Luận Văn Thạc Sĩ Nghiên Cứu Về Thể Loại Truyện Nôm Trong Chương Trình Ngữ Văn Phổ Thông

Luận văn thạc sĩ khám phá thể loại truyện Nôm trong chương trình Ngữ văn phổ thông, phân tích giá trị văn học và ý nghĩa giáo dục.

• Tác giả: Ngô Thu Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Dương Thu Hằng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thể Loại Truyện Nôm Trong Chương Trình Ngữ Văn Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thể loại truyện Nôm

Thể loại truyện Nôm là một phần quan trọng trong nền văn học trung đại Việt Nam. Nó không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm của nhân dân mà còn thể hiện sự sáng tạo nghệ thuật độc đáo. Truyện Nôm được viết bằng chữ Nôm, một loại chữ do người Việt sáng tạo ra, nhằm thể hiện ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Các tác phẩm nổi bật như Truyện Kiều của Nguyễn Du và Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu đã khẳng định vị trí của thể loại này trong lòng độc giả. Theo nghiên cứu, truyện Nôm không chỉ đơn thuần là một thể loại văn học mà còn là một phương tiện giáo dục, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử dân tộc. Việc đưa truyện Nôm vào chương trình Ngữ văn phổ thông là một bước đi quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

1.1. Khái niệm truyện Nôm

Truyện Nôm được định nghĩa là thể loại văn học viết bằng chữ Nôm, thường có hình thức thơ và nội dung phong phú. Nó phản ánh đời sống, tâm tư của con người trong xã hội phong kiến. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng truyện Nôm không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc. Chẳng hạn, Truyện Kiều không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một bài học về đạo đức, nhân cách. Điều này cho thấy sự kết hợp giữa nghệ thuật và giáo dục trong thể loại truyện Nôm.

II. Vị trí của truyện Nôm trong chương trình Ngữ văn phổ thông

Trong chương trình Ngữ văn phổ thông, truyện Nôm giữ một vị trí quan trọng. Các tác phẩm như Truyện Kiều và Truyện Lục Vân Tiên được đưa vào giảng dạy không chỉ để học sinh tiếp cận với văn học mà còn để hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử dân tộc. Việc giảng dạy truyện Nôm giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, khả năng phân tích và cảm thụ văn học. Theo Nghị quyết 29 của Ban chấp hành Trung ương Đảng, việc đổi mới chương trình giáo dục cần chú trọng đến việc phát triển năng lực người học. Truyện Nôm, với những giá trị nghệ thuật và nhân văn, hoàn toàn phù hợp với mục tiêu này.

2.1. Giá trị giáo dục của truyện Nôm

Giá trị giáo dục của truyện Nôm không thể phủ nhận. Nó không chỉ giúp học sinh hiểu biết về văn hóa, lịch sử mà còn hình thành nhân cách, đạo đức. Các tác phẩm như Truyện Kiều và Truyện Lục Vân Tiên chứa đựng những bài học quý giá về tình yêu, lòng trung thành và trách nhiệm. Việc giảng dạy những tác phẩm này trong chương trình Ngữ văn phổ thông giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống, từ đó hình thành những giá trị tốt đẹp trong nhân cách.

III. Phân tích thực trạng dạy học thể loại truyện Nôm

Thực trạng dạy học thể loại truyện Nôm trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện nay cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng còn tồn tại một số hạn chế. Nhiều giáo viên đã áp dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo, giúp học sinh hứng thú hơn với các tác phẩm. Tuy nhiên, vẫn còn một số khó khăn trong việc truyền đạt nội dung và ý nghĩa của các tác phẩm. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hiểu ngôn ngữ và bối cảnh lịch sử của truyện Nôm. Do đó, cần có những biện pháp cải tiến trong phương pháp giảng dạy để nâng cao hiệu quả học tập.

3.1. Những khó khăn trong dạy học

Một trong những khó khăn lớn nhất trong dạy học thể loại truyện Nôm là khoảng cách về thời gian và văn hóa giữa tác phẩm và học sinh. Nhiều học sinh không quen thuộc với ngôn ngữ và hình thức nghệ thuật của truyện Nôm, dẫn đến việc khó tiếp cận và cảm thụ tác phẩm. Hơn nữa, giáo viên cũng gặp khó khăn trong việc lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh hiểu rõ hơn về nội dung và ý nghĩa của các tác phẩm. Cần có sự hỗ trợ từ các tài liệu giảng dạy và phương pháp dạy học hiện đại để khắc phục những khó khăn này.

IV. Đề xuất phát triển chương trình dạy học thể loại truyện Nôm

Để nâng cao chất lượng dạy học thể loại truyện Nôm trong chương trình Ngữ văn phổ thông, cần có những đề xuất cụ thể. Trước hết, cần điều chỉnh hệ thống tri thức về truyện Nôm trong chương trình sách giáo khoa, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về thể loại này. Thứ hai, việc dạy học cần được tổ chức theo chủ đề, giúp học sinh liên hệ giữa văn học và đời sống. Cuối cùng, cần có sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh trong quá trình học tập, tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

4.1. Điều chỉnh nội dung chương trình

Điều chỉnh nội dung chương trình dạy học thể loại truyện Nôm là cần thiết để phù hợp với nhu cầu và khả năng tiếp thu của học sinh. Cần lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu, có giá trị nghệ thuật và nhân văn cao để đưa vào giảng dạy. Đồng thời, cần xây dựng các hoạt động học tập phong phú, giúp học sinh không chỉ tiếp cận kiến thức mà còn phát triển kỹ năng phân tích, cảm thụ văn học. Việc này sẽ giúp học sinh yêu thích và trân trọng hơn các tác phẩm văn học dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề chung về thể loại truyện Nôm 1. Khái niệm truyện Nôm Truyện Nôm là một thể loại đặc sắc của nền văn học trung đại Việt Nam thể hiện đậm nét ý thức và tài năng sáng tạo của ông cha ta. Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học về truyện Nôm.

Các nhà nghiên cứu đã đưa ra những khái niệm khác nhau về thể loại truyện Nôm trên cơ sở căn cứ vào thể thơ, ngôn ngữ và phương pháp sáng tác. Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, mục Truyện Nôm có giới thiệu ngắn gọn như sau: “Truyện Nôm là thể loại tự sự bằng thơ dài rất tiêu biểu cho văn học cổ điển Việt Nam, nở rộ vào cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, do viết bằng tiếng Việt, ghi bằng chữ Nôm nên được gọi là truyện Nôm” [5, tr. Tìm hiểu các truyện Nôm của nước ta hiện còn, xét về thể thơ, chúng ta thấy có tác phẩm viết bằng thể thơ lục bát, có tác phẩm viết bằng thể thơ Đường luật. Song tiêu biểu hơn cả là loại truyện Nôm viết bằng thể thơ lục bát.

Truyện Nôm được xem xét là thể loại tự sự bằng thơ dài nhưng nó có những đặc trưng riêng biệt để phân biệt với những thể loại văn học khác. Trong mục Truyện thơ Nôm và Truyện Kiều, cuốn Thi pháp Truyện Kiều, Trần Đình Sử đã chỉ rõ sự khác biệt giữa truyện thơ Nôm với sử thi, cổ tích, tiểu thuyết hiện đại. Giáo sư (GS) Trần Đình Sử cho rằng: “Cho đến trước Truyện Kiều của Nguyễn Du, thể loại truyện Nôm đã hình thành từ nhu cầu diễn ca, diễn Nôm để sáng tác thành một thể loại tự sự dân tộc. Truyện Nôm là một thể loại có nội dung thế sự, đời tư, không phải thể loại sử thi như diễn ca lịch sử.

Khác với cổ tích, truyện Nôm là hình thức tự sự hướng tới khắc 11 họa hình ảnh của chủ thể con người với đời sống nội tâm, ý nghĩ, lời nói, tư tưởng. Nhưng khác với tiểu thuyết hiện đại, truyện Nôm là thể loại “truyện vừa” trung đại, chỉ kể các sự tích và nhân vật trong quan hệ nhân quả sít sao, chặt chẽ, có hậu. Truyện Nôm nói chung chưa biết đến các chi tiết “thừa”, nó chưa cho ta biết về vô thức và trạng thái thế giới bao la xung quanh con người và sự việc”[21, tr. Qua sự tìm hiểu, nghiên cứu sâu sắc của mình, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những khái niệm về thể loại truyện Nôm.

Mỗi nhà nghiên cứu sẽ có cách diễn đạt riêng, song tựu chung lại chúng tôi khái quát về thể loại này như sau: Truyện Nôm là loại hình tự sự bằng thơ, chủ yếu sử dụng thể thơ lục bát, dùng chữ Nôm làm văn tự. Mỗi tác phẩm truyện Nôm đều có cốt truyện hoàn chỉnh, được tạo nên bởi các sự kiện, tình tiết, biến cố, xoay quanh cuộc đời, số phận của nhân vật chính. Việc sử dụng thể thơ lục bát truyền thống và ngôn ngữ dân tộc là chữ Nôm, truyện Nôm đã khẳng định dấu ấn riêng của nền văn học nước nhà, bước đầu thoát khỏi ảnh hưởng nặng nề của văn học Trung Quốc. Phân loại truyện Nôm Trong nền văn học trung đại Việt Nam, truyện Nôm là thể loại có số lượng tác phẩm khá đồ sộ.

Được hình thành từ khoảng thế kỉ XVI, XVII, phát triển nở rộ vào khoảng cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, chịu sự ảnh hưởng của những hoàn cảnh xã hội khác nhau trong một khoảng thời gian rất dài, việc phân loại truyện Nôm không đơn giản. Bằng căn cứ có cơ sở khoa học, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những cách phân loại truyện Nôm khác nhau như sau: Dựa vào nguồn gốc và thể tài, có 3 loại truyện Nôm: Thứ nhất, loại lấy đề tài từ các truyện cổ dân gian như truyện Tấm Cám, truyện Trương Chi, Thạch Sanh; Thứ hai, loại lấy đề tài, cốt truyện từ văn học Trung Quốc như truyện Hoa Tiên; Thứ ba, loại lấy đề tài, cốt truyện từ những sáng tác chữ Hán hoặc những sự tích có thật ở Việt Nam như Tống Trân Cúc Hoa. 12 Dựa vào mối quan hệ với tác giả, có thể chia truyện Nôm thành hai loại là truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh. Dựa vào nội dung và hình thức sáng tác, truyện Nôm được chia thành hai loại là truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học.

Dựa vào nội dung và thể tài, có thể chia truyện Nôm thành các loại: loại có tính chất lễ nghi, tôn giáo, loại truyện lãng mạn, loại truyện thế sự, loại truyện lịch sử, loại truyện luân lí đạo đức. Mỗi cách phân loại truyện Nôm như đã thống kê trên đều có những ưu điểm và tồn tại nhất định, chỉ mang tính tương đối, không có cách phân loại nào là tuyệt đối hợp lý. Song có thể thấy, phân chia truyện Nôm thành hai loại là truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học là phương án được nhiều nhà nghiên cứu đồng thuận. Bởi cách phận loại này đã bám khá sát vào đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật của các tác phẩm truyện Nôm.

Truyện Nôm bình dân hầu hết không có tên tác giả. Song, người ta có thể phỏng đoán tác giả của nó là những nho sĩ bình dân bởi căn cứ vào trình độ học vấn, trình độ tu dưỡng nghệ thuật, căn cứ vào cách nhìn nhận các vấn đề nhân sinh và xã hội được thể hiện trong tác phẩm. Cốt truyện trong các truyện Nôm bình dân thường dựa theo những câu chuyện cổ dân gian Việt Nam. Truyện Nôm bình dân sáng tác để kể là chính, được lưu truyền trong dân gian trước khi được in ra thành văn bản.

Chính vì vậy, trong truyện Nôm bình dân, cách sử dụng ngôn ngữ, cách diễn đạt rất bình dị, dễ hiểu, gần với lời ăn tiếng nói của nhân dân lao động, thể hiện tâm tư, tình cảm, quan niệm, và cả những ước mơ, khát vọng của nhân dân. Truyện Nôm bình dân rất gần với truyện dân gian nhưng không phải là truyện dân gian. Về một mặt nào đó, có thể nói, truyện Nôm bình dân là chiếc cầu nối liền giữa văn học dân gian với truyện Nôm bác học. Những truyện Nôm bình dân được phổ biến rộng rãi 13 trong dân gian là: Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Lý Công, Tấm Cám, Thoại Khanh - Châu Tuấn… Truyện Nôm bác học phần lớn là có tên tác giả, chỉ có một số ít tác phẩm là khuyết danh.

Tác giả của truyện Nôm bác học là những người thuộc giai cấp phong kiến quý tộc, trình độ học vấn uyên bác, có quá trình rèn luyện và trình tu dưỡng nghệ thuật. Khác với truyện Nôm bình dân, cốt truyện trong những truyện Nôm bác học chủ yếu mượn từ văn học cổ Trung Quốc, chỉ một số rất ít là được hư cấu. Truyện Nôm bác học được sáng tác theo phương thức của văn học thành văn, chủ yếu là để đọc nên các tác giả khá cầu kì, tinh tế trong cách diễn đạt, sử dụng nhiều điển tích, điển cố, ngôn ngữ trau chuốt, giàu hình ảnh, đạt đến trình độ nghệ thuật cao. Các tác phẩm truyện Nôm bác học tiêu biểu có thể kể đến là Hoa tiên kí của Nguyễn Huy Tự, Sơ kính tân trang của Phạm Thái, kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du, Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu.

Qua sự phân loại như trên, ta có thể khẳng định, thể loại truyện Nôm đã thể hiện được những đặc trưng riêng và để lại dấu ấn đặc biệt trong nền văn học trung đại Việt Nam. Những tác phẩm truyện Nôm thời trung đại đã góp phần quan trọng tạo nên sức sống, giá trị, bản sắc của văn học dân tộc Việt Nam trong mọi thời kì. Đặc điểm cơ bản của truyện Nôm 1. Đặc điểm về nội dung Tìm hiểu đặc điểm cơ bản về nội dung của truyện Nôm, chúng tôi xem xét chủ yếu ở hai phương diện là đề tài và chủ đề tác phẩm.

Về đề tài trong các tác phẩm truyện Nôm, có thể thấy sự ảnh hưởng sâu sắc nguồn đề tài từ các sáng tác dân gian và sự tiếp thu ảnh hưởng của văn học nước ngoài mà chủ yếu là của văn học Trung Quốc. Vì vậy, nguồn gốc đề tài cốt truyện của truyện Nôm thường được chia thành ba nhóm cơ bản như sau: 14 Thứ nhất, truyện Nôm lấy nguồn đề tài từ các truyện cổ dân gian như: Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa, Thoại Khanh - Châu Tuấn… Thứ hai, truyện Nôm lấy nguồn đề tài từ các tác phẩm của văn học Trung Quốc như trường hợp tác phẩm Truyện Kiều, Phan Trần, Nhị Độ Mai… Nhưng ở những tác phẩm truyện Nôm này luôn thể hiện được cá tính và tài năng sáng tạo tuyệt vời của tác giả khiến cho tác phẩm mang vẻ đẹp của tâm hồn con người Việt Nam, phản ánh hiện thực xã hội đương thời và phù hợp với quan niệm thẩm mĩ của nhân dân ta. Thứ ba, các tác phẩm truyện Nôm có nguồn đề tài từ hiện thực đời sống, xã hội. Đến với tác phẩm Ông Ninh cổ truyện và Chúa Thao cổ truyện, người đọc sẽ dễ dàng nhận ra hiện thực về cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn và cuộc chiến tranh Trịnh - Mạc được đề cập đến ở đó.

Ba truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu cũng thuộc nhóm nguồn đề tài này. Số lượng các truyện Nôm có nguồn đề tài này không nhiều nhưng các tác phẩm đó đã đặt ra những vấn đề quan trọng, góp phần tạo nên diện mạo của thể loại truyện Nôm Việt Nam thời trung đại. Từ những nguồn đề tài nêu trên, truyện thơ Nôm chủ yếu tập trung phản ánh hai chủ đề chính: Chủ đề giải phóng tình yêu đôi lứa và chủ đề đấu tranh cho công lí xã hội. Về chủ đề giải phóng tình yêu đôi lứa, có thể khẳng định đây là chủ đề nổi bật trong các truyện thơ Nôm bác học nổi tiếng như Sơ kính tân trang, Truyện Kiều.

Trong các truyện này, các cặp đôi yêu nhau thường là những bậc tài tử- giai nhân. Họ đến với nhau bằng tình cảm tự nhiên, chân thành và đắm say của tuổi trẻ. Trong hoàn cảnh lễ giáo phong kiến khắt khe và nhiều thế lực cản trở khác, tình yêu của những cặp đôi đó gặp rất nhiều trắc trở, éo le và thử 15 thách khắc nghiệt. Song đến cuối tác phẩm, họ vẫn đón nhận được những kết thúc đẹp, được nên duyên vợ chồng hoặc hưởng hạnh phúc tương đối trọn vẹn.

Có được điều đó là nhờ sự giúp đỡ ít nhiều của các lực lượng thần kì hoặc tiến bộ.