phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương và 10 tiết. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu về ý thức chính trị và công tác giáo dục ý thức chính trị cho sinh viên Ý thức chính trị của sinh viên từ lâu đã là trung tâm chú ý của Đảng và Nhà nước cũng như các đoàn thể chính trị - xã hội và nhiều nhà khoa học ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Trên cơ sở khảo cứu các công trình liên quan đến ý thức chính trị, ý thức chính trị của sinh viên có thể khái quát thành các vấn đề cơ bản sau: 1.
Quan niệm về ý thức chính trị Liên quan đến ý thức chính trị có thể kể đến một loạt các công trình: “Ý thức chính trị của giai cấp công nhân trong một số doanh nghiệp ở Hà Nội trong giai đoạn hiện nay” của PGS.TS Phan Thanh Khôi, Nxb Chính trị, năm 2003; “Những yếu tố động lực trong hệ thống chính trị ở Việt Nam” GS.TS Nguyễn Duy Gia, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1994; Dương Thị Thanh Xuân: “Ý thức chính trị của công nhân trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở nước ta hiện nay”, Luận án Tiến sĩ triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, năm 2007; “Tuyên truyền, giáo dục ý thức chính trị cho công nhân thuộc các doanh nghiệp ngoài quốc doanh” của Vũ Quang Vinh; “Ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa nguồn sức mạnh tinh thần của nhân dân ta” của GS Đỗ Tư (1992); đề tài: “Phát triển ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa trong xã hội và Quân đội thời kỳ đổi mới” của GS.TS Lê Văn Quang (2001); đề tài “Bản chất quá trình phát triển ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa của sĩ quan cấp phân đội Quân đội nhân dân Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ của Trần Văn Bình, Học viện Chính trị Quân sự, Hà Nội, 1997; đề tài: “Quá trình phát triển ý thức chính trị của học viên sĩ quan 8 pháo binh hiện nay”, Luận văn thạc sĩ của Phùng Văn Ngọc, Học viện Chính trị Quân sự, Hà Nội, 1997. Trong các công trình nêu trên đáng chú ý là công trình: “Những yếu tố động lực trong hệ thống chính trị ở Việt Nam”, GS.TS Nguyễn Duy Gia cho rằng: “ Ý thức chính trị là một bộ phận của ý thức xã hội, tồn tại trong xã hội một cách khách quan do nhu cầu phát triển xã hội. xét về mặt nội dung, ý thức chính trị là một phạm trù chính trị được biểu hiện qua các yếu tố tư duy chính trị, tư tưởng, quan niệm của từng cá nhân và của giai cấp về những vấn đề chính trị” [51; tr 43]. Theo tác giả nội dung của ý thức chính trị thuộc thượng tầng kiến trúc của xã hội, nó có kết cấu phức tạp, bao gồm tư duy chính trị, học thuyết chính trị, thái độ tình cảm, niềm tin chính trị cá nhân, tầng lớp và giai cấp trong xã hội.
Tác giả cho rằng ý thức chính trị ở dạng phổ quát nhất được phân chia thành hai mức độ: mức độ tư duy lý luận chính trị và mức độ tâm lý chính trị [51; tr 46]. “Giáo trình Triết học Mác- Lênin”, do Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các môn Khoa học Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh (2004), coi ý thức chính trị là một bộ phận của ý thức xã hội, tuy không đưa ra khái niệm nhưng công trình đã chỉ ra ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội, nó xuất hiện trong các xã hội có giai cấp và nhà nước. Nó phán ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia, cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước. Đặc trưng của ý thức chính trị là thể hiện trực tiếp và tập trung lợi ích của giai cấp [52; tr 587].
Cuốn sách khẳng định ý thức chính trị (đặc biệt là hệ tư tưởng chính trị) có vai trò quan trọng đối với sự phát triển xã hội thông qua tổ chức nhà nước nó tác động trở lại cơ sở kinh tế và “có thể, trong những giới hạn nhất 9 định thay đổi cơ sở kinh tế”. Trong ý thức chính trị của giai cấp công nhân thì hệ tư tưởng chính đó là chủ nghĩa Mác - Lênin, đây là hệ tư tưởng triệt để, cách mạng và thật sự khoa học. Đối lập với hệ tư tưởng tư sản, hệ tư tưởng Mác - Lênin dẫn dắt giai cấp công nhân và nhân dân lao động tiến hành cuộc đấu tranh tự giác xóa bỏ chế độ người bóc lột người, xây dựng xã hội mới tốt đẹp, công bằng xã hội chủ nghĩa, phù hợp với quy luật lịch sử [52; tr 588]. Tiếp tục khẳng định ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa có vai trò quan trọng trong công tác lãnh đạo của đảng cộng sản, trong cuốn:“Đảng lãnh đạo quân đội Liên Xô, Cu ba, Cộng hòa Dân chủ Đức, Triều Tiên” mặc dù các tác giả chưa đưa ra quan quan niệm về ý thức chính trị, nhưng cuốn sách cũng khẳng định: “Ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa, đó chính là chủ nghĩa Mác - Lênin, các nghị quyết của Đảng, phải làm cho những người lính xã hội chủ nghĩa tin tưởng vào nó, từ đó xây dựng ý thức giai cấp, ý thức dân tộc và tinh thần chiến đấu độc lập” [49; tr 42].
Trong đề tài nghiên cứu:“Các biện pháp quản lý nhằm tăng cường giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức cho sinh viên Trường Cao đẳng Kinh tế - Tài chính tỉnh Thái Nguyên”, tác giả Chu Mạnh Cường quan niệm: ý thức chính trị là sự phản ánh các quan hệ trong xã hội, phản ánh những lợi ích căn bản và địa vị của các giai cấp và mối quan hệ giữa các giai cấp đó trong quản lý đất nước [18; tr 9]. Theo tác giả ý thức chính trị gồm: Ý thức về quyền dân tộc, sự toàn vẹn lãnh thổ, sự giàu mạnh của đất nước; ý thức về thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, về chiến lược phát triển đất nước; ý thức về quyền lợi là nghĩa vụ công dân được thể hiện trong cuộc sống học tập, lao động và hoạt động chính trị - xã hội về sự giàu mạnh của đất nước và hạnh phúc của nhân dân; ý thức về nghĩa vụ quân sự xây dựng và bảo vệ Tổ quốc chống mọi âm mưu thủ đoạn xâm phạm đến trật tự, an ninh, chủ quyền của quốc gia [ 18; tr 9]. 10 Ý thức chính trị trong học viên các trường quân sự cũng luôn được quan tâm, vì thế đề tài: “Đặc điểm ý thức chính trị trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam và vận dụng trong xây dựng ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa cho học viên ở Trường Quân sự Quân khu 5 hiện nay”, tác giả Vương Hồng Sơn quan niệm: ý thức chính trị là hệ thống các quan điểm, tư tưởng, lý luận, tâm lý và tình cảm của một giai cấp về địa vị vai trò lịch sử, về mục tiêu và nhiệm vụ chính trị, về đường lối chiến lược và sách lược của giai cấp đó trong một giai đoạn nhất định của lịch sử [118; tr 9]. Trong đề tài: “Công đoàn trong việc nâng cao ý thức chính trị của giai cấp công nhân ở nước ta hiện nay”, tác giả Nguyễn Cao Tiến cho rằng: ý thức chính trị chính là sự hiểu biết, sự quan tâm đến những vấn đề chính trị.
Cụ thể hơn, ý thức chính trị là sự phản ánh các quan hệ kinh tế - xã hội, phản ánh những lợi ích cơ bản và địa vị của các giai cấp và mối quan hệ giữa các giai cấp đó trong việc giành hoặc duy trì quyền điều hành nhà nước. Theo tác giả ý thức chính trị rất phong phú nhưng cái cốt lõi của nó là những hiểu biết, những nhận thức của một giai cấp về địa vị lịch sử, về đường lối, chiến lược, sách lược, những nhiệm vụ của giai cấp mình trong sự phát triển của lịch sử [103; tr 8]. Trong đề tài: “Nâng cao ý thức chính trị cho đội ngũ công nhân tỉnh Yên Bái trong thời kỳ đổi mới hiện nay”, tác giả Nguyễn Anh Tuấn đã đưa ra quan niệm: “Ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh mọi mặt của đời sống xã hội, vì nó phản ánh mọi mặt của đời sống chính trị, đời sống xã hội nên phải có cách nhìn nhận đánh giá về mức độ dân chủ, về cơ chế hoạt động của nhà nước, ý thức chính trị cũng là sự nhìn nhận, thái độ, đánh giá cơ cấu cơ chế hoạt động của nhà nước, hoạt động của các giai cấp( nhà nước bao giờ cũng là của một giai cấp nhất định, chịu sự chi phối của một đảng phái nào đó)” [104; tr 7]. 11 Trong các công trình về ý thức chính trị, thì công trình “ Ý thức chính trị và sự biểu hiện của nó trong thực tiễn ý thức chính trị của giai cấp công nhân nước ta hiện nay” của PGS.TS Phan Thanh Khôi là công trình công phu hơn cả, tác giả đã trình bày rất chặt chẽ về ý thức và chính trị, từ đó đưa ra khái niệm về ý thức chính trị.
Theo tác giả: “Ý thức chính trị là thái độ đối với các thể chế chính trị lớn (nhà nước, đảng phái.) là nhận thức về những nội dung chính trị quan trọng (chế độ chính trị, đường lối, chính sách.phát triển quốc gia); là sự hiểu biết về mình với tính cách là một giai cấp trong mối quan hệ với các giai cấp, tầng lớp cơ bản ( kẻ thù, bạn đồng minh. nảy sinh trong quá trình xây dựng một chế độ chính trị - xã hội của một đất nước” [69; tr 14]. Cùng chung quan điểm với PGS.TS Phan Thanh Khôi, trong đề tài: “Xây dựng ý thức chính trị cho học sinh phổ thông trung học ở tỉnh Hoà Bình hiện nay”, tác giả Nguyễn Thị Thìn cũng cho rằng: ý thức chính trị là nhận thức thái độ của một giai cấp, tầng lớp đối với các vấn đề chính trị lớn của đất nước, là biểu hiện quan điểm đối với những chính sách, đường lối của Đảng và Nhà nước. Theo tác giả ý thức chính trị được tạo thành trong sự thống nhất bởi những thành tố cơ bản, một là tri thức chính trị, hai là tình cảm và niềm tin chính trị, ba là lý tưởng chính trị (lý lưởng xã hội) [114; tr 17-22].
