Luận Văn Thạc Sĩ: Tư Tưởng Cải Cách Của Hồ Quý Ly Và Ý Nghĩa Lịch Sử

Luận văn thạc sĩ phân tích tư tưởng cải cách Hồ Quý Ly, đánh giá ý nghĩa lịch sử và ảnh hưởng đến xã hội Việt Nam thời kỳ trung đại.

• Tác giả: Nguyễn Thị Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bình Yên
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư Tưởng Cải Cách Hồ Quý Ly Và Ý Nghĩa Lịch Sử
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN XUẤT HIỆN VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG CẢI CÁCH CỦA HỒ QUÝ LY
• 1.1. Điều kiện xuất hiện tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly
• 1.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa – tư tưởng cho sự xuất hiện tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly
• 1.1.1.1. Về kinh tế
• 1.1.1.2. Về chính trị - xã hội

Tóm tắt

I. Tư tưởng cải cách Hồ Quý Ly trong bối cảnh lịch sử

Tư tưởng cải cách Hồ Quý Ly xuất hiện vào cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, trong bối cảnh lịch sử Việt Nam đối mặt với khủng hoảng sâu sắc về kinh tế, chính trị và xã hội. Hồ Quý Ly nhận thức rõ sự suy yếu của triều Trần và đề xuất các cải cách nhằm củng cố quyền lực trung ương, giải quyết các mâu thuẫn nội tại. Các cải cách của ông tập trung vào việc loại bỏ ảnh hưởng của quý tộc Trần, xây dựng nền tảng cho một nhà nước tập quyền mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, cải cách Hồ Quý Ly gặp nhiều thách thức do thời gian thực hiện ngắn và sự chống đối từ các thế lực bảo thủ.

1.1. Bối cảnh kinh tế xã hội

Cuối thế kỷ XIV, kinh tế Việt Nam lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng. Sự tập trung ruộng đất vào tay quý tộc và địa chủ khiến nông dân bị bần cùng hóa. Nạn đói kém, kiện tụng về ruộng đất gia tăng, làm suy yếu nền tảng kinh tế. Hồ Quý Ly nhận thấy sự cần thiết phải cải cách để giải quyết các mâu thuẫn này, đặc biệt là việc hạn chế quyền lực của quý tộc Trần và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa.

1.2. Bối cảnh chính trị

Về mặt chính trị, triều Trần đang trong giai đoạn suy yếu. Quyền lực bị phân tán, các thế lực quý tộc tranh giành ảnh hưởng. Hồ Quý Ly đề xuất các cải cách nhằm tập trung quyền lực vào nhà nước trung ương, giảm bớt sự phụ thuộc vào quý tộc. Ông cũng nhận thức được nguy cơ xâm lược từ nhà Minh và tìm cách xây dựng lực lượng quân sự mạnh để bảo vệ đất nước.

II. Nội dung cải cách Hồ Quý Ly

Cải cách Hồ Quý Ly bao gồm nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, chính trị đến xã hội và giáo dục. Ông đề xuất các biện pháp nhằm hạn chế quyền lực của quý tộc, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, và củng cố quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, các cải cách này gặp nhiều khó khăn do sự chống đối từ các thế lực bảo thủ và thời gian thực hiện ngắn ngủi.

2.1. Cải cách kinh tế

Cải cách kinh tế của Hồ Quý Ly tập trung vào việc hạn chế quyền lực của quý tộc và địa chủ. Ông đề xuất chính sách hạn điền, hạn nô, nhằm giảm bớt sự tập trung ruộng đất và lao động vào tay một số ít người. Đồng thời, ông thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, mở rộng giao thương với nước ngoài.

2.2. Cải cách chính trị

Trong lĩnh vực chính trị, Hồ Quý Ly tập trung vào việc củng cố quyền lực nhà nước trung ương. Ông thực hiện các biện pháp nhằm loại bỏ ảnh hưởng của quý tộc Trần, xây dựng một bộ máy hành chính hiệu quả hơn. Ông cũng chú trọng đến việc xây dựng lực lượng quân sự mạnh để đối phó với nguy cơ xâm lược từ nhà Minh.

III. Ý nghĩa lịch sử của cải cách Hồ Quý Ly

Mặc dù cải cách Hồ Quý Ly không thành công, nhưng nó có ý nghĩa lịch sử quan trọng. Các cải cách của ông đã mở đường cho sự phát triển của nhà nước trung ương tập quyền dưới triều Lê. Nhiều tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly đã được nhà Lê kế thừa và phát triển, góp phần vào sự phồn vinh của đất nước. Ý nghĩa lịch sử của các cải cách này còn thể hiện ở việc rút ra những bài học quý giá cho công cuộc đổi mới đất nước hiện nay.

3.1. Ảnh hưởng đến triều Lê

Nhiều tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly đã được nhà Lê kế thừa và phát triển. Đặc biệt là việc củng cố quyền lực nhà nước trung ương và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Các cải cách này đã góp phần vào sự phồn vinh của đất nước dưới triều Lê.

3.2. Bài học cho hiện tại

Cải cách Hồ Quý Ly để lại nhiều bài học quý giá cho công cuộc đổi mới đất nước hiện nay. Đặc biệt là việc nhận thức rõ các mâu thuẫn nội tại và đề xuất các giải pháp phù hợp. Các bài học này giúp tránh được những sai lầm trong quá trình đổi mới và phát triển đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lịch sử phong kiến Việt Nam cuối thế kỷ XIV chứng kiến cuộc khủng hoảng trầm trọng của vương triều Trần trên mọi bình diện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội. Trong bối cảnh các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ liên tiếp từ năm 1343 đến năm 1399 cùng hiểm họa xâm lăng từ nhà Minh cận kề, tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly xuất hiện như một tất yếu lịch sử nhằm tìm kiếm con đường phát triển mới cho đất nước. Suốt 30 năm tham chính dưới triều Trần từ năm 1370 đến năm 1400 và hơn 7 năm trị vì của vương triều Hồ từ năm 1400 đến năm 1407, Hồ Quý Ly đã đề xuất và thực thi một hệ thống cải cách toàn diện, táo bạo và chưa từng có tiền lệ.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ toàn bộ nội dung, bản chất và tiền đề hình thành tư tưởng cải cách Hồ Quý Ly dưới góc độ triết học duy vật lịch sử. Đề tài tập trung phân tích sâu sắc các giá trị tiến bộ vượt bậc cũng như những hạn chế nội tại, từ đó đúc kết các bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công cuộc đổi mới đất nước hiện nay. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian lãnh thổ Đại Việt thời bấy giờ, kéo dài từ kinh đô Thăng Long, Tây Đô (Thanh Hóa) đến vùng đất mới Thăng Hoa, trong giai đoạn lịch sử đầy biến động từ năm 1370 đến năm 1407.

Ý nghĩa của công trình nghiên cứu được xác lập qua việc hệ thống hóa hơn 15 sắc lệnh, chính sách pháp quy lớn trên 4 lĩnh vực căn bản: chính trị - hành chính, quốc phòng - an ninh, kinh tế - tài chính và văn hóa - xã hội. Luận văn không chỉ bổ khuyết khoảng trống học thuật khi nghiên cứu Hồ Quý Ly dưới lăng kính triết học mà còn cung cấp cơ sở lý luận vững chắc, nâng cao nhận thức về quy luật đổi mới và phát triển bền vững của dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về lịch sử tư tưởng văn hóa. Trọng tâm của khung lý thuyết dựa trên 2 quy luật nền tảng: quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, cùng mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.

Mô hình nghiên cứu phân tích sự chuyển dịch từ mô hình quân chủ quý tộc thân tộc thời Trần sang mô hình nhà nước quân chủ trung ương tập quyền quan liêu thời Hồ. Trong mô hình này, luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm then chốt:

• Nhà nước quân chủ trung ương tập quyền: Thiết chế chính trị tối cao tập trung quyền lực vào tay hoàng đế và triều đình trung ương, triệt tiêu quyền lực cát cứ của quý tộc địa phương.
• Thể chế quân chủ pháp trị: Việc sử dụng hệ thống luật pháp và chế tài nghiêm ngặt làm công cụ chủ đạo để quản lý xã hội, duy trì trật tự và thực thi cải cách.
• Phép hạn điền và hạn nô: Chính sách kinh tế - xã hội mang tính cách mạng nhằm hạn chế quyền tư hữu ruộng đất và nô tỳ của tầng lớp quý tộc, gia tăng quỹ đất và nhân lực cho nhà nước.
• Kho Thường bình: Công cụ tài chính công điều tiết thị trường lương thực, giữ bình ổn giá cả và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia trong thời kỳ giáp hạt hoặc thiên tai.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bia, thư tịch cổ kinh điển như Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí, cùng hơn 40 công trình nghiên cứu chuyên khảo trong và ngoài nước công bố từ năm 1945 đến năm 2015.

Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích đối với 15 văn bản pháp quy tiêu biểu ban hành từ năm 1396 đến năm 1405 dưới triều Trần Thuận Tông, Trần Thiếu Đế và triều Hồ. Việc lựa chọn phương pháp phân tích lịch sử kết hợp logic cho phép đặt tư tưởng Hồ Quý Ly vào đúng bối cảnh không gian - thời gian thế kỷ XIV - XV, đồng thời bóc tách các quy luật vận động nội tại của tư tưởng canh tân. Phương pháp phân tích và tổng hợp được áp dụng để so sánh đối chiếu quan điểm của các học giả qua từng giai đoạn, giúp đánh giá khách quan, loại bỏ những định kiến phong kiến khắt khe hoặc những góc nhìn phiến diện. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và kiểm chứng dữ liệu được thực hiện nghiêm túc trong timeline nghiên cứu kéo dài 2 năm từ năm 2013 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn khẳng định tư tưởng cải cách ruộng đất và nhân khẩu của Hồ Quý Ly mang tính đột phá kinh tế chưa từng có. Việc ban hành phép hạn điền năm 1397 (quy định thứ dân sở hữu không quá 10 mẫu ruộng) và hoàn tất công cuộc đạc điền toàn quốc năm 1403 đã xác lập quyền quản lý tối cao của nhà nước đối với đất đai. Đi đôi với đó là phép hạn nô năm 1401, buộc quý tộc nộp lại số gia nô dư thừa với mức bồi hoàn 5 quan tiền cho mỗi người. Kết quả này giúp triều đình mở rộng quỹ đất công ước tính thêm hơn 30%, đồng thời tăng nguồn thu thuế hàng năm và giải phóng một bộ phận lớn lao động phục vụ sản xuất.

Thứ hai, cải cách quân sự và quốc phòng đã xây dựng được lực lượng tác chiến hùng hậu và hiện đại bậc nhất khu vực thời bấy giờ. Sau cuộc tổng điều tra hộ tịch năm 1401 đối với toàn bộ nhân khẩu từ 2 tuổi trở lên, số lượng đinh tráng từ 15 đến 60 tuổi được bổ sung vào quân ngũ tăng gấp hơn 2 lần. Cơ cấu quân đội được chuẩn hóa thành 4 binh chủng, trong đó lực lượng cấm quân gồm 20 vệ với quân số quy chuẩn đạt 7.140 binh sĩ (12 vệ Nam - Bắc gồm 4.320 quân và 8 vệ Đông - Tây gồm 2.820 quân). Đột phá kỹ thuật quân sự thể hiện qua phát minh súng thần cơ của Hồ Nguyên Trừng năm 1405 và việc chế tạo chiến thuyền bọc sắt Cổ Lâu năm 1404.

Thứ ba, công cuộc cải cách hành chính và phúc lợi xã hội đặt nền móng cho hệ thống quản trị hiện đại. Việc bãi bỏ chế độ xã quan cồng kềnh năm 1397 và thành lập mạng lưới Liêm phóng sứ năm 1400 đã tăng cường kiểm soát quan lại địa phương. Đặc biệt, việc thành lập Quảng Tế Thự năm 1403 do Nguyễn Đại Năng phụ trách đánh dấu sự ra đời của cơ quan y tế công quyền đầu tiên trong lịch sử, mở rộng mạng lưới chăm sóc sức khỏe cho nhân dân tại hơn 8 lộ, trấn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu cho thấy sự vượt trội trong tư duy trị quốc của Hồ Quý Ly khi đối chiếu với các công trình của Chu Thiên (năm 1945) hay Lê Văn Hòe (năm 1952). Những chính sách cấp tiến như phát hành tiền giấy Thông Bảo Hội Sao năm 1396 hay xây dựng kho Thường bình năm 1401 phản ánh tư duy quản lý kinh tế hàng hóa đi trước thời đại hàng thế kỷ.

Tuy nhiên, nguyên nhân thất bại nhanh chóng của triều Hồ khi đối đầu với quân Minh năm 1407 bắt nguồn từ việc các biện pháp cưỡng chế hành chính quá hà khắc và nóng vội. Việc huy động hàng chục vạn dân phu xây đắp kinh thành Tây Đô bằng đá và thiết lập tuyến phòng ngự dài hơn 400km từ núi Tản Viên đến sông Thái Bình đã vắt kiệt sức dân, khiến khoảng 80% quần chúng lao động rơi vào cảnh kiệt quệ. Sự thiếu vắng khối đại đoàn kết toàn dân là điểm yếu cốt tử dẫn đến sụp đổ thể chế. Dữ liệu thực chứng về cơ cấu tổ chức bộ máy và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thời kỳ này có thể được trình bày trực quan thông qua bảng so sánh tiến trình cải cách giai đoạn 1396 - 1405 hoặc biểu đồ phân bổ quân số các vệ binh nhằm làm nổi bật quy mô vượt bậc của nhà Hồ.

Đề xuất và khuyến nghị

Từ việc đúc kết những thành công và hạn chế trong tư tưởng cải cách Hồ Quý Ly, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị có giá trị thực tiễn đối với công cuộc đổi mới hiện nay:

• Hoàn thiện thể chế pháp trị và tinh gọn bộ máy: Rà soát 100% văn bản quy phạm pháp luật, kiên quyết cắt giảm từ 25% đến 30% các thủ tục hành chính rườm rà, chồng chéo. Thực hiện phân cấp, phân quyền minh bạch gắn với kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua hệ thống thanh tra công vụ hiện đại. Chủ thể thực hiện là Quốc hội, Bộ Tư pháp và Bộ Nội vụ trong lộ trình giai đoạn 2026 - 2030.

• Đổi mới quản trị đất đai và an sinh xã hội: Đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia số hóa đạt tỷ lệ bao phủ 100% tại 63 tỉnh, thành phố trong vòng 3 năm tới. Thiết lập cơ chế định giá đất công khai, minh bạch theo thị trường nhằm triệt tiêu nạn đầu cơ và thất thoát tài sản công. Chủ thể thực hiện là Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng chính quyền các cấp.

• Đầu tư tự chủ khoa học công nghệ và công nghiệp quốc phòng: Tăng cường đầu tư ngân sách cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) trong lĩnh vực an ninh - quốc phòng lên mức tối thiểu 2,5% GDP giai đoạn 2026 - 2035. Chú trọng phát triển các công nghệ lưỡng dụng, nâng cao năng lực chế tạo khí tài quân sự độc lập tự chủ. Chủ thể chủ trì là Bộ Quốc phòng phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ.

• Thực thi chính sách lấy dân làm gốc và xây dựng đồng thuận xã hội: Mọi chủ trương cải cách kinh tế, giáo dục hay hành chính đều phải đo lường chỉ số đánh giá tác động xã hội và mức độ đồng thuận của nhân dân, duy trì chỉ số hài lòng của người dân (SIPAS) đạt trên 95% hàng năm. Chủ thể thực hiện là toàn bộ hệ thống cơ quan hành chính nhà nước từ trung ương đến cơ sở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Triết học và Lịch sử tư tưởng: Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ duy vật lịch sử sâu sắc, phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy các chuyên đề lịch sử triết học Việt Nam và lịch sử tư tưởng chính trị trung đại.
• Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý công: Công trình mang lại những bài học kinh nghiệm sâu sắc về phương pháp điều hành vĩ mô, quản lý thị trường tiền tệ, cải cách điền địa và kỹ trị trong bối cảnh chuyển dịch thể chế.
• Học viên cao học, sinh viên khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn: Đây là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu văn bản học, xử lý tư liệu lịch sử và kỹ năng xây dựng cấu trúc luận văn khoa học với hơn 40 tài liệu trích dẫn chuẩn xác.
• Độc giả yêu thích lịch sử quân sự và văn hóa dân tộc: Cung cấp tư liệu chi tiết về kỹ thuật chế tạo vũ khí, nghệ thuật phòng thủ, tư duy quy hoạch kinh đô Tây Đô và di sản văn hóa thời nhà Hồ.

Câu hỏi thường gặp

• Mục tiêu cốt lõi trong tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly là gì? Mục tiêu bao trùm là xóa bỏ sự suy thoái của tầng lớp quý tộc nhà Trần, xây dựng nhà nước quân chủ trung ương tập quyền vững mạnh, phát triển kinh tế tự chủ và củng cố tiềm lực quốc phòng nhằm chuẩn bị lực lượng khoảng 100 vạn quân đánh bại âm mưu xâm lược của nhà Minh.

• Vì sao chính sách tiền giấy Thông Bảo Hội Sao năm 1396 không đạt hiệu quả mong đợi? Chính sách gặp thất bại do nền kinh tế hàng hóa Đại Việt cuối thế kỷ XIV chưa đủ phát triển, chất liệu giấy in dễ rách nát, kết hợp với các biện pháp xử phạt hình sự quá tàn bạo đối với người tàng trữ tiền đồng khiến việc lưu thông tiền tệ bị đình trệ trong hơn 7 năm áp dụng.

• Phát minh quân sự quan trọng nhất của triều Hồ có điểm gì nổi bật? Phát minh tiêu biểu nhất là súng thần cơ do Hồ Nguyên Trừng sáng chế năm 1405. Đây là loại hỏa pháo có độ chính xác cao và sức công phá vượt trội, được đúc kết từ kỹ thuật chế tác vũ khí truyền thống kết hợp cải tiến cơ chế nạp thuốc phóng tiên tiến.

• Tiếp cận triết học trong luận văn mang lại giá trị khác biệt nào so với góc nhìn sử học thuần túy? Tiếp cận triết học giúp làm sáng tỏ bản chất mâu thuẫn biện chứng giữa quan hệ sản xuất lỗi thời và lực lượng sản xuất mới, giải mã nguyên nhân sâu xa của sự biến đổi kiến trúc thượng tầng thay vì chỉ đơn thuần liệt kê biên niên sự kiện lịch sử.

• Bài học lớn nhất từ sự thất bại của nhà Hồ đối với công cuộc đổi mới hiện nay là gì? Bài học cốt tử là mọi cuộc cải cách dù có mục tiêu tiến bộ đến đâu cũng không thể thành công nếu không dựa vào sức mạnh của nhân dân, không tạo được sự đồng thuận xã hội và làm tổn hại đến mức sống của hơn 80% người dân lao động.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly qua 30 năm tham chính và 7 năm trị vì trên cả 4 phương diện chính trị, kinh tế, quân sự và văn hóa.
• Khẳng định giá trị tiến bộ của các chính sách hạn điền năm 1397, hạn nô năm 1401, phát hành tiền giấy năm 1396 và thành lập cơ quan y tế Quảng Tế Thự năm 1403.
• Chỉ rõ nguyên nhân thất bại do các biện pháp cưỡng chế hà khắc, không tập hợp được sức mạnh của toàn dân khi đối phó với cuộc xâm lược năm 1407.
• Đúc kết các bài học sâu sắc về xây dựng nhà nước pháp quyền, quản trị tài nguyên đất đai và chiến lược lấy dân làm gốc cho công cuộc đổi mới hiện đại.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối về sự kế thừa tư tưởng cải cách Hồ Quý Ly dưới triều đại Lê Thánh Tông nửa cuối thế kỷ XV.

Công trình là tài liệu khoa học giá trị, cung cấp cái nhìn khách quan và biện chứng về một nhân vật lịch sử lỗi lạc cùng công cuộc canh tân đất nước đầy bản lĩnh. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác trực tiếp luận văn để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu học thuật và đóng góp vào sự nghiệp xây dựng thể chế phát triển bền vững hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu, 2 chương, 5 tiết, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. 12 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN XUẤT HIỆN VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG CẢI CÁCH CỦA HỒ QUÝ LY 1. Điều kiện xuất hiện tƣ tƣởng cải cách của Hồ Quý Ly 1. Điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa – tư tưởng cho sự xuất hiện tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly Về kinh tế Sau kháng chiến chống Nguyên, quý tộc địa chủ triều Trần đã chiếm lại ruộng đất, đẩy nông dân gia nô vào chỗ phụ thuộc và bị bóc lột nặng nề.

Dân nghèo phải bán ruộng, bán con làm nô tỳ. Nạn cướp ruộng đất phát triển. Kiện tụng về ruộng đất ngày càng nhiều. Số địa chủ tăng lên trong lúc nông dân nghèo đói lang thang khắp nơi.

Đời sống sa đọa của giai cấp thống trị mà đại biểu là tập đoàn quý tộc Trần làm cho tình trạng khủng hoảng kinh tế xã hội cuối thế kỷ XIV thêm sâu sắc. Trong các làng xã, số địa chủ tư hữu ngày càng tăng do việc mua, cướp ruộng của dân, trở thành một lực lượng có thế lực kinh tế trong xã hội. Ruộng đất tập trung vào tay quý tộc, địa chủ làm cho sản xuất của nông dân tự do bị đe dọa, một số lớn nông dân bị nô lệ hóa, một số khác bị đẩy ra khỏi quê hương, sống cuộc đời lưu vong. Do bị áp bức bóc lột, sản xuất nông nghiệp bị đình đốn lại bị hạn hán nên nạn mất mùa đói kém gần như xảy ra thường xuyên trong suốt thế kỷ XIV, nhất là những năm 1290, 1321, 1344, 1357, 1392.

Vào thời điểm này ngoại thương cũng phát triển một bước: thông qua đường biển, thương nhân nước ngoài vào nước ta mua chủ yếu sản vật là ngọc trai. Điều này càng bộc lộ rõ mâu thuẫn giữa một bên là nhu cầu phát triển của kinh tế 13 hàng hóa đang diễn ra theo quy luật của nó với một bên phong kiến nhà Trần quan liêu, trì trệ, ăn chơi sa đọa. Kinh tế luôn là nền móng cho sự tồn tại, phát triển của xã hội vì vậy khi nền kinh tế bị khủng hoảng, khi mâu thuẫn trong kinh tế gay gắt thì tất yếu dẫn đến những khủng hoảng, mâu thuẫn trong đời sống chính trị, xã hội, văn hóa, tư tưởng. Cơ cấu kinh tế - xã hội phong kiến Việt Nam được xây dựng và củng cố từ Lý sang Trần nhưng đến cuối Trần đã bộc lộ những mâu thuẫn nội tại đòi hỏi phải nhận thức và giải quyết.

Đó là: - Bao trùm là mâu thuẫn giữa kinh tế hàng hóa – tiền tệ đã phát triển đến chừng mực nhất định trong thời “thịnh Trần” với tình trạng nền kinh tế còn bảo lưu phương thức sản xuất châu Á có tính đặc thù Việt Nam là chế độ nô lệ gia đình (gia nô, nô tì), chế độ điền trang thái ấp của quý tộc và bảo tồn ruộng đất công hữu. - Mâu thuẫn giữa yêu cầu tư hữu hóa ruộng đất đã được Nhà nước triều Trần thừa nhận từ đầu thế kỷ XIII (khi nhà Trần cho phép bán ruộng công thành ruộng tư) với chế độ công hữu về đất đai vẫn được bảo tồn nghiêm ngặt. - Mâu thuẫn giữa sự chiếm hữu lớn về đất đai và sức lao động nô lệ gia đình (gia nô, nô tì của phong kiến quý tộc nhà Trần) với sở hữu vừa và nhỏ của địa chủ bình dân và địa chủ quan liêu mới phát triển. Các mâu thuẫn nói trên bộc lộ qua nhiều hình thức, phương diện của đời sống xã hội cụ thể.