I. Khám phá cơ sở lý luận về phân tích tài chính doanh nghiệp
Trong hoạt động ngân hàng thương mại, hoạt động cho vay doanh nghiệp là nghiệp vụ cốt lõi, mang lại lợi nhuận cao nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro lớn nhất. Để giảm thiểu rủi ro, công tác phân tích tài chính khách hàng doanh nghiệp đóng vai trò quyết định. Đây là quá trình sử dụng các khái niệm, phương pháp và công cụ để xử lý thông tin kế toán và quản lý, nhằm đánh giá toàn diện tình hình tài chính, hiệu quả hoạt động và rủi ro của một doanh nghiệp. Mục tiêu chính là xác định khả năng trả nợ, từ đó làm cơ sở cho quyết định cấp tín dụng. Theo luận văn của tác giả Cao Thị Hải Yến, việc phân tích tài chính không chỉ giúp ngân hàng xác định điểm mạnh, điểm yếu của doanh nghiệp mà còn dự báo triển vọng tương lai, góp phần xây dựng mối quan hệ tín dụng bền vững. Nền tảng của quá trình này là các báo cáo tài chính (BCTC), bao gồm Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả kinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và Thuyết minh BCTC. Việc thẩm định độ tin cậy của các báo cáo này là bước đi tiên quyết, bởi chất lượng thông tin đầu vào ảnh hưởng trực tiếp đến tính chính xác của kết quả phân tích. Một quy trình phân tích bài bản giúp ngân hàng nâng cao chất lượng tín dụng, giảm tỷ lệ nợ xấu và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn, đảm bảo sự phát triển an toàn và bền vững.
1.1. Nền tảng cơ sở lý luận về phân tích tài chính hiện đại
Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phân tích tài chính, nhấn mạnh đây là một khoa học và nghệ thuật. Về mặt khoa học, nó dựa trên các phương pháp định lượng như phương pháp tỷ lệ, phương pháp so sánh, và mô hình Dupont để phân tích các chỉ số tài chính doanh nghiệp. Về mặt nghệ thuật, nó đòi hỏi chuyên viên tín dụng phải có kinh nghiệm và sự nhạy bén để diễn giải các con số trong bối cảnh cụ thể của ngành và nền kinh tế. Các phương pháp chủ yếu bao gồm: phương pháp tỷ lệ (đánh giá khả năng thanh toán, cơ cấu vốn, hiệu quả hoạt động, khả năng sinh lời), phương pháp so sánh (so sánh theo thời gian, so với đối thủ, so với trung bình ngành) và phương pháp phân tích Dupont (bóc tách các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu - ROE). Việc hiểu rõ các phương pháp này là nền tảng để xây dựng một quy trình thẩm định khách hàng khoa học và hiệu quả.
1.2. Tầm quan trọng của thẩm định tín dụng doanh nghiệp
Công tác thẩm định tín dụng doanh nghiệp là lá chắn đầu tiên trong quản trị rủi ro tín dụng. Mục đích của việc này là đánh giá năng lực tài chính khách hàng và khả năng hoàn trả khoản vay. Một quy trình thẩm định hiệu quả giúp ngân hàng sàng lọc khách hàng, lựa chọn những doanh nghiệp có sức khỏe tài chính tốt, hoạt động kinh doanh ổn định. Theo tài liệu nghiên cứu, việc thẩm định không chỉ dừng lại ở phân tích các con số trong quá khứ mà còn phải dự báo được dòng tiền trong tương lai, đánh giá tính khả thi của phương án kinh doanh. Thông qua đó, ngân hàng có thể đưa ra quyết định cấp tín dụng phù hợp, xác định hạn mức, lãi suất và các điều kiện ràng buộc nhằm phòng ngừa nợ xấu ngay từ khâu đầu vào. Chất lượng thẩm định tín dụng là yếu tố sống còn, quyết định trực tiếp đến sự an toàn và hiệu quả của toàn bộ danh mục cho vay của ngân hàng.
II. Thực trạng công tác phân tích tài chính doanh nghiệp tại BIDV
Nghiên cứu thực trạng phân tích tài chính tại BIDV chi nhánh Bắc Quảng Bình cho thấy công tác này đã được triển khai theo quy trình chung của hệ thống, góp phần kiểm soát hoạt động tín dụng. Tuy nhiên, luận văn chỉ ra nhiều tồn tại và thách thức cần khắc phục. Quy trình hiện tại chủ yếu dựa vào phương pháp tỷ số và so sánh truyền thống, chưa áp dụng các mô hình phân tích sâu hơn như Dupont. Việc thu thập thông tin còn phụ thuộc nhiều vào BCTC do khách hàng cung cấp, trong khi công tác thẩm định, xác minh chéo tính trung thực của dữ liệu chưa được đầu tư đúng mức. Đặc biệt, việc phân tích báo cáo tài chính chưa chú trọng đúng mức đến Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và Thuyết minh BCTC, làm mất đi góc nhìn quan trọng về dòng tiền thực và các chính sách kế toán của doanh nghiệp. Điển hình qua trường hợp phân tích Công ty CP Xây dựng Trường Xuân, mặc dù các chỉ số ROA, ROE ở mức chấp nhận được, nhưng hệ số nợ cao và khả năng thanh toán nhanh thấp là những dấu hiệu rủi ro chưa được đánh giá sâu. Những hạn chế này làm giảm hiệu quả của công tác quản trị rủi ro tín dụng, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh nợ xấu, đặc biệt với nhóm tín dụng doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME).
2.1. Phân tích quy trình thẩm định khách hàng hiện hữu
Quy trình cấp tín dụng tại BIDV Bắc Quảng Bình được thực hiện qua các bước từ tiếp thị, lập báo cáo đề xuất, thẩm định rủi ro đến phê duyệt và giải ngân. Tuy nhiên, trong khâu thẩm định, quy trình thẩm định khách hàng còn một số điểm yếu. Việc đánh giá các chỉ tiêu phi tài chính (uy tín ban lãnh đạo, vị thế ngành) còn mang tính chủ quan, thiếu các tiêu chí định lượng rõ ràng. Hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ (XHTDNB) dù đã được áp dụng nhưng vẫn còn cứng nhắc, chưa có sự phân biệt rõ ràng giữa các doanh nghiệp quy mô lớn và SME, hoặc giữa các ngành nghề đặc thù. Điều này dẫn đến việc đánh giá năng lực tài chính khách hàng có thể chưa phản ánh đúng bản chất, đặc biệt với các doanh nghiệp có mô hình kinh doanh phức tạp.
2.2. Các hạn chế trong phương pháp và nội dung phân tích
Hạn chế lớn nhất trong nội dung phân tích là việc bỏ qua hoặc xem nhẹ Báo cáo lưu chuyển tiền tệ (BCLCTT). Luận văn chỉ ra rằng, chuyên viên tín dụng chủ yếu tập trung vào Bảng cân đối kế toán và Báo cáo kết quả kinh doanh. Điều này dẫn đến việc đánh giá lợi nhuận có thể bị sai lệch do các bút toán kế toán dồn tích, trong khi dòng tiền thực từ hoạt động kinh doanh – nguồn trả nợ chính – lại không được xem xét kỹ lưỡng. Thêm vào đó, việc thiếu một hệ thống số liệu trung bình ngành để làm cơ sở so sánh khiến các nhận định về hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp thiếu tính khách quan. Các chỉ số tài chính doanh nghiệp được tính toán nhưng việc diễn giải và liên kết chúng lại với nhau để đưa ra một bức tranh tổng thể còn hạn chế.
III. Giải pháp hoàn thiện quy trình thu thập và xử lý thông tin
Để nâng cao chất lượng tín dụng, giải pháp hoàn thiện quy trình thu thập và xử lý thông tin là yêu cầu cấp thiết. Chất lượng của quyết định tín dụng phụ thuộc phần lớn vào độ chính xác và đầy đủ của thông tin đầu vào. Luận văn đề xuất một quy trình ba bước chặt chẽ: xác định thông tin cần thu thập, đa dạng hóa nguồn thu thập, và xây dựng hệ thống xử lý, lưu trữ thông tin khoa học. Ngân hàng không nên chỉ dựa vào hồ sơ do khách hàng cung cấp. Thay vào đó, cần chủ động xác minh thông tin qua nhiều kênh khác nhau như Trung tâm Thông tin tín dụng (CIC), cơ quan thuế, hải quan, và cả các đối tác, bạn hàng của doanh nghiệp. Việc xây dựng một phòng hoặc bộ phận chuyên trách lưu trữ thông tin khách hàng sẽ tạo ra một kho dữ liệu tập trung, giúp cán bộ tín dụng truy xuất và cập nhật thông tin nhanh chóng. Áp dụng công nghệ thông tin để số hóa và quản lý dữ liệu sẽ giúp tiết kiệm thời gian, giảm thiểu sai sót và cung cấp nền tảng vững chắc cho việc phân tích báo cáo tài chính một cách khách quan và toàn diện hơn, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động cho vay doanh nghiệp.
3.1. Đa dạng hóa nguồn thông tin để thẩm định khách quan
Một trong những giải pháp trọng tâm là phá vỡ sự phụ thuộc vào nguồn thông tin một chiều từ khách hàng. Cán bộ tín dụng cần tích cực khai thác thông tin từ CIC để nắm bắt lịch sử tín dụng và dư nợ tại các tổ chức khác. Đồng thời, cần thiết lập mối quan hệ hợp tác với các cơ quan nhà nước như cục thuế để đối chiếu doanh thu, lợi nhuận báo cáo. Phỏng vấn trực tiếp ban lãnh đạo, nhân viên chủ chốt, thậm chí là các nhà cung cấp và khách hàng lớn của doanh nghiệp cũng là một kênh thông tin phi chính thức nhưng vô cùng giá trị. Sự kết hợp giữa thông tin chính thức và phi chính thức sẽ giúp vẽ nên một bức tranh chân thực hơn về sức khỏe và năng lực tài chính khách hàng.
3.2. Xây dựng hệ thống lưu trữ và xử lý dữ liệu tập trung
Luận văn đề xuất xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu khách hàng tập trung tại chi nhánh. Hệ thống này không chỉ lưu trữ BCTC qua các năm mà còn cập nhật các thông tin phi tài chính, thông tin về ngành, các báo cáo phân tích trước đó. Việc này giúp tạo ra một hồ sơ khách hàng xuyên suốt, thuận lợi cho việc theo dõi và tái thẩm định định kỳ. Hơn nữa, từ dữ liệu này, ngân hàng có thể tự xây dựng các chỉ số trung bình ngành của riêng mình, làm cơ sở so sánh đáng tin cậy. Đầu tư vào phần mềm quản lý thông tin và đào tạo nhân sự sử dụng công nghệ là yếu tố then chốt để hiện thực hóa giải pháp này, đảm bảo thông tin được xử lý nhanh, chính xác và bảo mật.
IV. Phương pháp nâng cao hiệu quả phân tích tài chính toàn diện
Bên cạnh việc cải thiện nguồn thông tin, việc đổi mới phương pháp phân tích là trụ cột thứ hai để hoàn thiện công tác thẩm định tín dụng doanh nghiệp. Luận văn nhấn mạnh sự cần thiết phải vượt ra ngoài các phương pháp truyền thống. Ngân hàng nên áp dụng kết hợp các mô hình phân tích hiện đại để có cái nhìn đa chiều. Cụ thể, cần bổ sung phương pháp phân tích Dupont để "giải phẫu" tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), giúp nhận diện chính xác động lực tăng trưởng hay yếu kém của doanh nghiệp đến từ hiệu quả hoạt động, hiệu suất sử dụng tài sản hay đòn bẩy tài chính. Ngoài ra, việc áp dụng các mô hình dự báo rủi ro như chỉ số Z-Score của Altman có thể cung cấp một cảnh báo sớm về nguy cơ phá sản. Đặc biệt, phân tích báo cáo tài chính phải đặt trọng tâm nhiều hơn vào Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, phân tích dòng tiền từ các hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính để đánh giá khả năng tạo tiền thực tế, thay vì chỉ nhìn vào lợi nhuận kế toán. Những cải tiến này sẽ giúp đánh giá hiệu quả tín dụng một cách sâu sắc và chính xác hơn.
4.1. Ứng dụng mô hình Dupont và Z Score trong phân tích
Phương pháp Dupont phân tách ROE thành ba thành phần: Biên lợi nhuận ròng, Vòng quay tổng tài sản và Đòn bẩy tài chính. Phân tích theo mô hình này giúp cán bộ tín dụng trả lời câu hỏi: Lợi nhuận của doanh nghiệp đến từ đâu? Do quản lý chi phí tốt, sử dụng tài sản hiệu quả hay do vay nợ nhiều? Trong khi đó, mô hình Z-Score là một công cụ định lượng giúp dự báo nguy cơ phá sản. Bằng cách kết hợp nhiều chỉ số tài chính doanh nghiệp vào một công thức duy nhất, nó đưa ra một điểm số cảnh báo rủi ro, hỗ trợ ngân hàng trong việc ra quyết định và phòng ngừa nợ xấu.
4.2. Chú trọng phân tích báo cáo lưu chuyển tiền tệ BCLCTT
Lợi nhuận cao không đồng nghĩa với dòng tiền dồi dào. Một doanh nghiệp có thể báo lãi lớn nhưng gặp khó khăn trong việc thu hồi công nợ, dẫn đến thiếu tiền mặt để trả nợ ngân hàng. Vì vậy, phân tích BCLCTT là cực kỳ quan trọng. Cần xem xét dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh có dương và bền vững qua các năm hay không. Dòng tiền âm liên tục là một dấu hiệu cảnh báo đỏ. Phân tích BCLCTT còn giúp đánh giá chiến lược đầu tư và chính sách tài trợ của doanh nghiệp, cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về năng lực tài chính khách hàng.
4.3. Hoàn thiện hệ thống chỉ số tài chính và XHTDNB
Hệ thống chỉ số phân tích cần được rà soát và bổ sung. Luận văn đề xuất thêm các nhóm chỉ tiêu về khả năng kiểm soát chi phí (ví dụ: tỷ lệ giá vốn hàng bán/doanh thu). Đồng thời, hệ thống Xếp hạng tín dụng nội bộ (XHTDNB) cần được cải tiến để trở nên linh hoạt hơn. Cần xây dựng các bộ chỉ tiêu và trọng số riêng cho từng ngành nghề và quy mô doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm tín dụng doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), để kết quả xếp hạng phản ánh chính xác hơn mức độ rủi ro.
V. Hướng dẫn áp dụng và đánh giá hiệu quả tín dụng thực tiễn
Việc áp dụng các giải pháp hoàn thiện quy trình vào thực tiễn đòi hỏi một lộ trình cụ thể và sự cam kết từ ban lãnh đạo. Giai đoạn đầu, chi nhánh có thể thí điểm áp dụng quy trình mới cho một nhóm khách hàng nhất định, chẳng hạn như nhóm tín dụng doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), là nhóm có rủi ro cao và thông tin thường thiếu minh bạch. Cán bộ tín dụng cần được đào tạo chuyên sâu về các phương pháp phân tích mới như Dupont và Z-Score. Quá trình thẩm định tín dụng doanh nghiệp sẽ trở nên toàn diện hơn: bắt đầu từ việc thu thập thông tin đa chiều, thẩm định BCTC, sau đó tính toán hệ thống các chỉ số tài chính, phân tích sâu BCLCTT và áp dụng các mô hình hỗ trợ. Kết quả phân tích sẽ là một báo cáo chi tiết, không chỉ đưa ra con số mà còn diễn giải nguyên nhân và dự báo xu hướng. Hiệu quả của quy trình mới sẽ được đo lường thông qua các chỉ số cụ thể như tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ nợ quá hạn của danh mục được áp dụng, so sánh với nhóm đối chứng vẫn theo quy trình cũ. Mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng tín dụng và đảm bảo sự phát triển bền vững của hoạt động cho vay doanh nghiệp.
5.1. Case study Cải thiện phân tích tín dụng doanh nghiệp SME
Đối với một doanh nghiệp SME, việc áp dụng quy trình mới sẽ mang lại hiệu quả rõ rệt. Thay vì chỉ nhìn vào lợi nhuận trên báo cáo, cán bộ tín dụng sẽ phân tích BCLCTT để xem doanh nghiệp có thực sự tạo ra tiền từ kinh doanh hay không. Việc phỏng vấn chủ doanh nghiệp và các đối tác giúp xác thực các khoản phải thu, phải trả. Áp dụng mô hình Z-Score có thể đưa ra cảnh báo sớm về rủi ro tài chính mà các chỉ số đơn lẻ không thể hiện hết. Cách tiếp cận này giúp ngân hàng hiểu sâu hơn về bản chất hoạt động của SME, từ đó đưa ra quyết định cho vay chính xác hơn và cấu trúc khoản vay phù hợp với dòng tiền của doanh nghiệp.
5.2. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả tín dụng và phòng ngừa nợ xấu
Để đánh giá hiệu quả tín dụng, ngân hàng cần theo dõi một bộ chỉ số sau khi triển khai quy trình mới. Các chỉ số quan trọng bao gồm: tỷ lệ nợ nhóm 2 và nợ xấu trên tổng dư nợ, vòng quay vốn tín dụng, và tỷ lệ các khoản vay được phê duyệt so với hồ sơ đề xuất. Nếu quy trình phân tích mới hiệu quả, dự kiến tỷ lệ nợ xấu sẽ giảm, trong khi chất lượng danh mục tín dụng tăng lên. Công tác phòng ngừa nợ xấu không chỉ dừng ở khâu thẩm định ban đầu mà còn bao gồm việc giám sát sau cho vay. Các báo cáo phân tích định kỳ sử dụng quy trình mới sẽ giúp nhận diện sớm các dấu hiệu suy giảm tài chính của khách hàng, cho phép ngân hàng có hành động can thiệp kịp thời.
