CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG GÓC THIÊN NHIÊN NHẰM PHÁT TRIỂN TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Tầm quan trọng của việc thiết kế môi trường và cho trẻ được học hỏi, khám phá thông qua thiên nhiên không phải là một điều mới mẻ, điều này đã được các nhà giáo dục, các tổ chức đề cập đến từ lâu. Sybil Kritchevsky và Elizabeth Prescott (1969), đã dựa trên những quan sát về sự ảnh hưởng của việc thiết kế môi trường lớp học đến hành vi của trẻ và giáo viên ông đã cho thấy rằng: giáo viên có thể thay đổi môi trường giáo dục để đạt được mục tiêu mới hay giải quyết các vấn đề hiện có. Ông nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc thiết kế môi trường lớp học phù hợp với nhu cầu và kinh nghiệm của trẻ.
Các nhà nghiên cứu về sự tương tác giữa trẻ nhỏ và môi trường giáo dục đã đồng tình với kết quả quan sát của Kritchevsky và Prescott rằng không gian và sự sắp xếp môi trường ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của trẻ [52].Feldman (1998) đã cho rằng cách bố trí, tổ chức phòng lớp học của trẻ sẽ có một tác động mạnh mẽ lên trẻ, lên hành vi và việc học tập của trẻ. Vì hàng ngày trẻ học hỏi được là nhờ tác động qua lại với môi trường, cho nên các loại vật dụng và thiết bị bạn trang bị cho chúng đều có tầm quan trọng cực kì lớn [4]. Bên cạnh đó Joseph Schwab (1973), một nhà tiên phong hiện đại trong các nghiên cứu chương trình giảng dạy, đã cho rằng các nhà hoạch định chương trình nên cân nhắc năm yếu tố: người học, giáo viên, chủ đề, chuyên gia làm chương trình và môi trường. Năm yếu tố này ngang bằng ảnh hưởng đến quá trình học của trẻ [51].
Và ý tưởng giáo dục ý thức sống hòa hợp với thiên nhiên và sử dụng thiên nhiên như là một phương tiện giáo dục không phải là ý tưởng hoàn toàn mới trong giáo dục học, mà nó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt mọi học thuyết giáo dục nhân đạo, tiến bộ. Những nhà giáo dục vĩ đại trên thế giới (Ia. Xukhomlinxki… ) cho rằng trong môi trường thiên nhiên có những điều kiện lý tưởng để thể hiện bản chất của con người và hình thành 8 nhân cách. Bản thân vấn đề môi trường không phải chỉ được xem một cách đơn giản là hoạt động bảo vệ thiên nhiên, mà trước nhất phải được coi là một sự thống nhất giữa con người và môi trường thiên nhiên [28].
Friedrich Froebel - Người đầu tiên sáng lập nền giáo dục thời thơ ấu vào thế kỉ XIX và đề cao tầm quan trọng của môi trường đối với sự phát triển của trẻ. Ông quan niệm rằng “mỗi trường mầm non nên có những khu vườn riêng dành cho mỗi trẻ, kèm theo đó là một khu vườn chung (cánh đồng, hay khu rừng) cho tất cả cùng nhau học tập. Nhà giáo dục tổ chức vườn trẻ cho trẻ và cho trẻ sử dụng khu vườn của mình như ý định mà trẻ mong muốn, tại khu vườn này trẻ sẽ được chơi và TN, trẻ đạt được kinh nghiệm trực tiếp cho bản thân”. Froebel tin rằng trẻ em nên phát triển hài hoà với thiên nhiên [53].
Chiến lược giáo dục quốc gia 2010 – 2030 của chính phủ New Zealand đã nêu lên những lợi ích của việc cho trẻ em được kết nối với thiên nhiên. Các nhà nghiên cứu đã cho thấy trẻ thường xuyên được trực tiếp tiếp xúc với thiên nhiên có thể: cải thiện khả năng học tập, sáng tạo, phát triển nhận thức, hợp tác, linh hoạt và tự nhận thức, phát triển tình yêu thiên nhiên và nền tảng cho sự phát triển hành vi có trách nhiệm với môi trường [49]. Ở Việt Nam trong các tác phẩm như: Thiên nhiên – người thầy lớn của Khoo Kim choo do Thanh Thủy dịch đã cho ta thấy vai trò quan trọng của thiên nhiên: thiên nhiên cung cấp vô vàn cơ hội học bằng cách trải nghiệm 5 giác quan và bằng trí óc, gợi lên hứng thú, quan tâm, mở rộng sự hiểu biết và tăng vốn từ, kích thích sự tò mò, cung cấp hàng loạt cơ hội học và là nguồn gốc của vô vàn điều thú vị. Và Khoo Kim choo cho rằng “nên mang thiên nhiên vào nhà và hãy trang bị cho trẻ những dụng cụ khám phá thiên nhiên, giáo viên hãy là người hướng dẫn và là người tiên phong” [21].
Nguyễn Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Xuân, Nguyễn Thị Thảo đã nêu lên một số biện pháp nhằm phát huy TTCNT của trẻ 5 - 6 tuổi trong quá trình tìm hiểu môi trường thiên nhiên như sử dụng các tình huống có vấn đề, sử dụng biện pháp cá thể hóa, [10], [11] hệ thống câu hỏi sử dụng trong quá trình quan sát thiên nhiên có tác dụng kích thích, duy trì hứng thú và nhu cầu nhận thức của trẻ, tích cực hóa hoạt động của các giác quan và các thao tác tư duy cho trẻ và tổ chức cho trẻ làm quen với cây 9 cối và các con vật ở môi trường sống trong góc thiên nhiên góp phần hình thành ở trẻ những biểu tượng đúng đắn về thế giới xung quanh và hình thành những phẩm chất tâm lý của trẻ [38]. Bên cạnh đó vấn đề thiết kế môi trường thiên nhiên cho trẻ cũng được nhóm các tác giả đề cập đến như: Nguyễn Thị Hồng Sương đã nêu lên các bước hình thành vườn sinh thái, cách sắp xếp, bố trí trang thiết bị, đồ chơi để tổ chức cho trẻ quan sát [35]. Tác giải Minh Hồng trong bài viết “Khu thiên nhiên trong trường mẫu giáo” cũng đã đưa ra gợi ý về những loại cây trồng và vật nuôi nên nuôi ở góc thiên nhiên, những lưu ý khi đưa những loại cây trồng, và con vật nuôi ở trường mẫu giáo. Hoàng Thị Phương đã cho rằng “quá trình giáo dục cho trẻ nói chung và quá trình cho trẻ được làm quen với các đối tượng trong môi trường xung quanh nói riêng không nên chỉ chú ý đến việc cung cấp cho trẻ khối lượng tri thức, mà phải trang bị cho trẻ cách nghĩ, cách hành động và khả năng khám phá bản chất sự vật, hiện tượng” [29].
Để làm được điều đó cần hình thành cho trẻ kỹ năng nhận thức và thái độ nhận thức tích cực giúp trẻ chủ động, tự giác trong quá trình nhận thức và tư tưởng về TTCNT của trẻ đã có từ lâu ngay từ thời cổ đại đã được các nhà sư phạm tiền bối đề cập tới. Chúng ta có thể điểm qua một số quan điểm tiêu biểu của một số nhà triết học và giáo dục học: J.Comenxki (1592 – 1670) nhà giáo dục kiệt xuất người Tiệp Khắc thế kỉ 17 đã nói giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm. Phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách…Hãy tìm ra những biện pháp để phát huy tính tích cực của người học và cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn. Ông cho rằng sai lầm nhất của giáo viên là “nhồi” những tri thức nguyên vẹn vào đầu trẻ.
Theo ông trẻ tích cực nhận thức không chỉ đơn thuần là ngồi nghe mà phải tìm hiểu bản chất của sự vật hiện tượng [39]. Rutxo (1712 – 1778) nhà giáo dục nổi tiếng của Pháp thế kỉ 18 đã cho rằng trẻ em phải tích cực giành lấy kiến thức bằng cách tìm hiểu, khám phá, sáng tạo. Toàn bộ tư tưởng nổi bật của ông là “Giáo dục không được áp đặt. Nhà giáo dục phải đáp ứng mọi yêu cầu đòi hỏi của trẻ” [31].Usinxki thế kỷ 19 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều khiển, dẫn dắt trẻ của giáo viên.
Ông cho rằng khi cần dạy cho trẻ điều gì đó, chỉ cần cho trẻ tự quan sát, tự phát biểu ý kiến của mình, tưởng tượng và nhớ lại những gì đã quan sát được và rút ra kết luận là có hiệu quả nhất [39].Dewey ( 1859 – 1952) ông đánh giá cao vốn kinh nghiệm của trẻ. Giáo viên chỉ là người hướng dẫn, trẻ là chủ thể của nhận thức. Nhà giáo dục hãy đáp ứng mọi nhu cầu của trẻ, còn trẻ thì phải tích cực hoạt động [39]. Brunet (thế kỉ 20) theo ông muốn học tập hay giải quyết một vấn đề người học phải biết tìm tòi, khám phá ra phương cách khác nhau.
Do đó nhiệm vụ của giáo viên là làm thế nào để khuyến khích phát triển khả năng tìm tòi khám phá đó của trẻ. Đây chính là tư tưởng cốt lõi của việc phát huy tính tích cực, độc lập trong nhận thức, củng cố tư duy, ngôn ngữ cho trẻ [39].Kairo (1954) tất cả cá nhà giáo dục trứ danh đều chủ trương trong giảng dạy phát triển tính tích cực và tính độc lập của trẻ. Trẻ không bao giờ thực sự nắm vững kiến thức nếu người thầy đem đến cho trẻ dưới dạng chuẩn bị sẵn [14]. Kharlamov (1975) theo ông tính tích cực của con người biểu hiện trong hoạt động.
Ông đã viết tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa là của con người hành động và giáo dục tạo nên những điều kiện cần thiết để kích thích hoạt động nhận thức của trẻ, còn việc nắm kiến thức thì tùy theo mức độ tích cực hoạt động trí tuệ và lòng ham hiểu biết của mỗi trẻ, dĩ nhiên phải kể đến năng khiếu trí tuệ nữa [14]. Vấn đề phát huy TTCNT không phải là vấn đề mới nhưng nó luôn là một trong những vấn đề cấp thiết của việc cải tiến, đổi mới, nâng cao chất lượng dạy học trong mọi giai đoạn phát triển của nền giáo dục Việt Nam và thế giới. Để phát huy TTCNT của trẻ cần tạo mọi điều kiện và cơ hội để trẻ được hoạt động, trải nghiệm và khám phá, môi trường được xem như là một trong những yếu tố, phương tiện góp phần phát huy TTCNT ở trẻ, đặc biệt hơn đó là môi trường thiên nhiên – nơi chứa đựng vô vàng điều hấp dẫn, kì diệu và thú vị đối với trẻ. Tóm lại, qua tìm hiểu những quan điểm giáo dục, nghiên cứu công trình của các nhà khoa học trong và ngoài nước chúng ta nhận thấy vấn đề thiết kế và sử dụng góc 11 thiên nhiên nhằm phát triển TTCNT của học sinh nói chung, của trẻ mẫu giáo nói riêng luôn là một vấn đề quan trọng và cần thiết.
Ở độ tuổi 5 - 6 tuổi, việc phát triển TTCNT của trẻ trong các hoạt động tìm hiểu thiên nhiên có ý nghĩa to lớn đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Tuy nhiên làm thế nào để môi trường thiên nhiên trong lớp học có thể đánh thức năng lực nhạy cảm của trẻ?