Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TUYÊN TRUYỀN PHỔ BIẾN VỀ VỆ SINH AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Vệ sinh an toàn thực phẩm và quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm 1. Vệ sinh an toàn thực phẩm Vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) đề cập tới hai vấn đề là vệ sinh thực phẩm và an toàn thực phẩm. Theo cách hiểu phổ biến, thực phẩm là những sản phẩm dùng cho việc ăn, uống của con người ở dạng nguyên liệu tươi, sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, các chất được sử dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm.
Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm [18]. Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003 quy định, Thực phẩm là những sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi, sống hoặc đã qua chế biến, bảo quản (khoản 1 Điều 3). Cũng theo pháp lệnh này, Vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) là các điều kiện và biện pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng của con người (khoản 2 Điều 3). Luật An toàn thực phẩm 2010 (thay thế Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003) quy định, An toàn thực phẩm là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người (khoản 1 Điều 2); Điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm là những quy chuẩn kỹ thuật và những quy định khác đối với thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm và hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm mục đích bảo đảm thực phẩm an toàn đối với sức khoẻ, tính mạng con người (khoản 6 Điều 2).
Như vậy, theo cách hiểu từ điều chỉnh 8 e của Luật, an toàn thực phẩm (ATTP) bao hàm cả yếu tố đảm bảo vệ sinh thực phẩm. Trong luận văn này, về mặt thuật ngữ, sử dụng cụm từ VSATTP để đảm bảo lô-gic về mặt hình thức. Về nội dung, để phù hợp với quy định hiện hành, ATTP bao hàm cả nghĩa về VSTP. Về thuật ngữ ATTP, theo cách hiểu phổ biến, là tất cả điều kiện, biện pháp cần thiết từ khâu sản xuất, chế biến, bảo quản, phân phối, vận chuyển, cũng như sử dụng nhằm bảo đảm cho thực phẩm sạch sẽ, an toàn, không gây hại cho sức khoẻ người tiêu dùng [18].
Theo các chuyên gia của Tổ chức Lương Nông (FAO) và tổ chức Y tế Thế giới thì: “ATTP là việc bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng người sử dụng, bảo đảm thực phẩm không bị hỏng, không chứa các tác nhân vật lý, hóa học, sinh học, hoặc tạp chất quá giới hạn cho phép, không phải là sản phẩm của động vật, thực vật bị bệnh có thể gây hại cho sức khỏe người sử dụng”. Quan niệm này rất đầy đủ, lột tả được bản chất của vấn đề nhưng đề ngắn gọn và dễ hiểu mà vẫn bao hàm được ý nghĩa trong quản lý, khái niệm được chấp nhận hơn cả là: “ATTP là việc bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng của con người, không chứa các tác nhân sinh học, hóa học, lý học quá giới hạn cho phép” [19]. Quan niệm quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm Luật ATTP 2010 quy định quản lý nhà nước về VSATTP. Theo quy định của Luật này thì, QLNN về VSATTP là việc nhà nước thực hiện quyền lực công dân để điều hành, điều chỉnh toàn bộ các hoạt động về ATTP.
QLNN về VSATTP là quản lý theo ngành do nhiều cơ quan thực hiện. Đó là việc xây dựng và tổ chức thực hiện chiến lược, quy hoạch, cơ chế và chính sách phát triển lĩnh vực an toàn vệ sinh thực phẩm, phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội. QLNN về VSATTP là hoạt động có tổ chức của nhà nước thông qua các văn bản pháp quy, các công cụ, chính sách của nhà nước sẽ tác động đến tình hình thực hiện VATTP của đơn vị sản xuất, chế biến, kinh 9 e doanh và người tiêu dùng trên cả nước nhằm định hướng, dẫn dắt các chủ thể này thực hiện tốt các vấn đề về VSATTP. QLNN về VSATTP bao gồm một số các hoạt động chủ yếu: công tác hoạch định và ban hành các văn bản, chính sách, chiến lược, kế hoạch có liên quan đến vấn đề VSATTP và công tác tổ chức tuyên truyền, giáo dục, công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, công tác phối hợp liên ngành trong quản lý và nghiên cứu khoa học.
Nội dung quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ATTP là một vấn đề rất phức tạp, quản lý rất khó khăn, đòi hỏi có nhiều chủ thể tham gia vào quản lý thì mới đạt hiệu quả đặt ra; tổ chức quản lý về ATTP phải được đổi mới cho phù hợp với điều kiện thực tế, phù hợp với chiến lược phát triển mà Đảng và Nhà nước đã đạt ra, mà chủ thể chính và quan trọng nhất là Nhà nước. Theo quy định của pháp luật QLNN đối với vấn đề ATTP bao gồm những nội dung như sau: 1. Ban hành và triển khai các văn bản về an toàn thực phẩm - Xây dựng và tổ chức thực hiện chiến lược, chính sách, quy hoạch, kế hoạch về ATTP; - Ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về ATTP, các quy định và tiêu chuẩn về ATTP; - Ban hành các quy định về thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm hành chính về ATTP. Xây dựng bộ máy Bộ máy QLNN về ATTP đến nay đã được xây dựng hoàn chỉnh từ Trung ương đến địa phương.
Bố trí nguồn lực cho bộ máy QLNN về ATTP đảm bảo hoạt động có hiệu quả. Thực hiện chức năng quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm 10 e - Xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch phòng ngừa, khắc phục ngộ độc thực phẩm và bệnh truyền qua thực phẩm; - Quản lý hệ thống kiểm nghiệm, thử nghiệm về ATTP; - Quản lý việc công bố tiêu chuẩn ATTP, chứng nhận đủ điều kiện ATTP; - Thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý các vi phạm pháp luật về ATTP. - Tổ chức công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến kiến thức và pháp luật về ATTP; - Tổ chức nghiên cứu khoa học và công nghệ trong lĩnh vực ATTP; - Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ về ATTP cho đội ngũ cán bộ làm công tác ATTP. Hợp tác quốc tế về an toàn thực phẩm Tham quan, học tập kinh nghiệm các nước trên thế giới về quản lý trong lĩnh vực ATTP áp dụng phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam.
Khuyến khích các doanh nghiệp thực phẩm trong nước áp dụng quy trình HACCP “Hệ thống phân tích mối nguy và kiểm soát điểm tới hạn”. Vai trò của quản lý nhà nước về vệ sinh an toàn thực phẩm Trong những năm gần đây vấn đề ATTP đang diễn ra ngày càng trầm trọng, nhiều vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra liên tiếp, gây thiệt hại đến tính mạng con người và tiền của. Trước những diễn biến đó thì vai trò của quản lý nhà nước là đặc biệt quan trọng trong đó Nhà nước là chủ thể trực tiếp và toàn diện của quản lý về ATTP. Trước hết nhà nước thông qua việc hoạch định và ban hành các văn bản pháp luật có liên quan đến ATTP để hướng dẫn các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm có định hướng để sản xuất thực phẩm sạch, đảm bảo ATTP.
Ngoài ra, thông qua các văn bản chính sách, nhà 11 e nước cũng quy định rõ nhiệm vụ quản lý của từng bộ, ngành và các cấp chính quyền quản lý chặt chẽ vấn đề ATTP. Thông qua việc tổ chức thực thi các văn bản quy phạm pháp luật, các chương trình, kế hoạch có liên quan đến ATTP, nhà nước sẽ đóng vai trò trực tiếp quản lý vấn đề ATTP trong việc kiểm tra, giám sát kết quả thực hiện về sản xuất, chế biến cũng như tiêu dùng của tất cả các mặt hàng thực phẩm. Nhà nước sử dụng công cụ pháp luật cũng như đội ngũ thanh tra, kiểm tra, kiểm tra các cấp để quản lý vấn đề ATTP. Các bộ phận này có trách nhiệm riêng biệt để thanh tra, kiểm tra, kiểm tra lập lại trật tự sản xuất, kinh doanh theo đúng yêu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật của nhà nước.
Các bộ, ngành có liên quan phối hợp với Bộ Y tế để cùng quản lý các vấn đề liên quan đến ATTP. Nhà nước tổ chức tuyên truyền, giáo dục về ATTP cho nhân dân để nâng cao ý thức và hiểu biết vấn đề này. Chỉ đạo tổ chức các đợt cao điểm về ATTP, đẩy mạnh công tác phòng chống ngộ độc thực phẩm, công tác tuyên truyền, giáo dục đạt hiệu quả. Như vậy, Nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định trong mọi lĩnh vực có liên quan đến thực phẩm từ sản xuất, chế biến đến tiêu dùng.
Mặt khác, QLNN về ATTP là sự tác động của các cơ quan QLNN về ATTP nhằm định hướng phát triển, nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng sản phẩm thực phẩm đáp ứng các mục tiêu kinh tế xã hội trong từng thời kỳ. Công tác quản lý chất lượng thực phẩm ra đời và phát triển cùng với các hoạt động của đời sống kinh tế và xã hội, công tác quản lý ATTP có vai trò quan trọng, tác động nhiều mặt và sâu sắc đến hầu khắp các lĩnh vực, từ sản xuất kinh doanh, nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ cho đến việc bảo vệ môi trường, an toàn sức khoẻ con người, đảm bảo công bằng và lợi ích quốc gia. Trong thời kỳ nền kinh tế phát triển như hiện nay thì vai trò của quản lý ngày càng trở lên quan trọng. Vai trò quản lý nhà nước về ATTP trước hết 12 e phải là vai trò định hướng và đảm bảo cho hoạt động có tác động tích cực đối với sự phát triển kinh tế.
Trong giai đoạn hiện nay, sự phát triển kinh tế phải dựa vào đẩy mạnh xuất khẩu, mà muốn đẩy mạnh xuất khẩu phải dựa vào tăng cường khả năng cạnh tranh của sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ. Như vậy, định hướng cơ bản về công tác ATTP hiện nay là đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Làm tốt công tác này sẽ giúp hàng hoá của Việt Nam đáp ứng được nhu cầu của thị trường trong nước và quốc tế. Vai trò không thể thiếu của QLNN về ATTP là việc đảm bảo lợi ích quốc gia, dân tộc.
Thông qua việc quy định và kiểm soát về vệ sinh, an toàn, môi trường.