CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH CỦA LỰC LƯỢNG QUẢN LÝ THỊ TRƯỜNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm, đặc điểm của vi phạm hành chính Vi phạm hành chính được coi là một loại vi phạm pháp luật. Vi phạm hành chính có thể hiểu là việc không tuân theo hoặc làm trái lại những điều quy định trong hoạt động, chỉ đạo, quản lý việc chấp hành luật pháp, chính sách của nhà nước.
Hành vi vi phạm hành chính xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý hành chính của một quốc gia, là cơ sở của việc xử phạt vi phạm hành chính. Về mặt lý luận, vi phạm hành chính là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái pháp luật, có lỗi (cố ý hoặc vô ý) do cá nhân có năng lực trách nhiệm hành vi hành chính hoặc tổ chức thực hiện, xâm phạm trật tự nhà nước và xã hội, trật tự quản lý, sở hữu của Nhà nước, của tổ chức và của cá nhân, xâm phạm các quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của công dân mà theo quy định của pháp luật phải chịu trách nhiệm hành chính. Theo Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012, vi phạm hành chính được hiểu là “hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính”. Mặc dù khái niệm vi phạm hành chính (sau đây viết tắt là VPHC) được thể hiện khác nhau nhưng về bản chất không thay đổi và đều có chung các đặc điểm sau đây: Thứ nhất, VPHC là hành vi vi phạm pháp luật.
Cụ thể, đây là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước, phá vỡ trật tự hành chính đang được duy trì và bảo vệ. 11 Thứ hai, chủ thể của VPHC là cá nhân hoặc tổ chức. Tuy nhiên, không phải mọi cá nhân đều là chủ thể của VPHC mà chỉ có những cá nhân có đầy đủ năng lực chịu trách nhiệm hành chính. Thứ ba, VPHC phải là hành vi có lỗi.
Để xác định được lỗi của chủ thể thực hiện vi phạm, cần phải dựa trên một số căn cứ nhất định. Căn cứ này sẽ khác nhau phụ thuộc vào chủ thể thực hiện vi phạm là cá nhân hay tổ chức. Về mặt lý luận, việc nhận diện vi phạm hành chính được thực hiện dựa trên các dấu hiệu sau: mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể và khách thể của vi phạm hành chính. Thứ nhất, VPHC là hành vi trái pháp luật, vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, do hành vi này gây ra tác hại (hay còn gọi tính nguy hiểm của hành vi) ở mức độ thấp nên chưa hoặc không cấu thành tội phạm hình sự. Hành vi vi phạm này được quy định trong các văn bản pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Thứ hai, hành vi đó phải là một hành vi khách quan đã được thực hiện. Hành vi này có thể được thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động.
Thứ ba, hành vi đó là một hành vi có lỗi, tức là người vi phạm nhận thức được vi phạm của mình. Lỗi đó có thể là cố ý hoặc vô ý. Lỗi cố ý là khi người vi phạm nhận thức được tính chất trái pháp luật trong hành vi của mình, thấy trước hậu quả của vi phạm và mong muốn hậu quả đó xảy ra hoặc ý thức được hậu quả và để mặc cho hậu quả xảy ra. Trong khi đó, lỗi là vô ý nếu người vi phạm thấy trước được hậu quả của hành vi nhưng chủ quan cho rằng mình có thể ngăn chặn được hậu quả hoặc không thấy trước hậu quả sẽ xảy ra dù phải thấy trước và có thể thấy trước được hậu quả của vi phạm.
Đối với tổ chức thì yếu tố có lỗi được thể hiện thông qua việc nhận thức và điều khiển hành vi của cá nhân người đại diện của tổ chức đó. Khái niệm, đặc điểm của xử phạt vi phạm hành chính Vi phạm hành chính sẽ dẫn đến trách nhiệm hành chính. Hay nói cách khác, trách nhiệm hành chính là hậu quả của vi phạm hành chính, thể hiện ở sự áp dụng bởi cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền những chế tài pháp luật hành chính đối với chủ thể vi phạm hành chính theo thủ tục do luật hành chính quy định. Xử phạt vi phạm hành chính là một chế định pháp luật trong hệ thống luật hành chính nước ta quy định các hình thức xử phạt vi phạm hành chính theo qui định của pháp luật.
Cụ thể, xử phạt vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền xử phạt, áp dụng các hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi vi phạm hành chính theo qui định của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Trong Luật xử lý vi phạm hành chính, xử phạt vi phạm hành chính là khái niệm phân biệt với biện pháp xử lý hành chính. Biện pháp xử lý hành chính là biện pháp được áp dụng đối với cá nhân vi phạm pháp luật về an ninh, trật tự, an toàn xã hội mà không phải là tội phạm, bao gồm biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng; đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc và đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Như vậy, xử phạt vi phạm hành hành chính (sau đây viết tắt là xử phạt VPHC) có những đặc điểm sau: Thứ nhất, xử phạt VPHC là một loại hoạt động cưỡng chế của nhà nước, mang tính quyền lực nhà nước.
Xử phạt VPHC chỉ được thực hiện bởi cơ quan nhà nước hoặc cá nhân có thẩm quyền. Hiện nay, thẩm quyền XPVPHC được quy định tại Chương II Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012. Theo Luật này, có 14 chức danh có thẩm quyền XPVPHC gồm các cơ quan có thẩm quyền chung là Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp và các chức danh/cơ quan trong từng ngành, lĩnh vực cụ thể như: công an nhân dân; bộ đội biên phòng; cảnh sát biển; hải quan; kiểm lâm; cơ quan thuế; quản lý thị trường; thanh tra; cảng vụ hàng hải, cảng vụ hàng không, cảng vụ đường thủy nội địa; tòa án nhân dân; cơ quan thi hành án dân sự; cục quản lý lao động ngoài nước; cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan khác được ủy quyền thực hiện chức năng lãnh sự của nước Cộng hòa xã hôi chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài. 13 Tóm lại, chủ thể có thẩm quyền áp dụng các xử phạt vi phạm hành chính là những chức danh thuộc cơ quan hành chính nhà nước do pháp luật quy định cụ thể.
Trong khi đó, chủ thể áp dụng các chế tài pháp lý khác đối với đối tượng vi phạm pháp luật có thể là Toà án (đối với vi phạm pháp luật hình sự, dân sự) hoặc thủ trưởng cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc quản lý và sử dụng cán bộ, công chức (đối với vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức). Thứ hai, đối tượng bị xử phạt vi phạm hành chính bao gồm cá nhân, tổ chức đã cố ý hoặc vô ý vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo qui định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Như vậy, đối tượng bị áp dụng xử lý hành chính có thể là cá nhân hoặc tổ chức đã thực hiện vi phạm hành chính. Thứ ba, việc xử phạt vi phạm hành chính được thực hiện theo một trình tự, thủ tục riêng do pháp luật hành chính quy định.
Hiện nay, trình tự thủ tục xử phạt vi phạm hành chính và áp dụng các biện pháp xử lý hành chính khác được quy định trong Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012. Các hành vi vi phạm pháp luật khác cũng theo trình tự, thủ tục riêng được pháp luật quy định. Thứ tư, cơ sở pháp lý của xử phạt vi phạm hành chính được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật, cụ thể là trong Luật xử lý vi phạm hành chính và các nghị định của Chính phủ quy định chi tiết các hành vi vi phạm hành chính trong từng ngành, từng lĩnh vực chuyên ngành. Hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính gồm nhiều văn bản quy phạm pháp luật hợp thành.
Không như hệ thống pháp luật hình sự quy định tội phạm và hình phạt trong duy nhất Bộ luật hình sự, hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính được hợp thành bởi nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau. Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 chỉ quy định những vấn đề cơ bản mang tính nguyên tắc về xử phạt vi phạm hành chính. Các vi phạm hành chính và các biện pháp xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả cụ thể trong từng lĩnh vực được quy định rải rác ở rất nhiều nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực quản lý nhà nước như lĩnh vực thương mại, dầu khí, 14 kinh doanh xăng dầu, xây dựng, giao thông, đất đai, thuế, … Việc áp dụng pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính chủ yếu do các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện. Thứ năm, các hình thức xử phạt vi phạm hành chính thể hiện sự răn đe, trừng phạt của pháp luật đối với những cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm các quy tắc quản lý nhà nước thông qua việc buộc người vi phạm phải gánh chịu những hậu quả bất lợi về vật chất hoặc tinh thần.
Bên cạnh đó, các hình thức xử phạt VPHC còn mang tính giáo dục đối với cá nhân, tổ chức bị xử phạt, góp phần nâng cao ý thức của công dân trong việc chấp hành pháp luật và các quy tắc quản lý nhà nước. Đối với mỗi vi phạm hành chính, cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính chỉ bị áp dụng một hình thức xử phạt chính; có thể bị áp dụng một hoặc nhiều hình thức xử phạt bổ sung với nguyên tắc hình thức xử phạt bổ sung chỉ được áp dụng kèm theo hình thức xử phạt chính.