MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, Việt nam đã có những bƣớc phát triển khá tích cực trong các lĩnh vực phát triển xã hội, đặc biệt trong các vấn đề về xoá đói giảm nghèo, cấp nƣớc và vệ sinh nông thôn, cơ sở hạ tầng, vấn đề giới…Sự phát triển kinh tế thƣờng đƣợc dựa trên việc xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng nhằm đáp ứng các nhu cầu về phát triển dân số và phát triển xã hội. Việc xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng này, đến lƣợt nó lại ảnh hƣởng đến cộng đồng dân cƣ thông qua việc thu hồi đất và/hoặc ảnh hƣởng đến các công trình hạ tầng khác và chính những ảnh hƣởng này lại có những tác động ngƣợc lại đối với nền kinh tế xã hội và cộng đồng nơi triển khai việc xây dựng. Những tác động nói trên bao gồm việc thu hồi đất, tái định cƣ… ảnh hƣởng đến sinh kế ngƣời dân và có khả năng phá vỡ sự đoàn kết của cộng đồng.
Việc thu hồi đất và tái định cƣ nói trên có thể có những ảnh hƣởng nghiêm trọng mà không thể ƣớc tính đƣợc về mặt kinh tế. Việc phá vỡ các mối quan hệ trong cộng đồng, đoàn kết xã hội đối với những cộng đồng bị ảnh hƣởng cũng nhƣ khả năng tái đoàn kết tại những khu vực sau tái định cƣ có thể trở lên trầm trọng nếu không có những chính sách hỗ trợ hợp lý. Chính vì vậy, một chính sách hỗ trợ hợp lý trong kế hoạch tái định cƣ có thể sẽ trở thành một cơ hội phát triển, và điều này cần thiết để xem xét các chính sách hỗ trợ tái định cƣ nhƣ một hợp phần trong tổng thể của các dự án phát triển chứ không nên coi đó là một hoạt động riêng biệt. Điều này có nghĩa là cần có một nguồn lực cũng nhƣ một thiết chế phù hợp trong việc chuẩn bị cũng nhƣ thực hiện các hoạt động tái định cƣ.
Thực hiện các chính sách tái định cƣ nhƣ một chƣơng trình phát triển không chỉ giúp cộng đồng nơi thực hiện dự án ổn định cuộc sống, đảm bảo mức sống ít nhất là bằng hoặc hơn so với trƣớc khi thực hiện dự án mà còn thúc đẩy việc đảm bảo tính bền vững của các dự án phát triển. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 2 Cho đến nay, Chính phủ Việt nam đã ban hành nhiều hƣớng dẫn trong việc thực hiện chính sách bồi thƣờng giải phóng mặt bằng đối với các dự án có thu hồi đất nhƣ Luật đất đai sửa đổi năm 2003, Nghị định 197/2004/NĐ-CP về bồi thƣờng hỗ trợ khi nhà nƣớc thu hồi đất…và các Quyết định của từng tỉnh thành nhằm hƣớng dẫn và cụ thể hoá việc triển khai thực hiện các chính sách nêu trên. Tuy nhiên, do tính chất của mỗi dự án lại khác nhau, hoặc là thu hồi đất trong khu vực đô thị (tái định cƣ đô thị) hoặc là thu hồi đất theo tuyến (tái định cƣ tuyến)… và sự khác khau này còn phụ thuôc trực tiếp vào điều kiên kinh tế xã hội riêng biệt của từng khu vực, từng địa phƣơng nơi triển khai dự án. Chính vì vậy, mỗi một chính sách này chƣa thể đƣợc coi là một hƣớng dẫn toàn diện đối với các hoạt động về thu hồi đất và tái định cƣ mà cần có những nghiên cứu, hƣớng dẫn chuyên sâu hơn về đặc điểm kinh tế xã hội, tác động của thu hồi đất đối với cộng đồng và nhu cầu của ngƣời dân trong việc hỗ trợ phục hồi sau tái định cƣ.
Bên cạnh đó, thực tế công tác tái định cƣ hiện nay trong các dự án phát triển nói chung đang gặp nhiều khó khăn, vƣớng mắc mà một trong những nguyên nhân chính là các dự án này chƣa nhận đƣợc sự đồng thuận từ phía ngƣời dân. Về nguyên tắc, nếu chúng ta hiểu đƣợc đối tƣợng sắp sửa di dời là ai, thì sẽ có cơ sở đề ra các giải pháp và biện pháp hỗ trợ một cách thiết thực và hiệu quả nhất. Ngoài ra, trong cấu thành các chi phí bồi thƣờng, nhiều dự án hiện nay dƣờng nhƣ cũng chƣa chú trọng đến công tác hỗ trợ những thiệt hại "vô hình" mà các hộ phải gánh chịu. Những thiệt hại này cũng có thể "lƣợng hoá" một phần từ kết qủa điều tra xã hội học để bổ sung trong chính sách bồi thƣờng1.
Nhƣ vậy, thiếu các cuộc điều tra xã hội học về khảo sát điều kiện kinh tế xã hội tại các địa phƣơng, về nhu cầu phƣơng án bồi thƣờng và tái định cƣ, nhu cầu hỗ trợ sau tái định cƣ…đã tạo một khoảng cách giữa các yếu tố thực thi của dự án với mong muốn của ngƣời dân, hay nói một cách khác thiếu các cuộc điều tra xã hội học trong quá trình chuẩn bị và triển khai việc thu hồi đất và tái định cƣ đã khiến cho các dự án không đáp ứng đƣợc nhu cầu thực tế của ngƣời dân và nhiều khả năng không đạt đƣợc sự thành công cao. 1 Nguồn tin: T/C Sài Gòn Đầu tư & Xây dựng, số 7/2006, Th.S Dƣ Phƣớc Tân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 3 Về vấn đề này, đề tài nghiên cứu sẽ đi sâu nghiên cứu tìm hiểu và lý giải điều kiện kinh tế xã hội của một số khu dân cƣ điển hình tại thành phố Hải Phòng, tác động của việc thu hồi đất đối với cộng đồng dân cƣ và từ đó xác định nhu cầu của ngƣời dân trong việc phục hồi cuộc sống, đảm bảo cuộc sống của họ ít nhất là bằng và/hoặc hơn so với mức trƣớc khi thực hiện dự án. Mong muốn kết quả của đề tài nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc xây dựng chính sách, chƣơng trình phát triển chung của nhà nƣớc có liên quan đến lĩnh vực bồi thƣờng và hỗ trợ khi nhà nƣớc thu hồi đất trong các dự án phát triển, từ đó góp phần vào việc đảm bảo ổn định đời sống và công bằng cho ngƣời dân trong khu vực dự án. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2.
Mục tiêu nghiên cứu Phân tích và đánh giá nhu cầu phục hồi cuộc sống sau tái định cƣ của ngƣời dân bị thu hồi đất trong các chƣơng trình dự án phát triển; Trên cơ sở nhận diện nhu cầu, đƣa ra các khuyến nghị cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả của các hỗ trợ phục hồi cuộc sống sau tái định cƣ. Nhiệm vụ nghiên cứu Từ mục đích nghiên cứu nêu trên, nội dung chính của nghiên cứu sẽ bao gồm các nhiệm vụ nhƣ sau: Hệ thống hoá lý thuyết xã hội học liên quan, xây dựng các khái niệm công cụ phục vụ đề tài nghiên cứu; Khảo sát và phân loại các nhu cầu phục hồi cuộc sống sau tái định cƣ Thu thập, phân tích kết quả thực hiện các chƣơng trình hỗ trợ/phục hồi cuộc sống trong kế hoạch tái định cƣ của một số dự án phát triển có liên quan Luận chứng cho các khuyến nghị cần thiết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài chính là nhu cầu của người dân về việc hỗ trợ sau tái định cư trong các dự án có thu hồi đất, nghiên cứu trƣờng hợp tại thành phố Hải Phòng. Việc khảo sát và đánh giá nhu cầu này sẽ đƣợc tiến hành thông qua việc nghiên cứu các tài liệu thứ cấp (các văn bản có liên quan), đánh giá việc thực hiện của một số dự án điển hình (thông tin sơ cấp) và thông qua cuộc khảo sát các hộ dân bị ảnh hƣởng trong dự án có thu hồi đất.
Từ đó đƣa ra các đánh giá kết luận mang tính chủ quan và đề xuất các chƣơng trình phù hợp.2 Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao gồm các nội dung sau: Nghiên cứu về nhu cầu ổn định cuộc sống của ngƣời dân nhƣ quan điểm của ngƣời dân về thu hồi đất, nhu cầu về đảm bảo tiến độ, nhu cầu về về việc thực thi chính sách phù hợp…. Nghiên cứu về các nhu cầu của ngƣời dân về các phƣơng án tái định cƣ bao gồm phƣơng án chia lô đất tái định cƣ (có sẵn CSHT), phƣơng án căn hộ chung cƣ, phƣơng án tái định cƣ tại chỗ (bồi thƣờng bằng tiền và hộ dân tự lo chỗ ở). Nhu cầu về các chƣơng trình hỗ trợ khác nhƣ hỗ trợ tín dụng, hỗ trợ giải quyết việc làm.khi có thu hồi đất. Phƣơng pháp luận 4.1 Lý thuyết xã hội học Phƣơng pháp luận chung cho các nghiên cứu xã hội là; xã hội là một cấu trúc có hệ thống, các bộ phận của thành hệ thống này có mối quan hệ với nhau; xã hội LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 5 luôn vận động, phát triển và chúng ta có thể định lƣợng đƣợc các hiện tƣợng và quá trình xã hội.
Trong nội dung nghiên cứu của đề tài, có nhiều vấn đề đƣợc đặt ra và cần phải tìm ra nguyên nhân, cách giải quyết. Bên cạnh các vấn đề đƣợc xác định thông qua hiện trạng thì cần thiết phải nghiên cứu và tìm ra tính quy luật của hiện tƣợng nghiên cứu. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và áp dụng các lý thuyết xã hội học là điều không thể thiếu trong nghiên cứu này. Phƣơng pháp luận Mác-xít đƣợc sử dụng trong toàn bộ nội dung của đề tài để làm cơ sở cho việc xem xét, giải thích các sự kiện xã hội trong mối quan hệ biện chứng và trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội.
Nhƣ vậy phƣơng pháp này giúp cho việc xem xét sự vận động, biến đổi đời sống ngƣời dân và nhu cầu của họ sau khi di dời, tái định cƣ khi bị ảnh hƣởng bởi một dự án cụ thể. Đồng thời, phƣơng pháp tiếp cận hệ thống cũng giúp xem xét quá trình biến đổi về mức sống của các hộ gia đình bị ảnh hƣởng bởi việc thu hồi đất, di dời và tái định cƣ bởi dự án tại Hải Phòng, từ đó xác định các nhu cầu về việc hỗ trợ sau tái định cƣ và định hƣớng phát triển lâu dài đối với sinh kế của các hộ dân này trong khu vực dự án nói chung.2 Các phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể 4.1 Phương pháp phân tích tài liệu Trƣớc khi tiến hành xây dựng đề tài, việc nghiên cứu và tham khảo các tài liệu liên quan sẽ đƣợc tiến hành thận trọng nhằm xây dựng những ý tƣởng và đề cƣơng chính cho đề tài.