Tổng quan nghiên cứu

Huyện Nho Quan thuộc tỉnh Ninh Bình có quy mô dân số đạt 158.322 người, trong đó cộng đồng người Mường chiếm gần 20% với hơn 31.000 nhân khẩu. Tại xã vùng cao Kỳ Phú với tổng diện tích tự nhiên 4.444,45 ha, đồng bào Mường chiếm tới 70% trên tổng số 5.715 cư dân toàn xã. Trong bức tranh nhân thái học đa dạng của địa phương, nhóm người Mường Kỳ Lão cư trú tập trung tại 3 bản cổ gồm bản Cả, bản Ao và bản Sau với hơn 800 nhân khẩu là một trường hợp nghiên cứu đặc biệt. Nhóm cư dân này có nguồn gốc di cư cách đây khoảng 600 đến 700 năm từ Thanh Hóa, Nghệ An, Huế và Hòa Bình, lưu giữ những nét phong tục tập quán và phương ngữ khu biệt rõ nét so với các nhóm Mường lân cận.

Vấn đề cốt lõi của đề tài tập trung vào việc nhận diện hệ thống nghi lễ tang ma cổ truyền và đánh giá quy luật biến đổi văn hóa của người Mường Kỳ Lão trong dòng chảy đương đại. Mục tiêu cụ thể nhằm giải mã thế giới quan, nhân sinh quan, các chuẩn mực đạo đức dòng họ và cấu trúc nghi lễ chu kỳ đời người. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian 3 bản trung tâm xã Kỳ Phú trong khung thời gian từ năm 1986 đến nay.

Ý nghĩa khoa học của công trình thể hiện ở việc lấp đầy 100% khoảng trống tư liệu chuyên sâu về văn hóa tang ma Mường Kỳ Lão trong kho tàng dân tộc học Ninh Bình. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương định hướng chính sách văn hóa, loại bỏ khoảng 40% các tập tục rườm rà, hỗ trợ đắc lực cho phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa và hoàn thiện các tiêu chí nông thôn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Thuyết chức năng do Bronislaw Malinowski và Alfred Radcliffe-Brown khởi xướng trong giai đoạn 1920 đến 1950. Khung lý thuyết này soi chiếu hai khía cạnh then chốt: chức năng xã hội trong việc củng cố thiết chế dòng họ, trật tự bản làng và chức năng tâm lý nhằm giải tỏa nỗi đau thương, cân bằng trạng thái tinh thần của gia đình trước sự mất mát thành viên. Đồng thời, Thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa được tích hợp để giải thích các cơ chế biến đổi, vay mượn và thích ứng văn hóa khi người Mường Kỳ Lão cộng cư với người Kinh và các nhánh Mường khác từ sau cột mốc đổi mới năm 1986.

Mô hình nghiên cứu kết nối cấu trúc xã hội phụ quyền với hệ thống biểu tượng tâm linh dân gian. Hệ thống 5 khái niệm công cụ vận hành xuyên suốt đề tài gồm:

  • Tang ma: Hệ thống hành vi tín ngưỡng kết hợp chuẩn mực đạo đức, ứng xử giữa người sống và người đã khuất.
  • Làm ma: Toàn bộ quá trình gia đình, dòng họ thực thi các nghi thức khâm liệm, tế lễ và chôn cất thi hài theo luật tục bản địa.
  • Làm chay: Chuỗi nghi thức cúng thần linh và các đấng siêu nhiên nhằm giải oan, trừ trùng, cắt bỏ điềm xấu và giải thoát linh hồn.
  • Để tang: Hình thức biểu hiện lòng thương tiếc thông qua phục sức và các dấu hiệu biểu trưng kéo dài từ 1 tháng đến tối đa 3 năm.
  • Kiêng kỵ trong tang ma: Hệ thống các quy phạm nghiêm cấm bắt buộc cộng đồng tuân thủ nhằm đảm bảo an toàn tâm linh và sức khỏe dòng tộc.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp điền dã dân tộc học là trục nghiên cứu chủ đạo, kết hợp kỹ thuật quan sát tham dự và phỏng vấn sâu. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 20 mẫu phỏng vấn sâu các chủ thể văn hóa then chốt (gồm 2 nghệ nhân thầy mo đời thứ 12 của dòng họ Nguyễn Bông Báo, các trưởng họ và già làng từ 70 đến 79 tuổi), cùng 6 cuộc thảo luận nhóm đại diện cho 299 hộ gia đình tại bản Cả (103 hộ), bản Ao (60 hộ) và bản Sau (136 hộ). Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích kết hợp phân tầng xã hội được áp dụng để tiếp cận chính xác các tầng lớp nắm giữ tri thức dân gian bản địa.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh liên ngành Văn hóa học, Dân tộc học và Xã hội học là nhằm bóc tách các lớp trầm tích văn hóa đa tầng, đối chiếu tính dị biệt giữa tang ma Mường Kỳ Lão với nhóm Mường Bi và Mường Vang. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua 12 tháng điền dã thực địa, kết hợp xử lý 102 tài liệu thứ cấp chuyên ngành. Timeline nghiên cứu triển khai tập trung trong giai đoạn 2013 đến 2015 với quy trình đối soát dữ liệu nghiêm ngặt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, vũ trụ luận của người Mường Kỳ Lão mang tính tầng bậc nguyên hợp sâu sắc qua cấu trúc ba tầng bốn thế giới: Mường Trời (cõi thần linh tối cao), Mường Pưa (cõi sống của con người), Mường Pưa Tín (thế giới dưới lòng đất) và Mường Vua Khú (thế giới dưới nước). Đồng bào quan niệm thể xác gắn liền với 7 vía ở nam giới và 9 vía ở nữ giới; khi chết đi, linh hồn biến thành ma và tiếp tục sinh hoạt tại Mường ma. 100% nghi thức tang ma cổ truyền đều xoay quanh việc phụng dưỡng và dẫn đường cho linh hồn về với tổ tiên.

Thứ hai, hệ thống nghi lễ tang ma truyền thống quy định chi tiết theo giới tính và thân phận người mất. Quy tắc phụng cúng phân định rõ nam giới làm 3 giỗ, nữ giới làm 4 giỗ; mỗi giỗ gồm 4 mâm cúng (3 mâm dâng cúng tổ tiên tam đại, 1 mâm cúng linh hồn người mất). Các thực hành mang tính biểu trưng cao như mặc áo trái, cắt bỏ 100% cúc áo, kiêng kim loại vì sợ sét đánh, dùng quan tài ghép từ 5 tấm ván gỗ và phủ tấm nái vàng được duy trì tại hơn 90% các đám tang cổ truyền.

Thứ ba, tiến trình tiếp biến văn hóa đã tạo nên sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tập tục tang lễ hiện đại. Thời gian tổ chức tang lễ đã rút ngắn từ 3-4 ngày đêm xuống còn 24 đến 36 giờ (mức giảm thời lượng đạt trên 50%). Tục mổ gia súc phục vụ cúng tế giảm từ 3-4 con lợn (tổng trọng lượng khoảng 200 kg) xuống chỉ còn 1 con lợn (40-50 kg), giúp tiết kiệm hơn 60% chi phí kinh tế cho mỗi tang gia.

Thứ tư, thiết chế dòng họ và vai trò của ông trưởng họ duy trì sức sống bền bỉ. Dù trên phương diện quản lý hành chính 100% người dân mang họ Đinh, nhưng ý thức về 7 dòng họ gốc (Quách, Đinh, Nguyễn, Bùi, Lê, Phạm, Hoàng) vẫn được bảo tồn trọn vẹn. Trên 95% sự vụ tang ma đều phải có sự hiện diện và điều hành của ông trưởng họ trước khi thầy mo thực hiện nghi thức khâm liệm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự biến đổi tập tục bắt nguồn từ sự phát triển kinh tế thị trường, kết hợp với việc nhựa hóa và bê tông hóa hơn 20 km tuyến đường giao thông liên xã kết nối Kỳ Phú với vườn quốc gia Cúc Phương. So với các công trình nghiên cứu tang ma người Mường Bi tại Hòa Bình hay Mường Động, tang ma Mường Kỳ Lão sở hữu những sắc thái độc nhất: phụ nữ mặc váy không có cạp cao che ngực, thực hành nghi lễ vái mát làm sạch không gian bằng nước phép và quyền năng mo độc quyền thuộc về hậu duệ 12 đời của cụ Cun Ngà.

Dữ liệu điền dã có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng ma trận so sánh các nghi thức truyền thống với nghi thức hiện hành, kết hợp biểu đồ cột thể hiện mức sụt giảm thời gian tổ chức và chi phí tang lễ tại 3 bản Cả, Ao, Sau. Khảo sát thực tế phản ánh 85% người dân địa phương đồng thuận với việc lược bỏ các hủ tục tốn kém, trong khi 92% bày tỏ nguyện vọng bảo tồn diễn xướng mo và nghệ thuật cồng chiêng 7 chiếc. Điều này chứng minh quá trình hiện đại hóa không làm đứt gãy bản sắc mà đang thanh lọc để các giá trị nhân văn thích ứng bền vững với nếp sống văn minh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, rà soát và bổ sung các quy định về việc tang vào hương ước, quy ước của 3 bản Cả, Ao, Sau do Ủy ban nhân dân xã Kỳ Phú chủ trì hoàn thiện trong giai đoạn 2016 đến 2018, bảo đảm 100% đám tang không để thi hài quá 24 giờ và chấm dứt tình trạng ăn uống linh đình nhiều ngày.

Thứ hai, triển khai đề án số hóa và bảo tồn khẩn cấp kho tàng mo tang lễ Mường Kỳ Lão do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Ninh Bình phối hợp cùng các chuyên gia thực hiện từ năm 2017 đến năm 2020, đặt mục tiêu thu âm, ghi hình và ký âm toàn bộ các bài mo cổ truyền từ 2 nghệ nhân thầy mo cao niên.

Thứ ba, mở các lớp tập huấn kỹ năng quản lý văn hóa cơ sở cho 100% già làng, trưởng bản và trưởng dòng họ tại xã Kỳ Phú do Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Nho Quan tổ chức định kỳ 2 lần mỗi năm trong giai đoạn 2016 đến 2020, nhằm nâng cao hiệu quả vận động bài trừ mê tín dị đoan.

Thứ tư, thành lập câu lạc bộ thực hành diễn xướng dân gian và cồng chiêng Mường do Đoàn Thanh niên phối hợp Hội Người cao tuổi xã Kỳ Phú vận hành từ năm 2018, hướng tới thu hút tối thiểu 70% thế hệ trẻ tham gia học hỏi cách thức sử dụng bộ cồng chiêng cổ và các làn điệu rằng thường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các nhà nghiên cứu Nhân học, Văn hóa học và Dân tộc học. Luận văn cung cấp nguồn ngữ liệu điền dã nguyên bản với hơn 50 bước nghi lễ chi tiết, là case study giá trị phục vụ công tác so sánh văn hóa các phân nhóm tộc người Mường tại Việt Nam.

Nhóm 2: Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách tỉnh Ninh Bình. Đề tài đem đến hệ thống dữ liệu thực tế từ 3 bản cổ, hỗ trợ trực tiếp cho việc thực hiện tiêu chí số 16 về văn hóa trong chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Nhóm 3: Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các trường đại học khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn. Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điền dã nhân học, kỹ thuật phỏng vấn sâu 20 mẫu chuyên biệt và thao tác ứng dụng thuyết chức năng vào phân tích nghi lễ.

Nhóm 4: Các doanh nghiệp và tổ chức phát triển du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa gắn với không gian 13 bản làng tại vùng đệm rừng Cúc Phương.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao toàn bộ người Mường Kỳ Lão tại 3 bản đều mang họ Đinh nhưng vẫn duy trì 7 dòng họ gốc? Thời kỳ Pháp thuộc, do chính sách thu thuế nặng nề tính theo từng dòng họ, 100% cư dân làng Kỳ Lão đã đồng thuận đổi sang họ Đinh trên danh bộ hành chính. Dù vậy, trong cấu trúc tâm linh và ứng xử nội bộ suốt hơn 600 năm qua, 7 dòng họ cổ gồm Quách, Đinh, Nguyễn, Bùi, Lê, Phạm, Hoàng vẫn giữ nguyên phả hệ, trưởng họ và quy tắc cấm kết hôn nội tộc.

Tang ma của người Mường Kỳ Lão có điểm gì dị biệt nhất so với các nhóm Mường khác tại Ninh Bình? Nét độc đáo nhất nằm ở trang phục phụ nữ không có cạp váy cao che ngực, việc kiêng kỵ tuyệt đối kim loại và cúc áo khi khâm liệm, cùng bí quyết dùng thuốc phép từ lá rừng để bảo quản thi thể. Đặc biệt, chức sắc thầy mo chỉ truyền thừa độc quyền qua 12 thế hệ con cháu dòng họ Nguyễn Bông Báo.

Ý nghĩa của tập tục "đàn ông ba giỗ, đàn bà bốn giỗ" trong tang ma truyền thống là gì? Tập tục này xuất phát từ quan niệm 7 vía ở nam, 9 vía ở nữ và biểu hiện đạo hiếu sâu sắc. Gia đình chuẩn bị 3 hoặc 4 lượt giỗ, mỗi giỗ gồm 4 mâm cỗ với thịt lợn 40-50 kg, cá nướng và xôi để dâng cúng tổ tiên tam đại, nhờ tổ tiên dẫn đường chuộc hồn người chết khỏi sự giam giữ trên Mường Trời.

Người Mường Kỳ Lão xử lý nghi lễ cho người chết bất đắc kỳ tử như thế nào? Người qua đời do tai nạn, ngã núi, ngập nước hoặc chết ngoài đường bị xếp vào dạng chết dữ do ma ác hãm hại. Gia đình tuyệt đối không đưa thi hài về nhà sàn mà phải quây bạt tại nghĩa địa ven rừng, bắt buộc thầy mo làm lễ Kẹ để giải trùng và nhập xác trước khi tiến hành an táng.

Yếu tố nào thể hiện rõ nhất sự tiến bộ trong tang ma Mường Kỳ Lão hiện nay? Sự thay đổi nổi bật nhất là việc triệt để bãi bỏ hủ tục tổ chức ăn uống dài ngày gây lãng phí. Thời gian làm ma giảm hơn 50% từ 3-4 ngày xuống dưới 36 giờ, số lượng lợn mổ giảm từ 3-4 con xuống 1 con, đồng thời hình thức hỏa táng văn minh bắt đầu được nhiều gia đình lựa chọn thay thế địa táng truyền thống.

Kết luận

  • Công trình là nghiên cứu chuyên khảo toàn diện đầu tiên về phong tục tang ma của nhóm người Mường Kỳ Lão tại 3 bản Cả, Ao, Sau thuộc huyện Nho Quan.
  • Giải mã thành công hệ thống vũ trụ luận ba tầng bốn thế giới và cấu trúc hơn 10 nghi lễ tang tế giàu tính biểu trưng bản địa.
  • Khẳng định giá trị nhân văn, đạo lý uống nước nhớ nguồn và vai trò cố kết cộng đồng bền chặt của 7 dòng họ truyền thống.
  • Đánh giá khách quan xu hướng biến đổi văn hóa, ghi nhận mức giảm hơn 50% thời gian tổ chức và tiết kiệm trên 60% chi phí tang lễ.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao, phục vụ công tác bảo tồn di sản gắn liền với mục tiêu xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 đến 2020.

Luận văn là nguồn tài liệu học thuật nền tảng phản ánh chiều sâu văn hóa của người Mường tại Ninh Bình. Các cơ quan quản lý văn hóa và viện nghiên cứu cần tiếp tục đẩy mạnh công tác số hóa di sản mo tang ma và cồng chiêng trong giai đoạn 2024 đến 2026. Hãy khai thác ngay nguồn tri thức thực chứng của công trình này để phục vụ nghiên cứu nhân học và hoạch định các chính sách bảo tồn văn hóa tộc người bền vững.