Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ TỰ TRUYỆN VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO CỦA DẠ NGÂN 1. Một số vấn đề về tự truyện 1. Khái niệm tự truyện Tự truyện (autobiographique) là thuật ngữ văn học bắt nguồn từ tiếng Pháp có nghĩa chỉ tác phẩm viết về chính cuộc đời mình. Tuy vậy, trên những lập trường khác nhau có khá nhiều cách hiểu khác nhau về thuật ngữ này.
Thứ nhất, theo các nhà từ điển học, thuật ngữ tự truyện được hiểu theo nhiều cách, tựu chung lại thì tự truyện được coi là một thể loại văn học trong đó tác giả tự kể về cuộc đời mình. Tác phẩm tự truyện thường có thiên hướng lí giải cuộc sống đã qua của tác giả như một chỉnh thể, tạo nên những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của mình. Cụ thể như sau: Theo Từ điển tiếng việt thì tự truyện là truyện tác giả viết về chính bản thân mình [25, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì Tự truyện là tác phẩm văn học thuộc thể loại tự sự do tác giả viết về cuộc đời mình… [25, tr.
Theo Từ điển văn học: Tự truyện thường là những câu chuyện viết bằng văn xuôi, kể lại dĩ vãng của chính tác giả…Tự truyện không phải là một tập hợp những kỷ niệm tản mạn, mà được bố trí như một truyện, một tiểu thuyết… [11, tr. Tác giả Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cũng cho rằng Tự truyện là tác phẩm văn học tự sự, thường được viết bằng văn xuôi, trong đó tác giả tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình [3]. Theo Bách khoa toàn thư Wikipedia thì Tự truyện là những tác phẩm văn học thuộc thể loại tự sự, thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả tự kể lại và miêu tả cuộc đời mình trong tác phẩm. 13 c Như vậy theo các nhà từ điển, thuật ngữ Tự truyện được hiểu là những tác phẩm văn xuôi, trong đó tác giả tự viết về cuộc đời của chính mình.
Hầu hết các nhà từ điển học đều có điểm chung khi cho rằng tự truyện thể hiện chân dung và cuộc đời của tác giả. Theo cách những khái niệm từ điển, tự truyện vừa có điểm của hồi kí, vừa mang đặc điểm của tiểu thuyết tự thuật. Thứ hai, quan điểm của các nhà nghiên cứu văn học. Tác giả Đặng Thị Hạnh dẫn định nghĩa tự truyện như sau Năm 1971 trong cuốn Tự thuật ở Pháp Philippe Lejeune định nghĩa nó như sau: Truyện kể mang tính nhìn lại dĩ vãng, mà một người có thật viết về cuộc sống của mình, khi người đó đặt trọng âm lên đời sống riêng, nhất là lên sự hình thành nhân cách [12, tr.
Tác giả Phùng Xuân Tửu trong công trình Tiểu thuyết Pháp bên thềm thế kỷ XXI (2005) đều dẫn định nghĩa của tác giả người Pháp Philippe Lejeune. Có thể coi đây là những cơ sở đầu tiên cho việc xác định tự truyện là gì. Theo đó, tự truyện được coi là bức chân dung tự họa của tác giả, vì thế, tự truyện mang cái tôi cá nhân của tác giả, thể hiện sự hình thành nhân cách của một con người. Tác giả Nguyễn Thành Thi nhìn nhận tự truyện dưới con mắt hình thức thể loại và cho rằng: Nhà văn khi sáng tác tác phẩm bao giờ cũng sáng tác theo một mô hình thể loại xác định.
Thể loại tác phẩm văn học, thường được hiểu là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm trong đó ứng với một loại nội dung nhất định có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể [31, tr. Như vậy, theo tác giả, tự truyện là một thể loại của văn học, thể hiện một nội dung nhất định theo chủ ý của tác giả. Đồng quan điểm khi cho rằng tự truyện như một thể loại văn học, tác giả Lê Tú Anh là tác giả quan tâm tới vấn đề tự truyện có phải là văn học hay không. Theo tác giả tự truyện như một thể loại văn học hay một tác phẩm tự truyện ngoài việc cần phải có những điểm khả thủ để phân biệt ở một mức độ tương đối với hồi ký, nhật ký, tiểu thuyết; cần phải đáp ứng được những yêu 14 c cầu để có thể phân biệt với một tự truyện chưa đạt đến trình độ tác phẩm văn học (cận văn học).
Các yêu cầu cụ thể là: phải có thao tác tự sự, có ý nghĩa nhân sinh và ngôn từ có tính nghệ thuật [2]. Như vậy, theo các nhà nghiên cứu văn học, tác phẩm tự truyện thường có phương hướng viết về những gì đã xảy ra trong cuộc sống của chính mình như một chỉnh thể, tạo ra những đường nét mạch lạc cho cuộc sống trải nghiệm của mình. Đồng thời, tác giả có thể vận dụng hư cấu, tưởng tượng để sắp xếp các chi tiết, sự kiện của cuộc đời mình để diễn biến sự tình trở nên hợp lý, nhất quán. Thời gian trong tự truyện luôn luôn là thời gian đan xen giữa quá khứ với thực tại, khi mà tác giả trong hiện tại nhìn về quá khứ với con mắt hoặc là hoài niệm, hoặc là tiếc nuối, hoặc thể hiện sự trải nghiệm và chiêm nghiệm về cuộc sống.
Có thể thấy, tự truyện bao gồm cả yếu tố truyện (hình thức, một thể loại tự sự) và yếu tố tự thân (nội dung, bản thân) của người viết truyện. Yếu tố cá nhân, đời tư của tác giả là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với nhiều mục đích nghệ thuật khác nhau. Trong tự truyện có cả yếu tố hồi ký và chân dung nhà văn. Phân biệt tự truyện với hồi ký 1.
Hồi ký Hồi ký không phải là một khái niệm mới trong văn học. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu văn học đã giải thích khái niệm này căn cứ vào nhiều góc độ khác nhau như: căn cứ vào nội hàm nghĩa của từ hồi ký; căn cứ vào đặc trưng thể loại; căn cứ vào cách kể chuyện… Nhưng tựu chung lại, các nhà nghiên cứu có điểm tương đồng ở việc xác định hồi ký là tái hiện quá khứ gắn với người thật, việc thật, tác giả chính là người trong cuộc hoặc chứng kiến. Dưới đây là các cách hiểu đó. Theo quan điểm của các nhà từ điển: Theo tác giả Hoàng Phê thì hồi ký là thể ký, ghi lại những điều còn nhớ sau khi đã trải qua, đã chứng kiến sự việc [25, tr.
15 c Theo tài liệu [9] thì Hồi ký là một thể loại thuộc loại hình ký, kể lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến. Và Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi ký có nhiều chỗ gần với nhật ký. Còn về phương diện tư liệu, về tính xác thực và không có hư cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi lịch sử, tiểu sử khoa học [9, tr. Từ điển thuật ngữ văn học: Hồi ký là một thể loại thuộc loại hình ký, kể lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến.
Họ cho rằng: Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi ký có nhiều chỗ gần với nhật ký. Còn về phương diện tư liệu, về tính xác thực và không có hư cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi lịch sử, tiểu sử khoa học [11, tr. Theo Từ điển văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, hệ thống: "Thuật ngữ chỉ một thể loại nằm trong nhóm thể tài ký. Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự kiện có thực xảy ra trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến" [14, tr.
Nhìn nhận hồi ký theo quan niệm thể loại:Tác giả Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cho rằng: hồi ký là một thể thuộc thể tài ký. Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự kiện có thực trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến [3, tr. Theo tài liệu các tác giả trong Lý luận văn học cho rằng hồi ký là thể loại ghi chép các sự kiện quá khứ đã trải qua do đó sự thực hiện, cũng là một hình thức văn học riêng [10, tr. Đồng thời, tác giả xác định: Hồi ký ghi lại những diễn biến của câu chuyện và nhân vật theo bước đi của thời gian qua hồi tưởng [10, tr.
Tuy vậy, bản thân thể hồi ký có đời sống riêng, vận động thay đổi ở từng chặng đường văn học, khiến cho các khái niệm, quy ước có tính quy phạm không lý giải hết sự đa dạng của nó. Vì vậy, ranh giới giữa hồi ký với các loại hình gần 16 c nó cần phải xác định rõ ràng. Đặc biệt, đặc trưng của hồi ký là một thể văn học luôn vận động, chuyển hóa không ngừng. Tác giả của hồi ký ghi chép phần hiện thực mà tác giả chứng kiến hơn là dựa trên những ấn tượng và hồi ức riêng trực tiếp của mình.Vì vậy hồi ký thường khó tránh khỏi tính phiến diện và ít nhiều chủ quan về thông tin, tính không đầy đủ của sự kiện, song sự không đầy đủ của nó do sự diễn đạt sinh động trực tiếp của tác giả lại có giá trị như một tài liệu xác thực đáng tin cậy [8, tr.
Nhóm tác giả trong Từ điển Văn học (bộ mới) cho rằng: Hồi ký gần nhật ký ở hình thức giãi bày, ở chỗ không dùng thủ pháp cốt truyện, ở cách kể thường theo thứ tự thời gian, ở việc chú ý đến các sự kiện mang tính tiểu sử [24, tr. Như vậy, qua việc đưa ra các cách hiểu về hồi kí của các nhà nghiên cứu, luận văn xác định được đặc trưng của hồi ký, từ đó phân biệt hồi ký với tự truyện. Sự khác biệt giữa tự truyện và hồi ký Xét về nội hàm hai khái niệm thì hai khái niệm hồi ký và tự truyện tương đối gần nhau nhưng không hoàn toàn trùng khít.Theo tác giả Đỗ Đức Hiểu thì: Hồi ký có thể chỉ ghi lại những sự kiện về một thời kỳ lịch sử mà tác giả không phải là nhân vật chính; còn tự truyện kể chuyện của cái “tôi” tác giả. Tự truyện không phải một tập hợp những kỉ niệm tản mạn, mà được bố trí như một truyện, một tiểu thuyết [14, tr.