Phần mở đầu, 2 chương, 5 tiết, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. 12 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN XUẤT HIỆN VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG CẢI CÁCH CỦA HỒ QUÝ LY 1. Điều kiện xuất hiện tƣ tƣởng cải cách của Hồ Quý Ly 1. Điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa – tư tưởng cho sự xuất hiện tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly Về kinh tế Sau kháng chiến chống Nguyên, quý tộc địa chủ triều Trần đã chiếm lại ruộng đất, đẩy nông dân gia nô vào chỗ phụ thuộc và bị bóc lột nặng nề.
Dân nghèo phải bán ruộng, bán con làm nô tỳ. Nạn cướp ruộng đất phát triển. Kiện tụng về ruộng đất ngày càng nhiều. Số địa chủ tăng lên trong lúc nông dân nghèo đói lang thang khắp nơi.
Đời sống sa đọa của giai cấp thống trị mà đại biểu là tập đoàn quý tộc Trần làm cho tình trạng khủng hoảng kinh tế xã hội cuối thế kỷ XIV thêm sâu sắc. Trong các làng xã, số địa chủ tư hữu ngày càng tăng do việc mua, cướp ruộng của dân, trở thành một lực lượng có thế lực kinh tế trong xã hội. Ruộng đất tập trung vào tay quý tộc, địa chủ làm cho sản xuất của nông dân tự do bị đe dọa, một số lớn nông dân bị nô lệ hóa, một số khác bị đẩy ra khỏi quê hương, sống cuộc đời lưu vong. Do bị áp bức bóc lột, sản xuất nông nghiệp bị đình đốn lại bị hạn hán nên nạn mất mùa đói kém gần như xảy ra thường xuyên trong suốt thế kỷ XIV, nhất là những năm 1290, 1321, 1344, 1357, 1392.
Vào thời điểm này ngoại thương cũng phát triển một bước: thông qua đường biển, thương nhân nước ngoài vào nước ta mua chủ yếu sản vật là ngọc trai. Điều này càng bộc lộ rõ mâu thuẫn giữa một bên là nhu cầu phát triển của kinh tế 13 hàng hóa đang diễn ra theo quy luật của nó với một bên phong kiến nhà Trần quan liêu, trì trệ, ăn chơi sa đọa. Kinh tế luôn là nền móng cho sự tồn tại, phát triển của xã hội vì vậy khi nền kinh tế bị khủng hoảng, khi mâu thuẫn trong kinh tế gay gắt thì tất yếu dẫn đến những khủng hoảng, mâu thuẫn trong đời sống chính trị, xã hội, văn hóa, tư tưởng. Cơ cấu kinh tế - xã hội phong kiến Việt Nam được xây dựng và củng cố từ Lý sang Trần nhưng đến cuối Trần đã bộc lộ những mâu thuẫn nội tại đòi hỏi phải nhận thức và giải quyết.
Đó là: - Bao trùm là mâu thuẫn giữa kinh tế hàng hóa – tiền tệ đã phát triển đến chừng mực nhất định trong thời “thịnh Trần” với tình trạng nền kinh tế còn bảo lưu phương thức sản xuất châu Á có tính đặc thù Việt Nam là chế độ nô lệ gia đình (gia nô, nô tì), chế độ điền trang thái ấp của quý tộc và bảo tồn ruộng đất công hữu. - Mâu thuẫn giữa yêu cầu tư hữu hóa ruộng đất đã được Nhà nước triều Trần thừa nhận từ đầu thế kỷ XIII (khi nhà Trần cho phép bán ruộng công thành ruộng tư) với chế độ công hữu về đất đai vẫn được bảo tồn nghiêm ngặt. - Mâu thuẫn giữa sự chiếm hữu lớn về đất đai và sức lao động nô lệ gia đình (gia nô, nô tì của phong kiến quý tộc nhà Trần) với sở hữu vừa và nhỏ của địa chủ bình dân và địa chủ quan liêu mới phát triển. Các mâu thuẫn nói trên bộc lộ qua nhiều hình thức, phương diện của đời sống xã hội cụ thể.
Để có thể nhận thức được các mâu thuẫn đó một cách đầy đủ cần có sự phân tích toàn diện các mặt khác của đời sống xã hội lúc bấy giờ. Về chính trị - xã hội Sự phát triển của chế độ sở hữu tư nhân về ruộng đất tất yếu dẫn đến những biến động về kết cấu giai cấp trong xã hội. Trước hết trong nội bộ của giai cấp 14 thống trị đã phân hóa thành hai tầng lớp. Tầng lớp quý tộc tôn thất nhà Trần và tầng lớp địa chủ quan liêu.
Hai tầng lớp này có sự khác nhau về kinh tế và địa vị xã hội. Nếu như trước đây, giai cấp thống trị quản lý Nhà nước bao gồm các tầng lớp quý tộc, công thần, quan liêu, cao tăng và giữa các tầng lớp này chưa có sự phân biệt rõ ràng, những chức vụ cao trong bộ máy Nhà nước không chỉ có quý tộc, công thần nắm giữ, mà nhiều trọng trách khác còn do cao tăng đảm nhiệm. Sử cũ cho biết, năm 971 “Mới định ra giai phẩm cho các quan văn võ và tăng đạo cho Nguyễn Bặc làm Định quốc công, Lưu Cơ làm Đô hộ phủ sĩ sư, Lê Hoàn làm Thập đạo tướng quân, cho tăng thống Ngô Chân Lưu làm Khuông Việt Đại Sư, cho Trương Ma Ni làm Tăng lục Đạo sĩ, Đặng Quyền Quang làm Sùng chân uy nghi” [9, tr. Song, sang cuối thế kỷ XIII, kết cấu nội bộ giai cấp thống trị đã có sự phân chia rõ ràng.
Tầng lớp quý tộc tôn thất nắm giữ chức vụ cao nhất trong triều đình, có ruộng, có điền trang, có số nô tỳ lên tới hàng nghìn người. Trong khi đó tầng lớp địa chủ quan liêu đóng vai trò thừa hành trong bộ máy quản lý Nhà nước, tầng lớp này bao gồm các nho sĩ và quan lại không thuộc dòng họ nhà Trần, họ không được phong cấp đất đai, không có nô tỳ. Do vậy, trong xã hội lúc này xuất hiện những mâu thuẫn cơ bản: Thứ nhất, mâu thuẫn giữa tầng lớp quý tộc tôn thất nhà Trần có đặc quyền đặc lợi, chủ nhân của các đại điền trang và tầng lớp địa chủ quan liêu nắm công việc quản lý hành chính Nhà nước, nhưng không có điền trang, nô tỳ. Thứ hai, mâu thuẫn giữa giai cấp quý tộc địa chủ với giai cấp nông dân, nô tỳ.
Trong hai mâu thuẫn trên, thì mâu thuẫn thứ hai là mâu thuẫn chủ yếu. Vào nửa cuối đời nhà Trần, mâu thuẫn này càng trở nên gay gắt hơn khi bọn vương hầu, quý tộc tìm đủ mánh khóe để áp bức, bóc lột nhân dân. Trong nội bộ triều 15 đình nhà Trần lúc bấy giờ, các vua Trần bắt đầu chỉ lo sống xa hoa, hưởng lạc mà ít quan tâm đến công tác đê điều, chống thiên tai, địch họa. Đến đời Trần Dụ Tông, tính chất xa hoa, trụy lạc của giai cấp thống trị nhà Trần đã đạt tới mức cao độ.
Bọn quý tộc ăn chơi phóng đãng, ngày đêm yến tiệc, ca xướng. Trong triều, bọn gian thần hoành hành. Chu Văn An, một nhà Nho cương trực đã dâng sớ xin chém bảy tên gian thần mà đương thời gọi là thất trảm sớ. Đề nghị của ông không được chấp thuận, ông liền từ quan về quê dạy học.
Bên cạnh đó tình trạng mất mùa, đói kém xảy ra liên miên do lụt lớn, vỡ đê, hạn hán càng làm cho sản xuất bị đình trệ. Lại thêm ruộng đất ngày càng tập trung vào tay vương hầu, quý tộc nhà Trần làm cho nông dân không còn đất sản xuất. Cuộc sống của người nông dân bị đe dọa, tình trạng nông dân bị nông nô hóa ngày càng mạnh, một số trở thành lưu vong chạy vào các điền trang “làm nô cho các thế gia” khiến cho số lượng nông nô, nô tỳ vào cuối đời nhà Trần tăng lên đáng kể. Để bảo vệ quyền sống của mình, quần chúng nhân dân với đông đảo nông nô, nô tỳ đã đứng dậy chống lại giai cấp địa chủ quý tộc phong kiến.
Hành động đầu tiên là họ bỏ trốn khỏi điền trang thái ấp. Nhưng dù thoát khỏi điền trang thái ấp, họ cũng không được giải phóng mà còn bị chính quyền lùng bắt và trừng phạt nặng nề bằng hình thức thích chữ lên trán. Từ đó, họ tiến hành hình thức đấu tranh cao hơn là bạo động. Những người nông dân, nông nô, nô tỳ nghèo khổ đã tự vũ trang thành các đội quân khởi nghĩa.
Từ giữa thế kỷ XIV, phong trào bạo động của nô tỳ và nông dân bắt đầu bùng nổ khắp nơi, những cuộc khởi nghĩa của Ngô Bệ (ở Kim Thành, Kinh Môn, Hải Dương ngày nay), của Tề (cháu ngoại của Hưng Đạo Đại vương) ở vùng Lạng Giang, và Nam Sách (Hải Dương), của nhà sư Phạm Sư Ôn… liên tục nổ ra vào các năm 1343, 1351, 1378, 1389, 1399… Phong trào đấu tranh của nông dân, nông nô, nô tỳ cuối đời nhà Trần kéo dài hơn nửa thế kỷ nhưng tất cả các cuộc khởi nghĩa đó đều thất bại. Những cuộc 16 nổi dậy này đều có tính chất tự phát, không đươc tổ chức một cách chặt chẽ. Tuy vậy, những cuộc nổi dậy đó đã giáng những đòn chí mạng vào chế độ đại điền trang thái ấp, chế độ nông nô, nô tỳ đồng thời là minh chứng cho tình trạng nguy biến của Nhà nước và chế độ phong kiến nhà Trần. Từ giữa thế kỷ XIV, nhà Trần đã lâm vào tình trạng khủng hoảng toàn diện.
Chính quyền nhà Trần suy yếu trầm trọng, không còn khả năng kiểm soát đối với đất nước. Đặc biệt là từ cuối thế kỷ XIV, nhà Minh sau khi giành được quyền, thiết lập một nền độc lập và thống nhất trên toàn lãnh thổ Trung Hoa thì cũng bắt đầu xúc tiến việc xâm lược Việt Nam. Những thách thức cả bên trong lẫn bên ngoài đất nước càng tăng lên đối với triều Trần và truyền thống chính trị của nó. Mô hình Nhà nước quân chủ quý tộc - với hệ thống chính trị tương đối lỏng lẻo mà quyền lực thuộc về các thân vuơng quý tộc, tôn thất dựa trên cơ sở kinh tế đại điền trang không còn phù hợp nữa, trái lại đang là vật cản của sự phát triển xã hội.
Như vậy có thể thấy rằng, từ kinh tế cho đến chế độ chính trị, xã hội nhà Trần lúc này đã lâm vào khủng hoảng hết sức gay gắt; lịch sử đòi hỏi phải nhận thức và giải quyết thực trạng đó để đất nước có thể tiếp tục phát triển nhưng lịch sử đồng thời cũng đã tạo ra những điều kiện khách quan để tầng lớp sỹ phu, quan lại triều Trần, trong đó tiêu biểu là Hồ Quý Ly, có thể nhận thức, đưa ra đường hướng cải biến, khắc phục tình trạng khủng hoảng nói trên. Về văn hóa – tư tưởng Bên cạnh những điều kiện về kinh tế - xã hội, tư tưởng cải cách của Hồ Quý Ly còn chịu những ảnh hưởng nhất định từ hệ tư tưởng phong kiến và truyền thống văn hóa vốn có của dân tộc.
