Luận văn Thạc sĩ: services and innovations of major international commercia

Nghiên cứu về dịch vụ và đổi mới của các ngân hàng thương mại quốc tế lớn. Phân tích xu hướng phát triển và ứng dụng trong thực tiễn.

• Tác giả: Dang Van Quan
• Người hướng dẫn: A. Ho Thuy Ngoc
• Trường học: Foreign Trade University
• Chuyên ngành: International Trade Policy and Law
• Đề tài: Services And Innovations Of Major International Commercial Courts, Implications To Vietnam
• Loại tài liệu: Dissertation
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hanoi

Tóm tắt

I. Cách Tòa án Thương mại Quốc tế định hình lại ngành tư pháp

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập và hợp tác ngày càng sâu rộng, các giao dịch thương mại xuyên quốc gia trở nên phức tạp hơn, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính và các giao dịch đa bên. Xu hướng này đòi hỏi những thay đổi căn bản trong ngành giải quyết tranh chấp. Luận văn thạc sĩ về dịch vụ và đổi mới của các tòa án thương mại quốc tế lớn chỉ ra sự trỗi dậy của một mô hình tư pháp mới, đáp ứng nhu cầu cấp thiết của thị trường. Các Tòa án Thương mại Quốc tế (International Commercial Courts - ICCs) ra đời như một giải pháp thay thế hiệu quả cho trọng tài thương mại quốc tế, vốn là phương thức chủ đạo trong nhiều thập kỷ. Các ICCs không đơn thuần là một tòa án quốc gia hay một hội đồng trọng tài, mà là một cơ quan chuyên biệt của hệ thống tư pháp quốc gia, kết hợp những ưu điểm của cả hai mô hình. Chúng kế thừa nền tảng vững chắc của tòa án trong nước như các phán quyết được công bố, quyền kháng cáo và khả năng kết hợp các bên liên quan, đồng thời tích hợp các đặc điểm mong muốn của trọng tài như tính bảo mật. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc cung cấp các dịch vụ pháp lý mới, tối ưu hóa trải nghiệm khách hàng (CX) trong ngành tư pháp. Các quy tắc và thủ tục của ICCs được thiết kế đặc biệt cho các tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài, thu hút các bên không muốn lựa chọn tòa án quốc gia hay trọng tài quốc tế. Sự phát triển này cho thấy một sự sáng tạo trong ngành tài chính và pháp lý, hướng tới việc xây dựng một hệ thống giải quyết tranh chấp xuyên quốc gia hiệu quả hơn.

1.1. Bối cảnh toàn cầu hóa và nhu cầu giải quyết tranh chấp

Sự phát triển của công nghệ kết nối đã làm gia tăng đáng kể số lượng tranh chấp thương mại xuyên quốc gia. Theo Chánh án Tòa án Thương mại Quốc tế Singapore, Sundaresh Menon, thế giới đã thay đổi từ một hệ thống các quốc gia có chủ quyền với ranh giới kinh tế và chính trị rõ ràng sang một môi trường toàn cầu hóa. Điều này đặt ra yêu cầu về một hệ thống giải quyết tranh chấp quốc tế hiệu quả. Trong nhiều năm, trọng tài thương mại đã đáp ứng tốt nhu cầu này, nhưng hiện nay, các mô hình mới như ICCs đang nổi lên như một giải pháp thay thế tiềm năng. Các ICCs được định vị để giải quyết những thách thức mà mô hình trọng tài truyền thống chưa làm được, đặc biệt là trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng phức tạp. Sự ra đời của chúng là một phần của quá trình cải tiến quy trình pháp lý toàn cầu.

1.2. Phân biệt ICCs với Tòa án quốc gia và Trọng tài quốc tế

ICCs là một thực thể lai ghép. Khác với tòa án quốc gia truyền thống, thẩm phán tại một số ICCs (như SICC, DIFCC) đến từ nhiều khu vực pháp lý khác nhau và thông thạo cả hệ thống thông luật lẫn dân luật. Luật sư nước ngoài cũng có quyền tranh tụng dễ dàng hơn. So với trọng tài, hoạt động của ICCs dựa trên quyền lực tư pháp nhà nước, mang lại sự minh bạch và trách nhiệm giải trình cao hơn thông qua sự kiểm soát của tòa án. Trong khi trọng tài viên được các bên lựa chọn và hoạt động dựa trên hợp đồng, thẩm phán ICCs do nhà nước bổ nhiệm và trả lương. Sự khác biệt này tạo nên các dịch vụ pháp lý với những đặc tính riêng biệt, cho phép các bên lựa chọn phương thức phù hợp nhất với nhu cầu của mình, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ tư pháp.

II. Thách thức cốt lõi trong giải quyết tranh chấp thương mại

Sự phát triển của các Tòa án Thương mại Quốc tế là một phần phản ứng trước những thiếu sót của trọng tài thương mại quốc tế và những thách thức mà hệ thống tư pháp truyền thống phải đối mặt. Một trong những rủi ro lớn nhất trong các hợp đồng xuyên quốc gia là rủi ro tố tụng, bao gồm rủi ro về địa điểm xét xử và rủi ro thi hành phán quyết. Các bên thường e ngại các tòa án địa phương do lo sợ về sự thiếu độc lập, thiên vị, hoặc không quen thuộc với luật pháp và ngôn ngữ. Mặt khác, trọng tài thương mại, mặc dù phổ biến, cũng bộc lộ những hạn chế như chi phí cao, thiếu cơ chế chế tài hiệu quả trong quá trình tố tụng, và thiếu quyền lực đối với bên thứ ba. Phân tích dịch vụ pháp lý hiện tại cho thấy nhu cầu cấp thiết về một cơ chế vừa linh hoạt như trọng tài, vừa có tính cưỡng chế và minh bạch của tòa án. Các ICCs ra đời để giải quyết khoảng trống này. Tuy nhiên, bản thân các ICCs cũng đối mặt với thách thức, như việc đảm bảo đủ số lượng thẩm phán quốc tế có chuyên môn sâu rộng trong mọi hệ thống pháp luật. Đối với Việt Nam, hệ thống tòa án hiện tại còn nhiều khó khăn trong việc hội nhập, từ năng lực cán bộ đến cơ sở vật chất, đòi hỏi một chiến lược chuyển đổi số và cải cách mạnh mẽ.

2.1. Hạn chế của mô hình Trọng tài Thương mại Quốc tế

Mặc dù vẫn là lựa chọn hàng đầu, trọng tài quốc tế bị chỉ trích vì có xu hướng đi đến các giải pháp thỏa hiệp, điều này không phù hợp với các lĩnh vực như tài chính - ngân hàng, nơi các bên mong muốn nhận được 100% yêu cầu của mình. Các vấn đề khác bao gồm chi phí ngày càng tăng, thiếu cơ chế kháng cáo hiệu quả, và quyền lực hạn chế đối với các bên không ký thỏa thuận trọng tài. Những điểm yếu này tạo cơ hội cho các Tòa án Thương mại Quốc tế phát triển như một đối thủ cạnh tranh tiềm năng, cung cấp các dịch vụ thay thế khắc phục những nhược điểm của trọng tài. Đây là động lực cho sự sáng tạo trong ngành pháp lý.

2.2. Những thách thức đối với hệ thống Tòa án Việt Nam

Hệ thống tòa án Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Theo tài liệu nghiên cứu, số lượng thẩm phán chưa đáp ứng được yêu cầu, trong khi khối lượng công việc ngày càng tăng và phức tạp. Chất lượng và cơ cấu cán bộ, đặc biệt là các chuyên gia có khả năng giải quyết các vấn đề pháp lý phát sinh từ kinh doanh quốc tế, còn thiếu. Việc ứng dụng công nghệ trong tư pháp còn chậm, ngân sách cho đào tạo hạn chế. Một số quy định pháp luật hiện hành chưa phù hợp và chậm được sửa đổi. Vấn đề về tính độc lập của tòa án cũng là một mối quan tâm lớn, đòi hỏi cải cách toàn diện để xây dựng một mô hình hoạt động tòa án hiện đại và đáng tin cậy.

III. Top dịch vụ và đổi mới đột phá tại Tòa án Thương mại lớn

Các Tòa án Thương mại Quốc tế hàng đầu như Tòa án Thương mại Quốc tế Singapore (SICC) và Tòa án của Trung tâm Tài chính Quốc tế Dubai (DIFCC) đã tiên phong trong việc cung cấp các dịch vụ và đổi mới đột phá. Những đổi mới này không chỉ là về công nghệ mà còn là sự cải tiến quy trình tố tụng để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của doanh nghiệp quốc tế. SICC, một bộ phận của Tòa án Tối cao Singapore, nổi bật với đội ngũ thẩm phán quốc tế uy tín từ cả hệ thống thông luật và dân luật. Điều này tạo ra một diễn đàn xét xử đa dạng và đẳng cấp thế giới. SICC cung cấp các thủ tục linh hoạt, cho phép các bên tùy chỉnh quy tắc tố tụng và áp dụng các biện pháp bảo mật thông tin tương tự trọng tài. Trong khi đó, DIFCC được mô tả như “một hòn đảo thông luật giữa đại dương dân luật”, cung cấp một khuôn khổ pháp lý quen thuộc cho các doanh nghiệp quốc tế hoạt động tại Trung Đông. Cả hai mô hình đều đẩy mạnh chuyển đổi số trong ngành tư pháp, áp dụng các digital court services như nộp hồ sơ trực tuyến (e-filing), điều trần qua video, và quản lý vụ việc điện tử. Những sản phẩm dịch vụ pháp lý mới này giúp giảm chi phí, tiết kiệm thời gian và nâng cao đáng kể trải nghiệm người dùng trong quá trình giải quyết tranh chấp.

3.1. Mô hình SICC Kết hợp kiểm soát tư pháp và linh hoạt thủ tục

SICC là một ví dụ điển hình về mô hình hoạt động tòa án hiện đại. Là một bộ phận của Tòa án Cấp cao Singapore, các phán quyết của SICC có quyền kháng cáo lên Tòa Phúc thẩm. Một trong những đổi mới dịch vụ quan trọng là cơ chế bảo mật. Đối với các vụ việc không có mối liên hệ đáng kể với Singapore, SICC có thể ra lệnh bảo mật, xét xử kín và không công bố thông tin vụ án, tương tự như trọng tài. Hơn nữa, SICC chấp nhận các đơn khẩn cấp qua điện thoại hoặc email, và tổ chức các phiên điều trần qua hội nghị truyền hình, thể hiện sự linh hoạt và nhanh nhạy. Đội ngũ thẩm phán quốc tế là một yếu tố cốt lõi, mang lại chuyên môn đa dạng và uy tín toàn cầu.

3.2. Mô hình DIFCC Hòn đảo thông luật tại Trung Đông

DIFCC ban đầu được thành lập để giải quyết các vấn đề phát sinh trong khu tự do tài chính Dubai. Tuy nhiên, từ năm 2011, thẩm quyền của DIFCC đã được mở rộng, cho phép tòa giải quyết các tranh chấp không liên quan đến phạm vi địa lý của mình, biến nơi đây thành một trung tâm pháp lý cho khu vực. DIFCC hoạt động dựa trên hệ thống thông luật, cung cấp một môi trường pháp lý quen thuộc và hấp dẫn cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp quốc tế. Sự thành công của DIFCC cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng một hệ sinh thái pháp lý chuyên biệt, đáp ứng nhu cầu của một trung tâm tài chính và thương mại năng động. Đây là một minh chứng cho sự sáng tạo trong ngành tài chính và pháp lý.

IV. Vai trò của Công ước Hague trong dịch vụ tòa án quốc tế

Để các dịch vụ và đổi mới của Tòa án Thương mại Quốc tế phát huy hết hiệu quả, cần có một khung pháp lý toàn cầu hỗ trợ việc công nhận và thi hành phán quyết. Công ước Hague về Thỏa thuận lựa chọn Tòa án (The Hague Convention on Choice of Court Agreements) năm 2005 đóng vai trò then chốt trong vấn đề này. Công ước này được kỳ vọng sẽ trở thành một phiên bản tương đương với Công ước New York 1958 về Thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài. Mục tiêu của Công ước Hague là thúc đẩy thương mại và đầu tư quốc tế thông qua việc tăng cường tính chắc chắn và hiệu quả của các thỏa thuận lựa chọn tòa án. Nó tạo ra một sân chơi bình đẳng hơn giữa tố tụng tại tòa và trọng tài, giúp các bên lựa chọn phương án giải quyết tranh chấp phù hợp nhất với nhu cầu cụ thể của mình. Khi một quốc gia phê chuẩn Công ước Hague, các phán quyết từ tòa án được lựa chọn của quốc gia đó sẽ dễ dàng được công nhận và thi hành ở các quốc gia thành viên khác. Điều này làm tăng đáng kể sức hấp dẫn của các Tòa án Thương mại Quốc tế, biến chúng thành một lựa chọn khả thi và an toàn cho các giao dịch xuyên biên giới, đồng thời cải thiện chất lượng dịch vụ tư pháp điện tử và truyền thống.

4.1. Ba quy tắc cơ bản của Công ước Hague năm 2005

Công ước Hague thiết lập ba quy tắc nền tảng. Thứ nhất, tòa án được lựa chọn về nguyên tắc phải thụ lý vụ việc. Thứ hai, bất kỳ tòa án nào không được lựa chọn về nguyên tắc phải từ chối thụ lý. Thứ ba, phán quyết do tòa án được lựa chọn đưa ra phải được công nhận và thi hành ở các quốc gia thành viên khác. Ba quy tắc này tạo ra một cơ chế chặt chẽ, giảm thiểu rủi ro tố tụng và tăng cường tính dự đoán pháp lý cho các bên trong hợp đồng thương mại quốc tế.

4.2. Tác động của Công ước đến sự cạnh tranh giữa Tòa án và Trọng tài

Trước đây, ưu thế lớn của trọng tài đến từ Công ước New York 1958, giúp các phán quyết trọng tài được thi hành rộng rãi trên toàn cầu. Công ước Hague đang dần cân bằng lại lợi thế này cho hệ thống tòa án. Khi ngày càng có nhiều quốc gia phê chuẩn, các bên tham gia giao dịch sẽ không còn phải chọn trọng tài chỉ vì lý do thi hành phán quyết. Họ có thể tự do lựa chọn một Tòa án Thương mại Quốc tế có chuyên môn cao, thủ tục hiệu quả và được hỗ trợ bởi một cơ chế thi hành quốc tế mạnh mẽ. Điều này thúc đẩy sự cạnh tranh lành mạnh, buộc cả hai hệ thống phải liên tục đổi mới dịch vụ để thu hút người dùng.

V. Bí quyết áp dụng mô hình Tòa án Thương mại cho Việt Nam

Việc nghiên cứu các dịch vụ và đổi mới của Tòa án Thương mại Quốc tế hàng đầu thế giới mang lại những hàm ý quan trọng cho Việt Nam. Để trở thành một trung tâm giải quyết tranh chấp hấp dẫn trong khu vực, hệ thống tư pháp Việt Nam cần thực hiện những cải cách sâu rộng và có chiến lược. Dựa trên phân tích trong luận văn, có ba trụ cột chính cần được xây dựng. Thứ nhất, xây dựng một hệ thống tòa án đáng tin cậy và có năng lực. Điều này bao gồm việc củng cố khung pháp lý trong nước, tái cấu trúc tổ chức hệ thống tòa án thương mại, và xây dựng các cơ chế linh hoạt, hấp dẫn như thủ tục nộp đơn điện tử (e-filing) và xét xử chung. Thứ hai, kết nối sâu rộng với các tòa án thương mại ở nước ngoài thông qua việc thúc đẩy các hiệp định pháp lý quốc tế và tổ chức các chương trình trao đổi đào tạo ngắn hạn. Cuối cùng, luôn cập nhật những thay đổi của thương mại quốc tế để đảm bảo hệ thống tư pháp không bị tụt hậu. Việc áp dụng các công nghệ như AI trong ngành tư pháp hay Blockchain và dịch vụ pháp lý cần được xem xét như một phần của quá trình chuyển đổi số ngành tư pháp.

5.1. Xây dựng hệ thống tòa án đáng tin cậy và có năng lực

Đây là yêu cầu cấp bách và hàng đầu. Việt Nam cần củng cố khung pháp lý trong nước để đảm bảo tính nhất quán và minh bạch. Việc tái cấu trúc tổ chức tòa án thương mại là cần thiết để tạo ra các cơ quan chuyên trách, có đủ thẩm quyền và năng lực xử lý các vụ việc phức tạp. Quan trọng hơn, cần xây dựng các cơ chế linh hoạt như kết hợp tố tụng tại tòa với các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), nhằm mang lại nhiều lựa chọn hơn cho các bên. Quá trình cải tiến quy trình tư pháp phải là ưu tiên hàng đầu.

5.2. Tăng cường kết nối và học hỏi kinh nghiệm quốc tế

Hệ thống tòa án Việt Nam không thể đứng ngoài những thay đổi của thế giới. Việc thúc đẩy các hiệp định pháp lý quốc tế, đặc biệt là xem xét gia nhập Công ước Hague, sẽ là một bước đi chiến lược. Tổ chức các chương trình trao đổi đào tạo ngắn hạn với các Tòa án Thương mại Quốc tế như SICC hay LCC sẽ giúp đội ngũ thẩm phán và cán bộ tòa án Việt Nam học hỏi kinh nghiệm, cập nhật kiến thức và nâng cao trình độ chuyên môn, đặc biệt là về ngoại ngữ và kỹ năng ứng dụng công nghệ trong tư pháp.

VI. Tương lai ngành tư pháp Chuyển đổi số và xu hướng hội nhập

Tương lai của ngành giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế sẽ được định hình bởi sự cạnh tranh và song hành giữa Tòa án Thương mại Quốc tế và trọng tài quốc tế. Sự trỗi dậy của các ICCs với những dịch vụ và đổi mới vượt trội đang tạo ra một áp lực tích cực, buộc toàn bộ hệ thống phải không ngừng cải tiến. Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội để hiện đại hóa hệ thống tư pháp, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Quá trình chuyển đổi số ngành tư pháp là không thể đảo ngược. Việc áp dụng các công nghệ tiên tiến như Big Data analytics in law, AI trong ngành tư pháp, và đảm bảo an ninh mạng cho hệ thống tư pháp số sẽ là những yếu tố quyết định. Xây dựng một mô hình hoạt động tòa án hiện đại, linh hoạt, minh bạch và kết nối quốc tế không chỉ giúp giải quyết hiệu quả các tranh chấp mà còn góp phần tạo dựng một môi trường kinh doanh thuận lợi, thu hút đầu tư nước ngoài. Các hàm ý rút ra từ luận văn thạc sĩ này cung cấp một lộ trình rõ ràng, đòi hỏi sự quyết tâm chính trị và sự đồng lòng của toàn bộ hệ thống tư pháp để thực hiện thành công.

6.1. Cuộc cạnh tranh tiềm năng giữa Tòa án và Trọng tài

Trong tương lai, các ICCs có thể trở thành đối thủ cạnh tranh đáng gờm của trọng tài quốc tế. Mặc dù các khảo sát hiện tại vẫn cho thấy trọng tài chiếm ưu thế, nhưng sự gia tăng nhanh chóng về số lượng vụ việc tại các ICCs như DIFCC và SICC là một dấu hiệu không thể bỏ qua. Việc các ICCs khắc phục được các nhược điểm cố hữu của trọng tài (chi phí, tính bảo mật, khả năng kháng cáo) sẽ khiến các doanh nghiệp cân nhắc kỹ lưỡng hơn khi lựa chọn diễn đàn giải quyết tranh chấp. Sự cạnh tranh này sẽ thúc đẩy cả hai hệ thống cung cấp chất lượng dịch vụ tốt hơn.

6.2. Các bước đi chiến lược cho quá trình hiện đại hóa tư pháp Việt Nam

Để hiện đại hóa thành công, Việt Nam cần một lộ trình chiến lược. Trước hết, cần ưu tiên đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là thẩm phán và chuyên gia pháp lý thông thạo luật pháp quốc tế và ngoại ngữ. Thứ hai, đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng công nghệ để triển khai các digital court services. Thứ ba, cải cách thể chế để đảm bảo tính độc lập, minh bạch và trách nhiệm giải trình của tòa án. Cuối cùng, chủ động hội nhập quốc tế thông qua việc tham gia các công ước và diễn đàn pháp lý quan trọng. Đây là những bước đi cần thiết để xây dựng một nền tư pháp vững mạnh, đáp ứng yêu cầu của một nền kinh tế mở.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, sự gia tăng nhanh chóng của các hiệp định thương mại tự do (FTAs) cùng các giao dịch tài chính - thương mại đa phương phức tạp đã thúc đẩy nhu cầu tái cấu trúc toàn diện hệ thống giải quyết tranh chấp xuyên quốc gia. Trong hơn sáu thập kỷ kể từ khi Công ước New York năm 1958 về Công nhận và Cho thi hành Phán quyết Trọng tài Nước ngoài ra đời (thu hút 159 quốc gia thành viên), trọng tài thương mại quốc tế đã giữ vị thế thống trị gần như tuyệt đối. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các định chế mới như Tòa án Thương mại Quốc tế Singapore (SICC năm 2015), Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế Dubai (DIFCC năm 2004/2006), Tòa án Thương mại Quốc tế Trung Quốc (CICC năm 2018), Tòa án Thương mại Hà Lan (NCC năm 2018) cùng vị thế lịch sử lâu đời của Tòa án Thương mại London (LCC từ năm 1895) đã đánh dấu một bước chuyển dịch mang tính thời đại: sự trỗi dậy của mô hình Tòa án Thương mại Quốc tế (International Commercial Court - ICC).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án của Đặng Văn Quân (2019) xác định là sự thiếu vắng các công trình phân tích có hệ thống, đối chiếu đa chiều về danh mục dịch vụ và đổi mới thủ tục (services and innovations) của các ICC hàng đầu thế giới, từ đó rút ra bài học mô hình hóa cho các quốc gia đang chuyển đổi kinh tế như Việt Nam. Các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam (Lê Minh Tâm, 2016; Penelope Nicholson & Nguyễn Hùng Quang, 2005) chủ yếu tập trung vào lịch sử tư pháp thuần túy, liêm chính tư pháp hoặc cải cách thủ tục hành chính, bỏ ngỏ hoàn toàn chiều kích dịch vụ thương mại quốc tế của tòa án công. Luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những dịch vụ pháp lý và cải tiến thủ tục đột phá của các Tòa án Thương mại Quốc tế tiêu biểu trên thế giới (SICC, DIFCC, LCC) là gì?
2. Ở mức độ nào và bằng cách thức nào các nguyên tắc cốt lõi trong pháp luật và thực tiễn của các ICC lớn có thể được áp dụng để đổi mới hệ thống tòa án kinh tế tại Việt Nam?

Luận án xây dựng trên hai giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Mô hình Tòa án Thương mại Quốc tế đại diện cho một cơ chế tài phán lai ghép (hybrid judicial mechanism) ưu việt, có khả năng khắc phục các khiếm khuyết nội tại của trọng tài thương mại nhờ sự hậu thuẫn của quyền lực tư pháp công và sự mở rộng của Công ước La Hay 2005 về Thỏa thuận Lựa chọn Tòa án.
• H2: Hệ thống Tòa Kinh tế Việt Nam hiện nay, nếu được tái cấu trúc theo mô hình dịch vụ tư pháp mở, áp dụng thủ tục tố tụng linh hoạt bằng tiếng Anh và công nhận sự tham gia của thẩm phán/luật sư quốc tế, sẽ nâng cao đáng kể chỉ số niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài và giảm thiểu rủi ro pháp lý xuyên biên giới.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tranh chấp thương mại quốc tế giữa các chủ thể kinh doanh bình đẳng, phân biệt rõ với tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS) vốn vận hành theo cơ chế hiệp định đầu tư song phương (BITs) và ICSID. Nghiên cứu đánh giá toàn diện hệ thống pháp lý Việt Nam hiện hành, nổi bật là Bộ luật Dân sự 2015 (hiệu lực từ 01/01/2017), Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (Luật số 80/2015/QH13), Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014 (Luật số 62/2014/QH13), và Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp.

Literature Review và Positioning

Bức tranh học thuật quốc tế về giải quyết tranh chấp thương mại được định hình bởi nhiều luồng tư tưởng lớn. Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lịch sử và bản chất của tòa án thương mại chuyên trách, tiêu biểu là công trình kinh điển The Practice and Procedure of The Commercial Court của Sir Anthony Colman, Victor Lyon và Philippa Hopkins (2017). Tác phẩm chỉ ra rằng Tòa án Thương mại London (LCC) ra đời từ năm 1895 dựa trên "Thông cáo về các Vụ việc Thương mại" (Notice as to Commercial Causes), xuất phát từ đòi hỏi của giới thương nhân thế kỷ 18 dưới thời Chánh án Lord Mansfield nhằm thiết lập một diễn đàn giải quyết tranh chấp nhanh chóng, am hiểu sâu sắc tập quán kinh doanh thương mại (lex mercatoria).

Luồng nghiên cứu thứ hai phân tích sự tiến hóa của trật tự tư pháp xuyên quốc gia. Chánh án Tòa án Tối cao Singapore Sundaresh Menon (2015) trong bài giảng International Commercial Courts: Towards a Transnational System of Dispute Resolution đã lập luận rằng sự bùng nổ của công nghệ kết nối và chuỗi cung ứng toàn cầu đòi hỏi một cơ chế tài phán vượt qua ranh giới chủ quyền tư pháp truyền thống. Đồng quan điểm, Chánh án Tòa án Tối cao Anh và xứ Wales John Thomas (2016) trong công trình Commercial Justice in the Global Village: The Role of Commercial Courts nhấn mạnh chiến lược cải cách tòa án thương mại phải dựa trên bốn trụ cột: (1) Cải cách do thị trường thúc đẩy nhưng do thẩm phán dẫn dắt; (2) Nhân sự chuyên môn cao; (3) Tối ưu hóa quy trình tố tụng; và (4) Đổi mới sản phẩm tư pháp thông qua chuyển đổi số.

Tranh biện học thuật gay gắt diễn ra giữa hai trường phái:

• Trường phái Vị thế Độc tôn của Trọng tài (Arbitration Hegemony): Khảo sát của Queen Mary University of London (QMUL) năm 2015 và 2018 cho thấy 90% và 97% chuyên gia được hỏi vẫn chọn trọng tài thương mại quốc tế là phương thức ưu tiên hàng đầu nhờ tính bảo mật và mạng lưới thi hành phán quyết rộng khắp qua Công ước New York 1958.
• Trường phái Tái sinh Tư pháp Công Quyền (Public Judicial Resurgence): Các học giả như Baudenbacher (2010) và Đặng Văn Quân (2018, 2019) chỉ ra các điểm yếu chí tử của trọng tài: chi phí đắt đỏ, sự thỏa hiệp thiếu nguyên tắc dẫn đến việc không thể thu hồi 100% quyền lợi trong các tranh chấp ngân hàng - tài chính, thiếu thẩm quyền triệu tập bên thứ ba (joinder), không có cơ chế kháng cáo sửa sai và thiếu khả năng kiến tạo án lệ công khai.

Về mặt vị vị thế học thuật, luận án của Đặng Văn Quân đã định vị chính xác khoảng trống so sánh giữa các mô hình quốc tế đương đại:

• So sánh với nghiên cứu của Marilyn Warren và Clyde Croft (2016) tại Úc (An International Commercial Court for Australia - Looking Beyond the New York Convention): Luận án mở rộng việc khảo sát không chỉ dừng ở điều kiện thành lập mà đi sâu vào chi tiết vận hành dịch vụ thực tế.
• So sánh với luận án tiến sĩ của Đại học Erasmus Rotterdam về Trung Quốc (Foreign-Related Commercial Dispute Resolution in China: A focus on litigation and arbitration, 2017): Nghiên cứu của Đặng Văn Quân tập trung vào cấu trúc dịch vụ mở và khả năng thích ứng của một quốc gia theo truyền thống dân luật (Civil Law) kết hợp xã hội chủ nghĩa như Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng ba lý thuyết pháp lý căn bản trong bối cảnh giải quyết tranh chấp hiện đại:

1. Lý thuyết Quyền Tự định đoạt (Party Autonomy Theory): Mở rộng phạm vi của quyền tự định đoạt vốn trước đây bị giới hạn trong trọng tài tư sang khu vực tòa án công quyền. Nghiên cứu chứng minh rằng các bên đương sự trong các vụ án quốc tế có thể thỏa thuận lựa chọn tòa án, lựa chọn ngôn ngữ xét xử, chỉ định luật áp dụng và thỏa thuận quy trình bảo mật phiên xử kín (in-camera).
2. Lý thuyết Quản trị Rủi ro Tố tụng (Litigation Risk Management Theory): Làm rõ cấu trúc rủi ro kép trong giao dịch xuyên biên giới gồm Rủi ro Diễn đàn (Venue Risk - bị kiện tại tòa án thiên vị hoặc thiếu năng lực) và Rủi ro Thi hành án (Enforcement Risk - bản án không thể thực thi ở nước ngoài). Luận án hệ thống hóa các dạng thỏa thuận thẩm quyền tài phán (Jurisdiction Agreements): Thỏa thuận độc quyền (Exclusive), Không độc quyền (Non-exclusive), Lai ghép (Hybrid), và Bất đối xứng (Asymmetric).
3. Lý thuyết Thể chế Tư pháp Lai ghép (Hybrid Judicial Institution Theory): Đóng góp khái niệm hóa mô hình ICC như một thực thể tư pháp chuyên biệt thuộc nhánh quyền lực nhà nước nhưng tích hợp các thuộc tính linh hoạt của trọng tài thương mại quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều:

• Chiều Chuẩn mực (Normative Infrastructure): Sự tương tác giữa Công ước La Hay 2005 về Thỏa thuận Lựa chọn Tòa án và Quy chế Brussels I (châu Âu) với pháp luật quốc gia.
• Chiều Thiết chế (Institutional Infrastructure): Cơ cấu tổ chức của Hội đồng thẩm phán quốc tế (International Judicial Bench), quy chuẩn tuyển dụng thẩm phán nước ngoài và quy chế đại diện của luật sư quốc tế (Right of Audience).
• Chiều Thủ tục (Procedural Innovations): Công cụ quản lý án hiện đại thông qua Bản xác lập vấn đề tranh chấp (List of Issues), nộp đơn điện tử (E-filing), xử lý đơn khẩn cấp 24/7 và phiên điều trần trực tuyến (Teleconference/Video-conference hearings).

+-----------------------------------------------------------------------+
|                KHUNG PHÂN TÍCH THỂ CHẾ TÀI PHÁN LAI GHÉP              |
+-----------------------------------------------------------------------+
|  1. CHUẨN MỰC QUỐC TẾ (Normative)                                     |
|     * Công ước La Hay 2005 (Arts 5, 6, 8, 9)                          |
|     * Công ước New York 1958 & Luật Mẫu UNCITRAL                      |
+-----------------------------------+-----------------------------------+
|  2. THIẾT CHẾ (Institutional)     |  3. THỦ TỤC ĐỔI MỚI (Procedural)  |
|     * Hội đồng thẩm phán quốc tế  |     * Bản xác lập vấn đề (Issues) |
|     * Thẩm phán Common & Civil    |     * Phiên xử kín (In-camera)    |
|     * Quyền tranh tụng luật sư    |     * Tố tụng điện tử / ODR       |
+-----------------------------------+-----------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng lập trường Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thuyết Thực chứng Pháp lý (Legal Positivism). Cách tiếp cận này cho phép tác giả không chỉ phân tích các quy phạm thành văn (black-letter law) mà còn mổ xẻ cấu trúc xã hội - chính trị tác động đến vận hành tư pháp thực tế. Thiết kế nghiên cứu so sánh luật học (Comparative Law Methodology) đa cấp độ được triển khai:

• Cấp độ Vĩ mô (Macro-comparative): Đối sánh truyền thống Thông luật (Common Law - Anh, Singapore) với truyền thống Dân luật (Civil Law) và Pháp chế Xã hội chủ nghĩa (Socialist Legality - Việt Nam).
• Cấp độ Vi mô (Micro-comparative): Phân tích chi tiết từng điều khoản quy tắc tố tụng của SICC (Rules of Court 2014, Order 110), DIFCC, LCC với Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án thực hiện phương pháp tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) kết hợp:

• Dữ liệu Chuẩn tắc: Phân tích các điều ước quốc tế đa phương (Công ước La Hay 2005, Công ước New York 1958, CISG 1980), các án lệ và báo cáo giải thích chính thức (Hartley & Dogauchi Explanatory Report 2007).
• Dữ liệu Khảo sát Thực chứng: Số liệu từ Báo cáo Khảo sát Trọng tài Quốc tế của Đại học Queen Mary London (QMUL 2015, 2018), Báo cáo Thường niên của Tòa án DIFC (DIFCC Annual Review 2016, 2017), Bản tin Tòa án SICC (SICC Newsletter No. 11), và Báo cáo Ngành Tư pháp Vương quốc Anh (TheCityUK Report 2017).
• Dữ liệu Tư pháp Việt Nam: Báo cáo ngành tại Hội nghị toàn quốc về công tác cán bộ Tòa án nhân dân tối cao, Thông tư số 01/2016/TT-CA, và các nghiên cứu thực địa về độc lập tư pháp của Penelope Nicholson & Nguyễn Hùng Quang (2005).

Data và phân tích

Các chỉ số định lượng then chốt được xử lý trong nghiên cứu bao gồm:

• Tòa án Thương mại London (LCC): Năm 2016 thụ lý hơn 1.100 vụ việc, trong đó 70% số vụ có ít nhất một bên ngoài Vương quốc Anh và 45% số vụ có toàn bộ các bên là pháp nhân quốc tế. Đến tháng 7/2017, thụ lý hơn 700 vụ việc với 71% mang tính quốc tế và 49% các bên hoàn toàn là quốc tế. Tỷ lệ vụ việc quốc tế trung bình duy trì ở mức xấp xỉ 80%.
• Tòa án Trung tâm Tài chính Quốc tế Dubai (DIFCC): Tăng trưởng thụ lý ấn tượng từ 321 vụ (2016) lên 509 vụ (2017).
• Tòa án Thương mại Quốc tế Singapore (SICC): Tính đến năm 2018 thụ lý 19 vụ án phức tạp (1 vụ nộp trực tiếp, 18 vụ chuyển từ Tòa Thượng thẩm Singapore). Hội đồng xét xử quy tụ 20 thẩm phán Tòa án Tối cao Singapore cùng 15 Thẩm phán Quốc tế danh tiếng được tuyển chọn từ các nền tài phán hàng đầu: Vương quốc Anh (6), Úc (3), Hồng Kông (2), Hoa Kỳ (1), Canada (1), Pháp (1), và Nhật Bản (1).
• Hệ thống Tòa án Việt Nam: Đội ngũ thẩm phán các cấp được đào tạo chính quy về chuyên môn chỉ chiếm 35%, còn lại khoảng 65% - 75% chủ yếu được đào tạo qua các lớp tại chức hoặc bồi dưỡng ngắn hạn; năng lực ngoại ngữ và tin học của đội ngũ cán bộ còn nhiều hạn chế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự hình thành Cực đối trọng Pháp lý Toàn cầu thông qua Công ước La Hay 2005: Luận án chứng minh sự gia nhập của 31 quốc gia (tính đến tháng 6/2018, bao gồm 27 nước EU, Vương quốc Anh, Mexico, Singapore cùng sự tham gia ký kết của Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ukraine, Montenegro) đã thiết lập nền tảng công nhận và cho thi hành bản án quốc tế tương đương cơ chế của Công ước New York 1958. Ba quy tắc trụ cột của Công ước La Hay 2005 gồm: Tòa án được chọn phải thụ lý (Điều 5); Tòa án không được chọn phải từ chối (Điều 6); Bản án của tòa được chọn phải được công nhận và cho thi hành ở các nước thành viên (Điều 8, 9).

2. Mô hình Thủ tục Lai ghép Đột phá tại SICC: SICC đại diện cho sự cách tân vượt bậc khi dung hòa quyền kiểm soát tư pháp với quyền tự trị ý chí của đương sự:

"The List of Issues is a document for use as a case management tool (e.g. to determine issues such as scope of documents to be produced, factual and expert evidence, and whether there are issues which may be summarily or preliminarily determined), and the List of Issues should identify the principal issues in a structured manner." (SICC Practice Directions, 2017, ¶80) Bên cạnh đó, SICC thiết lập cơ chế bảo mật nghiêm ngặt cho các vụ án ngoại hải (offshore cases) thông qua quyền xét xử kín (in-camera), niêm phong tài liệu và lệnh cấm công bố bản án trong thời hạn lên đến 10 năm (Order 110, Rule 31). Tòa án áp dụng quy trình xử lý khẩn cấp 24/7 qua điện thoại, thư điện tử và điều trần trực tuyến cho các biện pháp khẩn cấp tạm thời.

3. Chiến lược "Hòn đảo Common Law giữa Đại dương Civil Law": Luận án phân tích sự thành công của DIFCC khi vận hành như:

"a common law island in a civil law ocean" (Chánh án Michael Hwang). Từ một tòa án giải quyết nội bộ trong khu tài chính tự do năm 2004, DIFCC đã mở rộng quyền tài phán theo sự thỏa thuận (consent jurisdiction) vào năm 2011, trở thành trung tâm giải quyết tranh chấp cho toàn bộ khu vực Trung Đông và Bắc Phi (MENA).

4. Thực trạng Bất cập của Hệ thống Tòa án Kinh tế Việt Nam: Luận án chỉ ra các điểm nghẽn nghiêm trọng cản trở hội nhập tư pháp của Việt Nam:

• Thẩm quyền xét xử tại Điều 15 Luật Tổ chức TAND 2014 quy định tiếng nói và chữ viết dùng trước Tòa án bắt buộc là tiếng Việt, loại trừ hoàn toàn việc tranh tụng bằng tiếng Anh.
• Luật sư nước ngoài không có quyền đại diện và tranh tụng (Right of Audience) trước tòa án Việt Nam.
• Thủ tục nộp đơn trực tiếp truyền thống, thiếu vắng cơ chế thụ lý đơn điện tử (E-filing) và phiên điều trần trực tuyến.
• Cơ cấu tổ chức phân tán: Tòa Kinh tế cấp tỉnh chỉ được thành lập khi có từ 50 vụ việc/năm (Thông tư 01/2016/TT-CA), dẫn đến sự thiếu hụt thẩm phán chuyên trách về thương mại quốc tế.

5. Vai trò Quyết định của Ý chí Chính trị Nhà nước: Dẫn chứng từ thực tiễn quốc tế chỉ ra cải cách tư pháp thương mại không thể thành công nếu chỉ dựa vào sáng kiến nội bộ của tòa án:

"The proposal for an international commercial court for Australia cannot be left to the Courts themselves or the legal profession to develop and agitate. The experiences of Singapore, Dubai, Abu Dhabi, and indeed, London demonstrate that it is vital for there to be government interest and support for such a proposal." (Marilyn Warren & Clyde Croft, 2016, tr. 39).

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý thuyết

Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để định hình lại lý thuyết về chủ quyền tư pháp trong kỷ nguyên số. Việc thừa nhận thẩm phán quốc tế và áp dụng luật nước ngoài không làm suy giảm chủ quyền quốc gia mà ngược lại, củng cố năng lực quản trị tư pháp và định vị vị thế tài phán quốc gia trên trường quốc tế.

Cải cách chính sách và pháp luật tại Việt Nam

Luận án đề xuất một lộ trình hành động toàn diện gồm ba nhóm giải pháp:

1. Xây dựng hệ thống tòa án đáng tin cậy và có thẩm quyền chuyên biệt:
   • Tái cơ cấu Tòa Kinh tế thành các phân tòa chuyên trách giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế tại các trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng).
   • Sửa đổi các đạo luật tố tụng cho phép sử dụng tiếng Anh trong các vụ việc có yếu tố nước ngoài; cho phép luật sư quốc tế tham gia tranh tụng cùng luật sư Việt Nam.
   • Ban hành cơ chế quản lý án hiện đại: chuẩn hóa "Bản xác lập vấn đề tranh chấp", áp dụng phiên xử kín theo yêu cầu bảo mật thông tin kinh doanh của doanh nghiệp.
2. Kết nối sâu rộng với hệ thống tư pháp quốc tế:
   • Nghiên cứu ký kết và phê chuẩn Công ước La Hay 2005 về Thỏa thuận Lựa chọn Tòa án nhằm đảm bảo hiệu lực thi hành xuyên biên giới của các bản án do Tòa án Việt Nam tuyên.
   • Thiết lập chương trình trao đổi đào tạo tư pháp ngắn hạn và dài hạn giữa Thẩm phán Việt Nam với SICC, DIFCC, LCC và SIFoCC (Diễn đàn Quốc tế Thường trực về Tòa án Thương mại).
3. Đổi mới công nghệ và phương thức tiếp cận:
   • Triển khai toàn diện hệ thống Tòa án điện tử: thụ lý trực tuyến (E-filing), quản trị chứng cứ số hóa và tổ chức phiên xử từ xa (Joint video-conference hearings).
   • Tích hợp linh hoạt thủ tục Tòa án với các phương thức ADR (hòa giải tại VMC, trọng tài tại VIAC) tạo thành chuỗi dịch vụ giải quyết tranh chấp khép kín.

Limitations và Future Research

Giới hạn nghiên cứu

• Dữ liệu thực nghiệm về án thương mại quốc tế tại Việt Nam: Do Tòa án nhân dân các cấp tại Việt Nam chưa công khai minh bạch toàn bộ các bản án kinh doanh thương mại có yếu tố nước ngoài tại thời điểm nghiên cứu (2019), luận án chủ yếu khai thác dữ liệu từ các hội nghị tổng kết ngành và quy định văn bản.
• Phạm vi điển hình: Nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào ba mô hình đại diện (SICC, DIFCC, LCC). Các mô hình mới thành lập cùng thời kỳ như CICC (Trung Quốc) hay NCC (Hà Lan) chỉ mới ở giai đoạn đầu vận hành nên chưa có chuỗi số liệu xét xử dài hạn.
• Tác động địa chính trị đang tiếp diễn: Bối cảnh hậu Brexit đối với LCC và sự phát triển của công nghệ xét xử tự động ODR thông qua trí tuệ nhân tạo (AI) chưa được phản ánh trọn vẹn do độ lùi thời gian của đề tài.

Định hướng nghiên cứu tương lai

1. Nghiên cứu tác động kinh tế lượng: Đánh giá định lượng tác động của việc thành lập Tòa án Thương mại Quốc tế đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và chi phí vốn của doanh nghiệp tại các nước đang phát triển.
2. Đề án Tòa Thương mại Quốc tế tại Trung tâm Tài chính TP. Hồ Chí Minh: Nghiên cứu xây dựng cơ chế thể chế vượt trội (sandbox tư pháp) áp dụng mô hình Thông luật thu nhỏ tương tự DIFCC cho Trung tâm Tài chính Quốc tế tại Việt Nam.
3. Ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo và Chuỗi khối (Blockchain) trong ODR: Nghiên cứu phát triển nền tảng hòa giải và xét xử tự động đối với các tranh chấp thương mại điện tử xuyên biên giới quy mô nhỏ và vừa.
4. Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về khả năng bảo lưu khi gia nhập Công ước La Hay 2005: Phân tích rủi ro pháp lý và các điều khoản tuyên bố bảo lưu phù hợp với Hiến pháp và trật tự công cộng (public policy) của Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

+-----------------------------------------------------------------------+
|                    MA TRẬN TÁC ĐỘNG VÀ ẢNH HƯỞNG                      |
+-----------------------------------------------------------------------+
|  HỌC THUẬT: Định hình giáo trình Luật Thương mại & Tư pháp Quốc tế    |
+-----------------------------------+-----------------------------------+
|  LẬP PHÁP: Cung cấp luận cứ sửa   |  THỰC TIỄN NGHỀ NGHIỆP: Nâng tầm  |
|  đổi Luật Tổ chức TAND & TTDS     |  năng lực Luật sư tranh tụng quốc tế|
+-----------------------------------+-----------------------------------+
|  KINH TẾ - XÃ HỘI: Giảm rủi ro pháp lý, thu hút dòng vốn FDI chất lượng|
+-----------------------------------------------------------------------+

• Giá trị Học thuật: Đặt nền móng lý luận đầu tiên tại Việt Nam về phân ngành "Dịch vụ Tòa án Thương mại Quốc tế", đóng góp nguồn tài liệu tham khảo thiết yếu cho các chương trình đào tạo sau đại học về Chính sách và Pháp luật Thương mại Quốc tế.
• Tác động Hoạch định Chính sách: Cung cấp báo cáo chính sách giá trị cho Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương và Tòa án nhân dân tối cao trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW và các đề án hiện đại hóa Tòa án nhân dân đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Chuyển đổi Ngành Dịch vụ Pháp lý: Thúc đẩy giới luật sư Việt Nam nâng cao chuẩn mực hành nghề, làm chủ kỹ năng tranh tụng quốc tế bằng tiếng Anh và sẵn sàng liên kết với các hãng luật đa quốc gia.
• Lợi ích Kinh tế - Xã hội: Thiết lập môi trường tư pháp minh bạch, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư, nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh quốc gia (PCI) và cải thiện xếp hạng của Việt Nam trong chỉ số "Giải quyết tranh chấp hợp đồng" (Enforcing Contracts) theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới Học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết lai ghép hoàn chỉnh, hệ thống thuật ngữ chuẩn xác và phương pháp luận so sánh luật học đa chiều.
• Thẩm phán và Cán bộ Tòa án Việt Nam: Nhận diện rõ mô hình quản trị án tiên tiến (List of Issues, E-filing, xử lý tình trạng khẩn cấp) để áp dụng vào thực tiễn xét xử các vụ án kinh tế có yếu tố nước ngoài.
• Cộng đồng Luật sư và Trọng tài viên: Nắm vững cấu trúc rủi ro tố tụng để tư vấn soạn thảo điều khoản lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp (dispute resolution clauses) tối ưu cho khách hàng trong các hợp đồng thương mại quốc tế.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước và Lập pháp: Sở hữu cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn để xây dựng dự thảo gia nhập Công ước La Hay 2005 và sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến tố tụng dân sự, thương mại.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Quyền Tự định đoạt (Party Autonomy) từ lĩnh vực trọng tài tư sang thiết chế tư pháp công quyền (Tòa án Thương mại Quốc tế), kết hợp với Lý thuyết Thể chế Tư pháp Lai ghép (Hybrid Judicial Institution Theory) do Sundaresh Menon khởi xướng. Luận án đã chứng minh rằng tòa án công quyền hoàn toàn có thể tích hợp các ưu điểm vốn có của trọng tài (quyền chọn thẩm phán chuyên môn, bảo mật phiên xử kín, linh hoạt thủ tục) mà vẫn duy trì được quyền năng cưỡng chế nhà nước, chức năng kháng cáo sửa sai và kiến tạo án lệ công khai.

2. Đổi mới phương pháp luận so sánh của nghiên cứu thể hiện như thế nào khi đối chiếu với các công trình trước đây?

Khác với công trình của Marilyn Warren & Clyde Croft (2016) chỉ dừng lại ở phân tích điều kiện thành lập thể chế, hoặc công trình của Đại học Erasmus Rotterdam (2017) tập trung vào sự khác biệt tố tụng nội địa Trung Quốc, luận án này áp dụng phương pháp so sánh luật học chức năng (Functional Comparative Law) tích hợp ma trận 3 chiều (Normative - Institutional - Procedural). Phương pháp này lượng hóa và đối chiếu trực tiếp dữ liệu thụ lý vụ việc thực tế (LCC: 1.100 vụ, DIFCC: 509 vụ, SICC: 19 vụ) với thực trạng năng lực đội ngũ tư pháp Việt Nam (35% thẩm phán được đào tạo chính quy).

3. Phát hiện thực chứng nào gây bất ngờ nhất trong nghiên cứu?

Phát hiện thực chứng bất ngờ nhất là trong khi các khảo sát toàn cầu của QMUL (2015, 2018) cho thấy 90% - 97% người hành nghề vẫn ưu tiên chọn trọng tài, thì trên thực tế tại các trung tâm tài chính lớn, các tranh chấp phức tạp thuộc lĩnh vực ngân hàng - tài chính đang có xu hướng dịch chuyển mạnh mẽ sang Tòa án Thương mại Quốc tế. Nguyên nhân là do trọng tài thường có xu hướng "thỏa hiệp nửa vời" để làm hài lòng cả hai bên, trong khi các định chế tài chính đòi hỏi phán quyết dứt khoát 100% nghĩa vụ trả nợ, thẩm quyền cưỡng chế thu giữ tài sản khẩn cấp và quyền triệu tập bên thứ ba (joinder) mà trọng tài không thể đáp ứng.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản và kiểm chứng (Replication protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích và đối sánh chuẩn mực gồm 5 bước logic: (1) Xác định rủi ro tố tụng (Venue Risk & Enforcement Risk); (2) Đánh giá khuôn khổ điều ước quốc tế (Công ước New York 1958 vs. Công ước La Hay 2005); (3) Rà soát thẩm quyền và cơ cấu thẩm phán; (4) Đối chiếu quy tắc quản lý vụ án (List of Issues, In-camera, E-filing); (5) Đánh giá tính tương thích với Hiến pháp và pháp chế nước sở tại. Quy trình này có thể áp dụng nguyên vẹn để nghiên cứu khả năng thành lập ICC tại bất kỳ quốc gia đang phát triển nào.

5. Khung chương trình nghiên cứu chiến lược 10 năm được phác thảo ra sao?

Khung nghiên cứu 10 năm được phân kỳ thành ba giai đoạn chiến lược:

• Giai đoạn 1 (Năm 1 - 3): Nghiên cứu cơ sở lý luận và đánh giá tác động kinh tế - xã hội của việc Việt Nam ký kết và phê chuẩn Công ước La Hay 2005.
• Giai đoạn 2 (Năm 4 - 6): Xây dựng mô hình thí điểm Phân tòa Thương mại Quốc tế tại Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh với quy chế sử dụng tiếng Anh và cho phép luật sư quốc tế tham gia.
• Giai đoạn 3 (Năm 7 - 10): Đánh giá tổng kết, hoàn thiện Bộ luật Tố tụng Dân sự sửa đổi, tiến tới thành lập Tòa án Thương mại Quốc tế Việt Nam độc lập và kết nối toàn diện với mạng lưới SIFoCC toàn cầu.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt của cấu trúc giải quyết tranh chấp thương mại toàn cầu từ vị thế độc tôn của trọng tài sang mô hình tài phán tư pháp lai ghép tại các Tòa án Thương mại Quốc tế.
2. Công trình phân tích sâu sắc cơ sở chuẩn mực quốc tế của Công ước La Hay 2005 về Thỏa thuận Lựa chọn Tòa án, khẳng định đây là công cụ pháp lý tương đương Công ước New York 1958, tạo đòn bẩy thúc đẩy sự công nhận và thi hành phán quyết của các ICC trên phạm vi toàn cầu.
3. Luận án bóc tách toàn diện danh mục dịch vụ và đổi mới thủ tục tại ba mô hình tiêu biểu: SICC (tính linh hoạt, xét xử kín, quản lý án qua List of Issues), DIFCC (mô hình ốc đảo Common Law trong nền tảng Civil Law), và LCC (kinh nghiệm lịch sử, tính độc lập tư pháp và sự gắn kết với thị trường tài chính).
4. Nghiên cứu chỉ rõ những khoảng trống và bất cập lớn trong hệ thống Tòa Kinh tế Việt Nam hiện hành về rào cản ngôn ngữ, hạn chế quyền tranh tụng của luật sư nước ngoài, thủ tục thụ lý truyền thống và trình độ chuyên môn của đội ngũ thẩm phán.
5. Luận án đề xuất hệ thống giải pháp và lộ trình chính sách có tính khả thi cao: củng cố khung pháp lý quốc gia, tái cấu trúc tổ chức tòa chuyên trách, mở rộng hợp tác đào tạo tư pháp quốc tế và chủ động hội nhập các điều ước đa phương.
6. Công trình mở ra ba luồng nghiên cứu học thuật quan trọng: Pháp luật Tòa án Thương mại Quốc tế trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; Cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR) ứng dụng công nghệ số; và Đề án thành lập Trung tâm Tài phán Thương mại Quốc tế tại các trung tâm tài chính của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING FOREIGN TRADE UNIVERSITY DISSERTATION SERVICES AND INNOVATIONS OF MAJOR INTERNATIONAL COMMERCIAL COURTS, IMPLICATIONS TO VIETNAM Major: International Trade Policy and Law DANG VAN QUAN Ha Noi - 2019 MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING FOREIGN TRADE UNIVERSITY DISSERTATION SERVICES AND INNOVATIONS OF MAJOR INTERNATIONAL COMMERCIAL COURTS, IMPLICATIONS TO VIETNAM Major: International Trade Policy and Law Full Name: Dang Van Quan SUPERVISOR: A. HO THUY NGOC Ha Noi - 2019 DECLARATION I hereby declare that the dissertation is my own research. It was written with the thorough guidance of my supervisor - A. Ho Thuy Ngoc.

The research results are independent, faithful and have ever not been disclosed. The data in tables and figures serving for analysis and evaluation were collected, inherited and developed by the writer from different sources (published research of other authors, magazine, website) with clear and respectful citations. The views presented in this thesis are the personal views, and I am solely responsible for any mistake. I will be entirely responsible for the dissertation‟s contents.

th Hanoi, February 18 2019 Author Dang Van Quan i ACKNOWLEDGEMENT The dissertation has been completed with the great guidance of A. Ho Thuy Ngoc. I would like to express my sincere thanks for her patience and massive help with reading the whole of the thesis and making valuable comments for my research. By this occasion, I am much grateful to the Department of Graduate Studies and Foreign Trade University - who have always create most favorable conditions for MITPL4 students in completing our study.

Thank you so much for their generosity and I owe a debt of gratitude to all helpers. ii TABLE OF CONTENTS LIST OF ABBREVIATIONS. Scope of research. Structure of the thesis.

3 CHAPTER 1: LITERATURE REVIEW.1 History and ethos of international commercial court distinguished from national courts and international commercial arbitration.2 Missions of international commercial court and recent movements in some countries.3 Vietnamese court system.1 Vietnamese legal corridor.2 Remarkable points in the Vietnamese jurisdiction.3 Reviewing the hierarchy of the Vietnamese court system.4 Current services of Vietnamese commercial court.1 Globalization of the Hague Convention on Choice of Court Agreements.2 Challenges need to be resolved by international commercial court.1 In general on the world.3 Services and innovations of major international commercial courts.1 Singapore International Commercial Court (SICC).2 The Courts of the Dubai International Financial Centre (DIFCC).3 London Commercial Court (LCC). 49 CHAPTER 3: IMPLICATIONS TO VIETNAM.1 Building a trustworthy and competent court system.1 Restructuring the organization of the commercial court system.2 Consolidating domestic legal framework.3 Building flexible and attractive mechanisms. E-filing procedure, joint hearing. Combining court proceedings with ADR.2 Connecting deeply to oversea commercial courts.1 Promoting international legal agreements.2 Short training exchanges to learn each others.3 Keeping abreast of international commercial changes.

i iv LIST OF ABBREVIATIONS No Acronym Explanation 1 SIAC Singapore International Arbitration Center 2 LCC London Commercial Court 3 DIFCC The Courts of the Dubai International Financial Centre 4 UAE United Arab Emirates 5 CISG United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods (Vienna, 1980) 6 LCIA The London Court of International Arbitration 7 ODR Online Dispute Resolution 8 ADR Alternative Dispute Resolution 9 QMUL Queen Mary University of London 10 SIFoCC Standing International Forum of Commercial Courts 11 VIAC Vietnam International Arbitration Center 12 VMC Vietnam Mediation Center 13 UNCITRAL The United Nations Commission on International Trade Law UNCITRAL UNCITRAL Model Law on International 14 Commercial Arbitration (1985), with amendments Model Law as adopted in 2006 15 ¶ Paragraph v INTRODUCTION 1. Rationale We are in a world of globalization, integration, and cooperation. One issue or one problem nowadays may not be of one country, and it needs more connective solution to resolve, particularly in transnational commercial transactions. The complexity of a cross-border commercial deal is increasing, especially in financial transactions or multi-stakeholder transactions.

This trend leads to many changes in the industry of dispute resolution. Basically, there are four kinds to settle a commercial dispute: Negotiation, mediation, arbitration and litigation. Arbitration is a most-used method for many 1 years, about six decades from the promulgation of the New York Convention 1958 on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards. This method is still prime mechanism and its success is undeniable because of many advantages that it has been enjoyed from the strong legal framework created by the New York Convention 1958.

Recently, our world has started switching to use increasingly other kinds, amongst them, using litigation in an international commercial court is remarkable and this created a new trend with opens of new courts around the world. In this context, Vietnam still seems to stand out of the trend, this may be not favorable to the economic and legal integration, or it must have own reasons explaining for its laggard inception. According to rules of major international commercial courts, for examples, London Commercial Court (LCC), Singapore International Commercial Court (SICC), The Courts of the Dubai International Financial Centre (DIFCC), their services and innovations were introduced in compelling menus. They look more various and advanced than those of a national commercial court.

Hence, we should conduct a survey from them, make a thorough scrutiny to learn and apply to the model of the Vietnamese court system. All aforementioned reasons and contexts led 1 Pierre A., 2017, the Powers and Duties of an Arbitrator, 1. 1 to a need to write about the topic and this thesis is expected to answer questions relating the future of the international commercial court in Vietnam. Scope of research In this dissertation, I would like to limit its contents as a scope of research, focusing on services and innovations as well as some matters incorporated with international commercial courts on the world and the court system in Vietnam.

The thesis will review existing books, papers, literatures, and sometimes it will explore some issues in general of legal study, or about some kinds of dispute resolutions as well as developments of some major international commercial courts. Through these, I am going to suggest some recommendations for Vietnamese court system, in order to become a good partner of other international courts in the near future. Hence, the central objects of the thesis are services and innovations of international commercial courts and other relevant information is to clarify thoroughly their own circumstances and to subject commercial courts to a scrutiny in the relationship and interaction with each other and with national courts. The discussion of international commercial disputes in this research should be distinguished from investor-state investment disputes.

As an important legal remedy for foreign investors to protect their interests against national expropriation, the resolution of investor-state investment disputes has a distinctive treaty-based feature, especially bilateral international treaties (BITs). Investor-state investment disputes normally arise between foreign investors and host states, and they do not necessarily involve contractual relations, meanwhile international commercial disputes between equal contracting parties. In addition, unlike commercial disputes which are normally resolved by civil mediation/litigation or arbitration, investor- state investment disputes are normally resolved by administrative litigation at the national level or arbitration at the international level, for example, in the International Centre for Settlement of Investment Disputes (ICSID). Research questions The thesis will address research questions below: (1) What are services and innovations of major international commercial courts? (2) Whether and to what extent the core principles in the law and practice of major international commercial courts are replicated in Vietnam? What are implications to Vietnam court system? 4.

Methodologies This study was conducted using the following methodological approaches. First, method of theoretical examination was primarily employed to examine the historical development and current situation of commercial court system, especially in the context of the new trend on the world. The thesis mainly leans on secondary legal data from some well-known institutes, such as International Chamber of Commerce, Queen Mary University of London. Second, method of conceptual analysis was also utilized to analyze legal rules and point out their strengths and weaknesses in keeping the progress and development of a court.

In the legal field, needless to say, opinions of a distinguished jurist or a chief justice are very valuable for referring and considering when we want to make a sound understanding about the matter we are researching. That is why in my thesis I would like to refer to lots of papers from great scholars to make clear for my comments and my conclusions. Structure of the thesis The thesis will focus on examining services and innovations of some major international commercial courts which are its main objects. Apart from the introduction and conclusion sections, the contents of the thesis will be divided into three chapters.

Chapter 1 will be dedicated to review existing papers and works of well-known jurists studying on international commercial court, in order to point out deficiencies of arbitration and expectations from users on the mission of international 3 commercial court. In this chapter, recent movements in some countries, remarkable points in jurisdiction and the structure of the Vietnamese court system also will be introduced. Chapter 2 will be principal findings, with three main identifications. First, this chapter will draw out a new trend of development in terms of legal framework which is the globalization of the Hague Convention on Choice of Court Agreements.

Second, the greatest and pressing challenges that an international commercial court needs to address will be mentioned. Third, the thesis will point out services and innovations of newly established international commercial courts, such as Singapore International Commercial Court (SICC) and the Courts of the Dubai International Financial Centre (DIFCC), or of a long-standing international commercial court, for example London Commercial Court (LCC), highlighting their individual characteristics and the variety in development strategies as well as differently oriented goals. Chapter 3 will set out implications to Vietnam in order to ensure the prospective development for its commercial court system. The implications will be built upon three aspects.

In the first place, building a trustworthy and competent court system is the imperative and foremost suggestion. It comprises of consolidating domestic legal framework, restructuring the organization of the commercial court system, and building flexible and attractive mechanisms. In the second place, connecting deeply to oversea commercial courts is the next priority through promoting international legal agreements and short training exchanges between international commercial courts. Finally, the Vietnamese commercial court system can not stand out of changes on the world, so keeping abreast of international commercial changes is the third proposal which will be the last one in this chapter.

4 CHAPTER 1: LITERATURE REVIEW Definitions of services and innovations of international commercial court: According to the Cambridge‟s Dictionary, service is “business activity that involves doing things for customers rather than producing goods”, or “a single act of doing something for a customer”, or “the way that employees of a business, store, etc. deal with customers, especially how quickly and effectively they do this”2. In the Oxford‟s Dictionary, service is “assistance or advice given to customers during and 3 after the sale of goods”. Therefore, we can define in our context that “service” is a concept being used to talk about an act or a way of doing something for clients emphasized on how quickly and effectively.

As to innovation, according to the Cambridge‟s Dictionary, innovation is “a new idea or method, or the use of new ideas and methods”4. Now we turn back to the main parts of the literature review.1 History and ethos of international commercial court distinguished from national courts and international commercial arbitration. There are a number of researches and papers written in English. The first one is the book “The Practice and Procedure of The Commercial Court, Sixth Edition” author Sir Anthony Colman, Victor Lyon, and Philippa Hopkins.

This book summarized the history of commercial court and showed that the first commercial 5 court in the world was created in 1895 in England. In addition, there are more papers written by chiefs of justice in Singapore, Australia, France, Netherlands, etc. For example, Chief Justice of Singapore International Commercial Court, Mr.