấn đề hết sức cần thiết trước những diễn biến phức tạp của trong nước và quốc tế đang có xu hướng gia tăng và nhiều vấn đề của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta về mặt lý luận còn chưa được làm sáng rõ. Do đó, vấn đề xây dựng ý thức chính trị, cách mạng cho học viên để phục vụ yêu cầu thực tiễn cách mạng là một yêu cầu hết sức cấp thiết hiện nay. Vai trò và đặc trưng của xây dựng ý thức chính trị cho học viên 1. Vai trò của xây dựng ý thức chính trị cho học viên Một là, xây dựng ý thức chính trị góp phần phát triển con người toàn diện Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa” [30, tr.