Luận án tiến sĩ triết học ý thức chính trị của sinh viên ở nước ta hiện nay thực trạng và những vấn đề đặt ra

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam hiện nay, đề xuất giải pháp nâng cao nhận thức và trách nhiệm xã hội.

• Tác giả: Phạm Đình Khuê
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Viết Thông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
• Đề tài: Ý thức chính trị của sinh viên ở nước ta hiện nay - Thực trạng và những vấn đề đặt ra
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về ý thức chính trị và công tác giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên
• 1.1.1. Quan niệm về ý thức chính trị
• 1.1.2. Quan niệm về ý thức chính trị của sinh viên
• 1.1.3. Bàn về thực trạng và giải pháp nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên
• 1.2. Khái quát kết quả và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.2.1. Khái quát kết quả nghiên cứu
• 1.2.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: Ý THỨC CHÍNH TRỊ VÀ Ý THỨC CHÍNH TRỊ CỦA SINH VIÊN VIỆT NAM
• 2.1. Ý thức chính trị
• 2.2. Sinh viên và những phương thức thể hiện ý thức chính trị của sinh viên
• 2.2.1. Sinh viên và ý thức chính trị của sinh viên
• 2.2.2. Những phương thức thể hiện ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam
• 2.3. Sự cần thiết phải nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên
• 2.3.1. Nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên xuất phát từ vị trí và vai trò của sinh viên trong xã hội
• 2.3.2. Góp phần giáo dục - đào tạo con người mới xã hội chủ nghĩa phát triển toàn diện đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
• 2.3.3. Nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên góp phần đấu tranh với những quan điểm sai trái và âm mưu, hoạt động “diễn biến hoà bình” của các thế lực thù địch
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG Ý THỨC CHÍNH TRỊ CỦA SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Những yếu tố khách quan và chủ quan tác động đến ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam
• 3.1.1. Kinh tế của Việt Nam và toàn cầu hóa hiện nay
• 3.1.2. Sự tác động của môi trường chính trị - xã hội
• 3.1.3. Yếu tố văn hóa, giáo dục
• 3.1.4. Những đặc điểm, tâm sinh lý lứa tuổi của sinh viên Việt Nam
• 3.2. Thực trạng ý thức chính trị của sinh viên hiện nay
• 3.2.1. Thái độ trong việc học tập, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh
• 3.2.2. Niềm tin đối với sự nghiệp đổi mới và định hướng lý tưởng chính trị của bản thân trong quá trình học tập, rèn luyện trên giảng đường đại học
• 3.2.3. Thái độ trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc
• 3.2.4. Nhận thức và ý chí chính trị trong việc thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước
• 3.2.5. Hành vi chính trị của sinh viên được biểu hiện trong hoạt động đoàn thể chính trị - xã hội hiện nay
• 3.3. Nguyên nhân thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam hiện nay
• 3.3.1. Nguyên nhân của những mặt tích cực
• 3.3.2. Nguyên nhân của những hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO SINH VIÊN VIỆT NAM
• 4.1. Một số vấn đề đặt ra đối với việc nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Mâu thuẫn giữa việc phát huy yếu tố tích cực chính trị, với sự thiếu quan tâm tự giác, biểu hiện sai lệch về ý thức chính trị của sinh viên hiện nay
• 4.1.2. Mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao ý thức chính trị của chủ thể giáo dục với những hạn chế, bất cập trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng và tính đa dạng, phức tạp của thực tiễn đời sống kinh tế, xã hội hiện nay
• 4.1.3. Mâu thuẫn giữa chính sách đào tạo, việc làm và các chính sách khác góp phần nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên với những bất cập trong việc thực hiện những chính sách đó
• 4.2. Những giải pháp nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên Việt Nam giai đoạn hiện nay
• 4.2.1. Nhóm giải pháp về kinh tế
• 4.2.2. Nhóm giải pháp về chính trị - tư tưởng
• 4.2.3. Nhóm giải pháp về văn hóa - xã hội
• 4.2.4. Giải pháp tăng cường giáo dục kết hợp với tự rèn luyện ý thức chính trị của sinh viên
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Ý thức chính trị và sinh viên Việt Nam

Ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Ý thức chính trị không chỉ phản ánh quan điểm cá nhân mà còn thể hiện sự nhận thức về các vấn đề xã hội, chính trị. Sinh viên, với vai trò là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, cần có ý thức chính trị vững vàng. Các nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc hình thành và phát triển ý thức chính trị. Những yếu tố như môi trường giáo dục, sự tác động của các phương tiện truyền thông và các hoạt động xã hội có ảnh hưởng lớn đến nhận thức xã hội của họ. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, sinh viên cần phải có khả năng phân tích và đánh giá các thông tin chính trị một cách khách quan để có thể tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội.

1.1. Đặc điểm của ý thức chính trị sinh viên

Ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam hiện nay có những đặc điểm nổi bật. Đầu tiên, sinh viên thường thể hiện ý thức chính trị thông qua các hoạt động đoàn thể, tham gia vào các phong trào xã hội. Tuy nhiên, một bộ phận không nhỏ sinh viên lại tỏ ra thờ ơ với các vấn đề chính trị, dẫn đến sự thiếu hụt trong nhận thức xã hội. Điều này có thể do sự thiếu hụt trong giáo dục chính trị tại các trường học, nơi mà nội dung giáo dục chưa thực sự hấp dẫn và phù hợp với nhu cầu của sinh viên. Hơn nữa, sự phát triển của công nghệ thông tin cũng tạo ra những thách thức mới, khi mà sinh viên dễ dàng tiếp cận với thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, không phải lúc nào cũng chính xác và đáng tin cậy.

II. Thực trạng ý thức chính trị của sinh viên

Thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Nhiều sinh viên vẫn còn thiếu nhận thức xã hội về các vấn đề chính trị, dẫn đến sự thờ ơ trong việc tham gia các hoạt động chính trị - xã hội. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, thái độ của sinh viên đối với việc học tập các môn học về chính trị, như chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, còn hạn chế. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến ý thức chính trị của họ mà còn tác động đến khả năng tham gia vào các hoạt động xã hội. Hơn nữa, sự tác động của các yếu tố bên ngoài như môi trường chính trị - xã hội cũng góp phần làm gia tăng sự phức tạp trong việc hình thành ý thức chính trị của sinh viên.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến ý thức chính trị

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến ý thức chính trị của sinh viên. Đầu tiên là yếu tố kinh tế, khi mà sinh viên phải đối mặt với áp lực tài chính trong quá trình học tập. Thứ hai, môi trường chính trị - xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Sự thay đổi nhanh chóng của các chính sách và luật pháp có thể khiến sinh viên cảm thấy bối rối và không chắc chắn về định hướng chính trị của bản thân. Cuối cùng, yếu tố văn hóa và giáo dục cũng không thể bỏ qua. Việc giáo dục chính trị trong trường học cần phải được đổi mới để phù hợp với nhu cầu và tâm lý của sinh viên, từ đó nâng cao ý thức chính trị của họ.

III. Giải pháp nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên

Để nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần cải cách nội dung và phương pháp giáo dục chính trị trong các trường đại học, cao đẳng. Việc đưa ra các chương trình giáo dục chính trị hấp dẫn, phù hợp với tâm lý sinh viên sẽ giúp họ dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các vấn đề chính trị. Thứ hai, cần tăng cường các hoạt động ngoại khóa, tạo điều kiện cho sinh viên tham gia vào các phong trào xã hội, từ đó nâng cao nhận thức xã hội và ý thức chính trị của họ. Cuối cùng, việc kết hợp giữa giáo dục chính trị và tự rèn luyện cũng rất quan trọng, giúp sinh viên phát triển toàn diện về cả tri thức và phẩm chất chính trị.

3.1. Đề xuất các giải pháp cụ thể

Một số giải pháp cụ thể có thể được áp dụng để nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên bao gồm: tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm về các vấn đề chính trị - xã hội hiện nay, khuyến khích sinh viên tham gia vào các hoạt động tình nguyện, và tạo ra các diễn đàn để sinh viên có thể bày tỏ quan điểm của mình về các vấn đề chính trị. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở giáo dục và các tổ chức chính trị - xã hội để tạo ra một môi trường giáo dục tích cực, giúp sinh viên phát triển ý thức chính trị một cách toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài "Ý thức chính trị của sinh viên ở nước ta hiện nay - thực trạng và những vấn đề đặt ra" do tác giả Phạm Đình Khuê thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Viết Thông, bảo vệ năm 2016. Đề tài thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 62 22 03 02).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của lực lượng sinh viên trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và định hướng phát triển xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Sinh viên là bộ phận thanh niên ưu tú, có trình độ học vấn, tiếp thu khoa học kỹ thuật và là nguồn nhân lực tương lai của xã hội. Các Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI và XII của Đảng Cộng sản Việt Nam đều nhấn mạnh yêu cầu tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ.

Bên cạnh những mặt tích cực, thực tiễn đời sống kinh tế thị trường và quá trình mở rộng hội nhập quốc tế đang đặt ra nhiều thách thức. Một bộ phận sinh viên xuất hiện biểu hiện sống buông thả, thực dụng, phai nhạt lý tưởng, thờ ơ với các vấn đề chính trị - xã hội của đất nước, ngại học tập lý luận chính trị và có biểu hiện dao động, hoài nghi trước các luận điệu trong chiến lược "diễn biến hòa bình" của các thế lực thù địch. Đồng thời, công tác giáo dục chính trị trong các trường đại học, cao đẳng còn bộc lộ những bất cập về nội dung, phương pháp, sự đơn điệu và tính liên hệ thực tiễn chưa cao.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: Trước đây, các công trình chủ yếu tiếp cận ý thức chính trị của công nhân, lực lượng vũ trang hoặc khảo sát ý thức chính trị của sinh viên trong phạm vi hẹp tại một trường, một địa phương mang tính đặc thù. Chưa có công trình nào nghiên cứu cơ bản, toàn diện và có hệ thống về ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam trên bình diện lý luận và thực tiễn diện rộng tại các trung tâm giáo dục lớn trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ những vấn đề lý luận về ý thức chính trị của sinh viên, khảo sát và đánh giá thực trạng, chỉ ra các nguyên nhân và vấn đề đặt ra, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng ở nước ta giai đoạn hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án.
2. Làm rõ những vấn đề lý luận về ý thức chính trị và ý thức chính trị của sinh viên.
3. Phân tích thực trạng ý thức chính trị của sinh viên trong các trường đại học, cao đẳng ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.
4. Làm rõ những vấn đề đặt ra về ý thức chính trị trong sinh viên, đưa ra những giải pháp cơ bản góp phần nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Ý thức chính trị của sinh viên ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu diễn biến ý thức chính trị của sinh viên trong các trường đại học, cao đẳng từ năm 1991 đến thời điểm nghiên cứu (năm 2016).
• Phạm vi không gian: Khảo sát tại một số trường đại học, cao đẳng tiêu biểu ở Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan theo ba nhóm nội dung chính:

Nhóm 1: Các nghiên cứu về quan niệm và bản chất của ý thức chính trị

• Phan Thanh Khôi (2003) với công trình "Ý thức chính trị của giai cấp công nhân trong một số doanh nghiệp ở Hà Nội trong giai đoạn hiện nay" và bài viết "Ý thức chính trị và sự biểu hiện của nó trong thực tiễn ý thức chính trị của giai cấp công nhân nước ta hiện nay", xác định ý thức chính trị là thái độ đối với các thể chế chính trị lớn, là nhận thức về chế độ, đường lối, chính sách và sự hiểu biết về địa vị giai cấp.
• Nguyễn Duy Gia (1994) trong cuốn "Những yếu tố động lực trong hệ thống chính trị ở Việt Nam", phân chia ý thức chính trị thành hai mức độ: tư duy lý luận chính trị và tâm lý chính trị.
• Giáo trình Triết học Mác - Lênin (2004) của Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia khẳng định ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội xuất hiện trong xã hội có giai cấp và nhà nước, thể hiện trực tiếp và tập trung lợi ích giai cấp.
• Các tác giả khác như Đỗ Tư (1992), Lê Văn Quang (2001), Dương Thị Thanh Xuân (2007), Vũ Quang Vinh, Trần Văn Bình (1997), Phùng Văn Ngọc (1997), Nguyễn Cao Tiến, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Thị Thìn nghiên cứu ý thức chính trị trong các nhóm xã hội như công nhân, sĩ quan quân đội, học sinh phổ thông.

Nhóm 2: Các nghiên cứu về ý thức chính trị của thanh niên và sinh viên

• Ninel Olessitch và Victor Privalov trong tác phẩm "V.Lênin, các học sinh và cuộc cách mạng" phân tích vai trò và tiềm năng cách mạng của học sinh, sinh viên Nga trong giai đoạn 1905–1907.
• Viện Nghiên cứu Thế giới của Nhật Bản (thập niên 80, thế kỷ XX) thực hiện nghiên cứu khảo sát mẫu thanh niên độ tuổi 18–24 tại 11 quốc gia (Nhật Bản, Mỹ, Anh, Cộng hòa Dân chủ Đức, Pháp, Thụy Sĩ, Thụy Điển, Nam Tư, Philippines, Hàn Quốc, Brazil) về thái độ chính trị - xã hội.
• Bùi Quốc Hưng với đề tài "Phát triển ý thức chính trị của sinh viên trường Đại học Hàng hải Việt Nam" nêu cấu trúc ý thức chính trị sinh viên gồm tri thức Mác - Lênin, giác ngộ giai cấp, niềm tin XHCN và động cơ học tập, rèn luyện.
• Vương Hồng Sơn với đề tài nghiên cứu về ý thức chính trị của học viên Trường Quân sự Quân khu 5.

Nhóm 3: Các nghiên cứu về thực trạng và giải pháp giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên

• Lê Hữu Ái và Lâm Bá Hoà nghiên cứu về ý thức chính trị của sinh viên Đại học Đà Nẵng, chỉ ra cả mặt tích cực lẫn hiện tượng sống thực dụng, suy giảm đạo đức truyền thống.
• Chu Mạnh Cường nghiên cứu tại Trường Cao đẳng Kinh tế - Tài chính Thái Nguyên; Trần Thị Ngọc Yến nghiên cứu thực trạng giáo dục ý thức chính trị tại tỉnh Hải Dương.
• Nguyễn Lương Bằng phân tích giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
• Các luận án tiến sĩ chuyên ngành của Nguyễn Đình Đức (về yếu tố khách quan, chủ quan tác động đến tư tưởng chính trị sinh viên), Lương Ngọc Vĩnh (hiệu quả giáo dục chính trị tư tưởng trong học viện quân sự), Trần Hùng (hiệu quả giáo dục lý luận chính trị cho sinh viên tại TP. Hồ Chí Minh), Trần Doãn Tiến (phê phán quan điểm sai trái trên Internet).

Nhóm nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu	Trọng tâm nội dung đã công bố
Lý luận về ý thức chính trị	Phan Thanh Khôi (2003), Nguyễn Duy Gia (1994), Hội đồng biên soạn giáo trình Quốc gia (2004)	Bản chất hình thái ý thức xã hội, cấu trúc cấp độ lý luận và tâm lý chính trị, phản ánh quan hệ giai cấp
Ý thức chính trị thanh niên, sinh viên	Ninel Olessitch & Victor Privalov, Bùi Quốc Hưng, Vương Hồng Sơn	Đặc điểm nhận thức, giác ngộ lý tưởng cách mạng, vai trò tiềm năng của sinh viên
Thực trạng và giải pháp giáo dục	Lê Hữu Ái, Lâm Bá Hoà, Trần Thị Ngọc Yến, Nguyễn Đình Đức, Trần Hùng	Đánh giá thực trạng tại các trường/địa phương cụ thể, đề xuất đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về ý thức chính trị của sinh viên từ góc độ Triết học Mác - Lênin; đồng thời thực hiện khảo sát, đánh giá thực trạng trên mẫu đại diện ở cả 3 miền (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh) từ năm 1991 đến 2016, chỉ ra các mâu thuẫn thực tiễn và xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khung lý thuyết: Dựa trên hệ thống quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin về hình thái ý thức xã hội, tồn tại xã hội, đấu tranh giai cấp và quyền lực nhà nước; tư tưởng Hồ Chí Minh về bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau; các nghị quyết, văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách pháp luật của Nhà nước.
• Khái niệm ý thức chính trị: Là một bộ phận của hình thái ý thức xã hội trong xã hội có giai cấp và nhà nước, là hệ thống quan điểm, lý luận phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, dân tộc và quốc gia, cũng như thái độ của một giai cấp, tầng lớp về địa vị lịch sử, nhiệm vụ chính trị, chiến lược, sách lược và thái độ đối với quyền lực nhà nước.
• Cấu trúc ý thức chính trị:
  1. Tri thức chính trị: Gồm tri thức kinh nghiệm thực tiễn và tri thức lý luận chính trị (mang tính trừu tượng, khái quát hóa cao).
  2. Tình cảm, niềm tin và ý chí chính trị: Tình cảm giai cấp, lòng yêu nước, niềm tin chuẩn mực, niềm tin tích cực và năng lực hành động tự giác vượt qua khó khăn.
  3. Lý tưởng xã hội: Quan niệm về mô hình xã hội hoàn thiện (chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản), đóng vai trò định hướng mục tiêu và phương tiện hành động.
• Cấp độ ý thức chính trị: Phân chia theo trình độ nhận thức (ý thức chính trị thông thường và ý thức chính trị lý luận); phân chia theo chủ thể mang ý thức (ý thức chính trị cộng đồng và ý thức chính trị cá nhân).
• Khái niệm sinh viên: Nhóm xã hội - nhân khẩu đặc thù gồm những người đang theo học tại các trường đại học, cao đẳng, đa số trong độ tuổi từ 18 đến 25 (giai đoạn thứ hai của tuổi thanh niên), có trình độ học vấn, đang chuẩn bị thực hiện vai trò chuyên môn trong lĩnh vực sản xuất tinh thần và vật chất.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận chung là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các phương pháp thu thập và xử lý thông tin cụ thể gồm:

• Phương pháp phân tích tài liệu: Khai thác, xử lý thông tin từ các nghị quyết của Đảng, báo cáo của Ban Tuyên giáo Trung ương, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Thành đoàn các thành phố, cùng hệ thống giáo trình, luận án, bài báo khoa học.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thu thập dữ liệu định tính thông qua tương tác trực tiếp với các nhóm đối tượng: sinh viên, cán bộ quản lý giáo dục, nhà hoạch định chính sách cho sinh viên.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Tiến hành chọn mẫu ngẫu nhiên sinh viên tại một số trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh để thu thập thông tin định lượng sơ cấp về nhận thức, thái độ và hành vi chính trị.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án

Chương này điểm luận chi tiết ba luồng tài liệu học thuật: các quan niệm về ý thức chính trị; ý thức chính trị của thanh niên, sinh viên; thực trạng và giải pháp giáo dục chính trị. Tác giả khẳng định các công trình đi trước đã làm rõ ý thức chính trị là sự phản ánh lợi ích giai cấp và nhà nước. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước còn tồn tại hai khoảng trống lớn:

• Về lý luận: Chưa có công trình nghiên cứu một cách cơ bản, hệ thống và chuyên sâu về bản chất, cấu trúc, phương thức thể hiện đặc thù của ý thức chính trị sinh viên Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
• Về thực tiễn: Các khảo sát thực trạng trước đây chủ yếu dừng lại ở phạm vi hẹp, mang tính đặc thù ngành hoặc địa phương, thiếu dữ liệu điều tra diện rộng trên các địa bàn trọng điểm.

Chương 2: Ý thức chính trị và ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam

Chương 2 xây dựng khung khái niệm và phân tích các phương diện bản chất của ý thức chính trị:

• Bản chất và cấu trúc ý thức chính trị: Phân tích nguồn gốc kinh tế - xã hội, các chức năng cơ bản (nhận thức, tư tưởng, giao tiếp, dự báo, giáo dục) và mối quan hệ biện chứng giữa tri thức chính trị, tình cảm - niềm tin - ý chí chính trị và lý tưởng xã hội.
• Đặc điểm sinh viên và phương thức thể hiện ý thức chính trị: Sinh viên từ 18 đến 25 tuổi có sự phát triển mạnh mẽ về thể chất, tâm lý, trí tuệ; giàu khát vọng cống hiến nhưng thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị kích động hoặc rơi vào trạng thái hoài nghi, cực đoan khi gặp khó khăn. Ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam biểu hiện qua: tinh thần yêu nước, tính tích cực trong hoạt động chính trị - xã hội, thái độ đối với các giá trị truyền thống, tư tưởng lập thân lập nghiệp gắn liền với sự phát triển của đất nước.
• Sự cần thiết nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên: Xuất phát từ vị trí chiến lược của sinh viên là nguồn nhân lực chất lượng cao; yêu cầu đào tạo con người mới xã hội chủ nghĩa phát triển toàn diện; và nhiệm vụ trực tiếp tham gia đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, âm mưu "diễn biến hòa bình" trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa.

Chương 3: Thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Chương 3 phân tích bối cảnh tác động và thực trạng ý thức chính trị của sinh viên từ năm 1991 đến 2016:

• Các yếu tố tác động:
  • Yếu tố khách quan: Sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và toàn cầu hóa; môi trường chính trị - xã hội ổn định; tác động của văn hóa, giáo dục và sự chống phá của các thế lực thù địch.
  • Yếu tố chủ quan: Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 18–25, trình độ nhận thức, sự trải nghiệm thực tiễn của bản thân sinh viên.
• Thực trạng biểu hiện của ý thức chính trị sinh viên:
  • Thái độ học tập, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh: Đa số nhận thức được tầm quan trọng, song vẫn còn một bộ phận học tập thụ động, mang tính đối phó để tích lũy tín chỉ.
  • Niềm tin đối với sự nghiệp đổi mới và định hướng lý tưởng: Phần lớn tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên CNXH; tuy nhiên một bộ phận biểu hiện dao động, hoài nghi trước các mặt tiêu cực của xã hội.
  • Thái độ gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống: Đa số có ý thức tự hào dân tộc, một bộ phận có xu hướng sùng ngoại, phai nhạt bản sắc văn hóa.
  • Nhận thức và ý chí thực hiện đường lối, pháp luật: Tôn trọng Hiến pháp và pháp luật, song tình trạng vi phạm nội quy, quy chế, thiếu ý thức tự giác vẫn còn diễn ra.
  • Hành vi chính trị trong hoạt động đoàn thể: Tham gia các phong trào tình nguyện, phong trào thanh niên nhưng mức độ tự giác và chiều sâu chính trị chưa đồng đều.
• Nguyên nhân thực trạng:
  • Nguyên nhân tích cực: Sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm của hệ thống chính trị, truyền thống yêu nước của dân tộc, môi trường giáo dục đại học đổi mới.
  • Nguyên nhân hạn chế: Mặt trái của kinh tế thị trường; nội dung và phương pháp giáo dục lý luận chính trị chậm đổi mới, xơ cứng; sự thiếu tu dưỡng, rèn luyện tự thân của một bộ phận sinh viên.

Chương 4: Những vấn đề đặt ra và một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên Việt Nam

Chương 4 xác định các mâu thuẫn chủ yếu và đề xuất các nhóm giải pháp:

• Một số vấn đề đặt ra (3 mâu thuẫn cơ bản):
  1. Mâu thuẫn giữa việc phát huy yếu tố tích cực chính trị với sự thiếu quan tâm tự giác, biểu hiện sai lệch về ý thức chính trị của một bộ phận sinh viên.
  2. Mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao ý thức chính trị của chủ thể giáo dục với những hạn chế, bất cập trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trước thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội phức tạp.
  3. Mâu thuẫn giữa chính sách đào tạo, việc làm và các chính sách khác với những bất cập trong quá trình thực thi chính sách trên thực tế.
• Bốn nhóm giải pháp cơ bản:

Nhóm giải pháp	Nội dung trọng tâm đề xuất
Nhóm giải pháp kinh tế	Nâng cao đời sống vật chất cho sinh viên; hoàn thiện chính sách học bổng, tín dụng sinh viên; giải quyết vấn đề việc làm sau tốt nghiệp nhằm tạo động lực vật chất cho niềm tin chính trị.
Nhóm giải pháp chính trị - tư tưởng	Tăng cường sự lãnh đạo của tổ chức Đảng trong trường học; đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giảng dạy các môn Lý luận chính trị; chủ động đấu tranh trên mặt trận tư tưởng trước âm mưu "diễn biến hòa bình".
Nhóm giải pháp văn hóa - xã hội	Xây dựng môi trường văn hóa học đường lành mạnh; giữ gìn bản sắc truyền thống kết hợp hội nhập văn hóa quốc tế; phát huy vai trò của tổ chức Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên.
Tăng cường giáo dục kết hợp tự rèn luyện	Chuyển hóa quá trình đào tạo thành tự đào tạo; nâng cao tính tự giác, tinh thần tự phê bình, khả năng tự đề kháng của sinh viên trước các thông tin sai lệch, độc hại.

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt lý luận:

   • Hệ thống hóa, phân tích làm sâu sắc khái niệm ý thức chính trị, cấu trúc (tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí, lý tưởng), các cấp độ và chức năng của ý thức chính trị từ góc độ Triết học Mác - Lênin.
   • Xác định các phương thức biểu hiện đặc thù của ý thức chính trị sinh viên Việt Nam hiện nay, nhấn mạnh tinh thần yêu nước, tính tích cực chính trị - xã hội, thái độ với truyền thống, tư tưởng lập thân lập nghiệp và khát vọng cống hiến cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

2. Về mặt thực tiễn:

   • Cung cấp bức tranh thực trạng ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam (thông qua khảo sát tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh từ năm 1991 đến 2016), chỉ ra các mặt tích cực, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi.
   • Phát hiện và luận giải 3 mâu thuẫn lớn trong quá trình hình thành, phát triển ý thức chính trị của sinh viên giai đoạn hiện nay.
   • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ (kinh tế, chính trị - tư tưởng, văn hóa - xã hội, giáo dục kết hợp tự rèn luyện) mang tính khả thi nhằm nâng cao ý thức chính trị cho sinh viên trong hệ thống các trường đại học, cao đẳng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực tế của luận án giới hạn tại một số trường đại học, cao đẳng thuộc 3 trung tâm đô thị lớn (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh) trong khung thời gian từ năm 1991 đến năm 2016, chưa khảo sát đầy đủ các cơ sở đào tạo tại các vùng sâu, vùng xa hoặc các khối ngành chuyên biệt ngoài dân sự.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Luận án gợi mở việc tiếp tục khảo sát mở rộng trên nhiều địa bàn và mô hình cơ sở đào tạo khác nhau; đi sâu phân tích tác động của các phương tiện truyền thông mới, không gian mạng xã hội và phương thức đào tạo tín chỉ đối với sự biến đổi ý thức chính trị của sinh viên trong giai đoạn tiếp theo.

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý và tổ chức chính trị - xã hội: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ thực tiễn cho Ban Tuyên giáo, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội Sinh viên Việt Nam và Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc xây dựng, hoàn thiện chính sách quản lý, định hướng tư tưởng và chế độ chính sách cho sinh viên.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học: Làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Triết học (Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử), Khoa học chính trị, Xã hội học giáo dục; hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy các môn Khoa học Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh tại các trường đại học, cao đẳng.

Câu hỏi thường gặp

1. Ý thức chính trị theo khung lý luận của luận án được cấu thành từ những yếu tố nào? Theo luận án, ý thức chính trị được tạo thành bởi ba thành tố thống nhất biện chứng: (1) Tri thức chính trị (gồm tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận); (2) Tình cảm, niềm tin và ý chí chính trị (lòng yêu nước, sự nhạy cảm chính trị, niềm tin chuẩn mực, niềm tin tích cực và năng lực vượt khó); (3) Lý tưởng xã hội (quan niệm về mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa hoàn thiện, định hướng mục tiêu và hành vi).

2. Tác giả xác định sinh viên là đối tượng có đặc điểm tâm sinh lý và xã hội như thế nào? Sinh viên là một tầng lớp xã hội - nhân khẩu đặc thù, đa số trong độ tuổi từ 18 đến 25 tuổi (giai đoạn thứ hai của tuổi thanh niên). Họ đang trong quá trình phát triển hoàn thiện thể chất, trí tuệ, nhân cách; có trình độ học vấn; giàu hoài bão, ước mơ cống hiến nhưng thiếu kinh nghiệm thực tiễn, tâm lý nhạy cảm, dễ nảy sinh tư tưởng cực đoan hoặc hoài nghi khi đối diện với khó khăn, mâu thuẫn đời sống.

3. Thực trạng ý thức chính trị của sinh viên được luận án đánh giá trên những phương diện biểu hiện cụ thể nào? Luận án đánh giá thực trạng ý thức chính trị sinh viên qua 5 phương diện: (1) Thái độ trong việc học tập, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; (2) Niềm tin đối với sự nghiệp đổi mới và định hướng lý tưởng chính trị; (3) Thái độ trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc; (4) Nhận thức và ý chí chính trị trong việc thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; (5) Hành vi chính trị trong các hoạt động đoàn thể chính trị - xã hội.

4. Luận án chỉ ra những mâu thuẫn cơ bản nào đang đặt ra đối với việc nâng cao ý thức chính trị của sinh viên? Có 3 mâu thuẫn cơ bản:

• Mâu thuẫn giữa việc phát huy yếu tố tích cực chính trị với sự thiếu tự giác, biểu hiện sai lệch về ý thức chính trị của sinh viên.
• Mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao ý thức chính trị của chủ thể giáo dục với những hạn chế, bất cập trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trước thực tiễn kinh tế - xã hội phức tạp.
• Mâu thuẫn giữa chính sách đào tạo, việc làm với những bất cập trong quá trình tổ chức thực hiện các chính sách đó.

5. Hệ thống giải pháp của luận án gồm những nhóm giải pháp nào? Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp: (1) Nhóm giải pháp về kinh tế (đời sống, học bổng, việc làm); (2) Nhóm giải pháp về chính trị - tư tưởng (lãnh đạo của Đảng, đổi mới dạy học lý luận chính trị, đấu tranh phản bác quan điểm sai trái); (3) Nhóm giải pháp về văn hóa - xã hội (môi trường học đường, tổ chức Đoàn - Hội); (4) Giải pháp tăng cường giáo dục kết hợp với tự rèn luyện ý thức chính trị của sinh viên.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Đình Khuê đã làm rõ cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về ý thức chính trị và ý thức chính trị của sinh viên Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Qua khảo sát thực tiễn tại các trường đại học, cao đẳng ở Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1991–2016, công trình đã phân tích toàn diện các mặt tích cực, hạn chế, nguyên nhân và chỉ ra 3 mâu thuẫn cơ bản đang đặt ra. Hệ thống 4 nhóm giải pháp (kinh tế, chính trị - tư tưởng, văn hóa - xã hội, giáo dục kết hợp tự rèn luyện) được xây dựng đồng bộ, đóng góp luận cứ khoa học cho công tác hoạch định chính sách thanh niên và giảng dạy lý luận chính trị hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương và 10 tiết. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu về ý thức chính trị và công tác giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên Ý thức chính trị của sinh viên từ lâu đã là trung tâm chú ý của Đảng và Nhà nước cũng như các đoàn thể chính trị - xã hội và nhiều nhà khoa học ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Trên cơ sở khảo cứu các công trình liên quan đến ý thức chính trị, ý thức chính trị của sinh viên có thể khái quát thành các vấn đề cơ bản sau: 1.

Quan niệm về ý thức chính trị Liên quan đến ý thức chính trị có thể kể đến một loạt các công trình: “Ý thức chính trị của giai cấp công nhân trong một số doanh nghiệp ở Hà Nội trong giai đoạn hiện nay” của PGS.TS Phan Thanh Khôi, Nxb Chính trị, năm 2003; “Những yếu tố động lực trong hệ thống chính trị ở Việt Nam” GS.TS Nguyễn Duy Gia, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1994; Dương Thị Thanh Xuân: “Ý thức chính trị của công nhân trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở nước ta hiện nay”, Luận án Tiến sĩ triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, năm 2007; “Tuyên truyền, giáo dục ý thức chính trị cho công nhân thuộc các doanh nghiệp ngoài quốc doanh” của Vũ Quang Vinh; “Ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa nguồn sức mạnh tinh thần của nhân dân ta” của GS Đỗ Tư (1992); đề tài: “Phát triển ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa trong xã hội và Quân đội thời kỳ đổi mới” của GS.TS Lê Văn Quang (2001); đề tài “Bản chất quá trình phát triển ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa của sĩ quan cấp phân đội Quân đội nhân dân Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ của Trần Văn Bình, Học viện Chính trị Quân sự, Hà Nội, 1997; đề tài: “Quá trình phát triển ý thức chính trị của học viên sĩ quan 8 pháo binh hiện nay”, Luận văn thạc sĩ của Phùng Văn Ngọc, Học viện Chính trị Quân sự, Hà Nội, 1997. Trong các công trình nêu trên đáng chú ý là công trình: “Những yếu tố động lực trong hệ thống chính trị ở Việt Nam”, GS.TS Nguyễn Duy Gia cho rằng: “ Ý thức chính trị là một bộ phận của ý thức xã hội, tồn tại trong xã hội một cách khách quan do nhu cầu phát triển xã hội. xét về mặt nội dung, ý thức chính trị là một phạm trù chính trị được biểu hiện qua các yếu tố tư duy chính trị, tư tưởng, quan niệm của từng cá nhân và của giai cấp về những vấn đề chính trị” [51; tr 43]. Theo tác giả nội dung của ý thức chính trị thuộc thượng tầng kiến trúc của xã hội, nó có kết cấu phức tạp, bao gồm tư duy chính trị, học thuyết chính trị, thái độ tình cảm, niềm tin chính trị cá nhân, tầng lớp và giai cấp trong xã hội.

Tác giả cho rằng ý thức chính trị ở dạng phổ quát nhất được phân chia thành hai mức độ: mức độ tư duy lý luận chính trị và mức độ tâm lý chính trị [51; tr 46]. “Giáo trình Triết học Mác- Lênin”, do Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các môn Khoa học Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh (2004), coi ý thức chính trị là một bộ phận của ý thức xã hội, tuy không đưa ra khái niệm nhưng công trình đã chỉ ra ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội, nó xuất hiện trong các xã hội có giai cấp và nhà nước. Nó phán ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia, cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước. Đặc trưng của ý thức chính trị là thể hiện trực tiếp và tập trung lợi ích của giai cấp [52; tr 587].

Cuốn sách khẳng định ý thức chính trị (đặc biệt là hệ tư tưởng chính trị) có vai trò quan trọng đối với sự phát triển xã hội thông qua tổ chức nhà nước nó tác động trở lại cơ sở kinh tế và “có thể, trong những giới hạn nhất 9 định thay đổi cơ sở kinh tế”. Trong ý thức chính trị của giai cấp công nhân thì hệ tư tưởng chính đó là chủ nghĩa Mác - Lênin, đây là hệ tư tưởng triệt để, cách mạng và thật sự khoa học. Đối lập với hệ tư tưởng tư sản, hệ tư tưởng Mác - Lênin dẫn dắt giai cấp công nhân và nhân dân lao động tiến hành cuộc đấu tranh tự giác xóa bỏ chế độ người bóc lột người, xây dựng xã hội mới tốt đẹp, công bằng xã hội chủ nghĩa, phù hợp với quy luật lịch sử [52; tr 588]. Tiếp tục khẳng định ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa có vai trò quan trọng trong công tác lãnh đạo của đảng cộng sản, trong cuốn:“Đảng lãnh đạo quân đội Liên Xô, Cu ba, Cộng hòa Dân chủ Đức, Triều Tiên” mặc dù các tác giả chưa đưa ra quan quan niệm về ý thức chính trị, nhưng cuốn sách cũng khẳng định: “Ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa, đó chính là chủ nghĩa Mác - Lênin, các nghị quyết của Đảng, phải làm cho những người lính xã hội chủ nghĩa tin tưởng vào nó, từ đó xây dựng ý thức giai cấp, ý thức dân tộc và tinh thần chiến đấu độc lập” [49; tr 42].

Trong đề tài nghiên cứu:“Các biện pháp quản lý nhằm tăng cường giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức cho sinh viên Trường Cao đẳng Kinh tế - Tài chính tỉnh Thái Nguyên”, tác giả Chu Mạnh Cường quan niệm: ý thức chính trị là sự phản ánh các quan hệ trong xã hội, phản ánh những lợi ích căn bản và địa vị của các giai cấp và mối quan hệ giữa các giai cấp đó trong quản lý đất nước [18; tr 9]. Theo tác giả ý thức chính trị gồm: Ý thức về quyền dân tộc, sự toàn vẹn lãnh thổ, sự giàu mạnh của đất nước; ý thức về thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, về chiến lược phát triển đất nước; ý thức về quyền lợi là nghĩa vụ công dân được thể hiện trong cuộc sống học tập, lao động và hoạt động chính trị - xã hội về sự giàu mạnh của đất nước và hạnh phúc của nhân dân; ý thức về nghĩa vụ quân sự xây dựng và bảo vệ Tổ quốc chống mọi âm mưu thủ đoạn xâm phạm đến trật tự, an ninh, chủ quyền của quốc gia [ 18; tr 9]. 10 Ý thức chính trị trong học viên các trường quân sự cũng luôn được quan tâm, vì thế đề tài: “Đặc điểm ý thức chính trị trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam và vận dụng trong xây dựng ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa cho học viên ở Trường Quân sự Quân khu 5 hiện nay”, tác giả Vương Hồng Sơn quan niệm: ý thức chính trị là hệ thống các quan điểm, tư tưởng, lý luận, tâm lý và tình cảm của một giai cấp về địa vị vai trò lịch sử, về mục tiêu và nhiệm vụ chính trị, về đường lối chiến lược và sách lược của giai cấp đó trong một giai đoạn nhất định của lịch sử [118; tr 9]. Trong đề tài: “Công đoàn trong việc nâng cao ý thức chính trị của giai cấp công nhân ở nước ta hiện nay”, tác giả Nguyễn Cao Tiến cho rằng: ý thức chính trị chính là sự hiểu biết, sự quan tâm đến những vấn đề chính trị.

Cụ thể hơn, ý thức chính trị là sự phản ánh các quan hệ kinh tế - xã hội, phản ánh những lợi ích cơ bản và địa vị của các giai cấp và mối quan hệ giữa các giai cấp đó trong việc giành hoặc duy trì quyền điều hành nhà nước. Theo tác giả ý thức chính trị rất phong phú nhưng cái cốt lõi của nó là những hiểu biết, những nhận thức của một giai cấp về địa vị lịch sử, về đường lối, chiến lược, sách lược, những nhiệm vụ của giai cấp mình trong sự phát triển của lịch sử [103; tr 8]. Trong đề tài: “Nâng cao ý thức chính trị cho đội ngũ công nhân tỉnh Yên Bái trong thời kỳ đổi mới hiện nay”, tác giả Nguyễn Anh Tuấn đã đưa ra quan niệm: “Ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh mọi mặt của đời sống xã hội, vì nó phản ánh mọi mặt của đời sống chính trị, đời sống xã hội nên phải có cách nhìn nhận đánh giá về mức độ dân chủ, về cơ chế hoạt động của nhà nước, ý thức chính trị cũng là sự nhìn nhận, thái độ, đánh giá cơ cấu cơ chế hoạt động của nhà nước, hoạt động của các giai cấp( nhà nước bao giờ cũng là của một giai cấp nhất định, chịu sự chi phối của một đảng phái nào đó)” [104; tr 7]. 11 Trong các công trình về ý thức chính trị, thì công trình “ Ý thức chính trị và sự biểu hiện của nó trong thực tiễn ý thức chính trị của giai cấp công nhân nước ta hiện nay” của PGS.TS Phan Thanh Khôi là công trình công phu hơn cả, tác giả đã trình bày rất chặt chẽ về ý thức và chính trị, từ đó đưa ra khái niệm về ý thức chính trị.

Theo tác giả: “Ý thức chính trị là thái độ đối với các thể chế chính trị lớn (nhà nước, đảng phái.) là nhận thức về những nội dung chính trị quan trọng (chế độ chính trị, đường lối, chính sách.phát triển quốc gia); là sự hiểu biết về mình với tính cách là một giai cấp trong mối quan hệ với các giai cấp, tầng lớp cơ bản ( kẻ thù, bạn đồng minh. nảy sinh trong quá trình xây dựng một chế độ chính trị - xã hội của một đất nước” [69; tr 14]. Cùng chung quan điểm với PGS.TS Phan Thanh Khôi, trong đề tài: “Xây dựng ý thức chính trị cho học sinh phổ thông trung học ở tỉnh Hoà Bình hiện nay”, tác giả Nguyễn Thị Thìn cũng cho rằng: ý thức chính trị là nhận thức thái độ của một giai cấp, tầng lớp đối với các vấn đề chính trị lớn của đất nước, là biểu hiện quan điểm đối với những chính sách, đường lối của Đảng và Nhà nước. Theo tác giả ý thức chính trị được tạo thành trong sự thống nhất bởi những thành tố cơ bản, một là tri thức chính trị, hai là tình cảm và niềm tin chính trị, ba là lý tưởng chính trị (lý lưởng xã hội) [114; tr 17-22].