ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1 Phần giới thiệu chung Ở nước ta, đổi mới đất nước được thực hiện toàn diện, đã giúp vượt qua khó khăn và phát triển. Đất nước đã hội nhập, sánh vai các nước trên thế giới. Nhà nước QL bằng các qui định (QĐ) pháp luật (PL), ban hành nhiều chính sách (CS) để phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH). Các cơ quan (CQ) quản lý Nhà nước (QLNN) đã ban hành nhiều văn bản với mục đích phát triển đất nước, phục vụ người dân được sống và được hưởng thụ.
Trong đó, có chương trình xây dựng nông thôn mới (XD NTM). Ở Bến Tre, thời gian qua thông qua việc hưởng ứng tốt CS thực hiện XD NTM của Trung ương, thực hiện nhiều phần việc trong bộ tiêu chí XD NTM. Tỉnh đặc biệt quan tâm xây dựng (XD) cơ sở hạ tầng (CSHT). Bằng nổ lực của địa phương, CSHT kỹ thuật của tỉnh Bến Tre đã phát triển giúp đưa kinh tế đi lên, làm cho người dân có cuộc sống ấm no hơn.
Nhiều công trình (CT) được đầu tư (ĐT) từ chính sách XD NTM. Trong XD NTM CT thường ưu tiên ĐT là các CT giao thông nông thôn (GTNT). Tuy nhiên, kết quả thực hiện các dự án (DA) không đảm bảo theo hợp đồng (HĐ). Các bên tham gia quản lý hợp đồng (QL HĐ) đạt hiệu quả chưa cao đã gây ảnh hưởng lớn đến công tác quản lý xây dựng (QLXD) ở tỉnh Bến Tre hiện nay.
Lĩnh vực XD kết cấu HT GT rất phức tạp, sử dụng nhiều loại vật liệu (VL), cùng những yêu cầu, đòi hỏi khác biệt nên có rất nhiều thay đổi, mâu thuẫn, phát sinh, tranh chấp. Những tranh chấp từ các vi phạm liên quan như: đề xuất vượt quá phạm vi HĐ, thời gian thực hiện trễ, làm sai thiết kế (TK); thực hiện không đúng nghĩa vụ thanh toán, chấm dứt HĐ, … Đặc biệt, khi hai bên không thiện chí, không thỏa thuận được, sẽ xảy ra tranh chấp. Vấn đề tranh chấp nhiều hay ít phụ thuộc vào soạn thảo và ký kết HĐ, kinh nghiệm, tính chuyên nghiệp và thái độ hợp tác của các bên và xử lý thay đổi, vướng mắc phát sinh. Chính bởi vậy, doanh nghiệp cần tập trung kiểm soát rõ những bất lợi của mình và nghiên cứu để nắm rõ các lợi thế của đối tác khi thương thảo, ký kết HĐ.
Trang 1 Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Hải Chiến - PGS. Lương Đức Long Trong thi công xây dựng (TC XD) thì QLHĐ được xem trọng và được Chính phủ (CP) quan tâm. “Ngày 22/4/2015 CP ban hành Nghị định (NĐ) số 37/2015/NĐ-CP về QL HĐXD.
NĐ nêu rõ: HĐXD là HĐ dân sự được thỏa thuận bằng văn bản giữa bên giao thầu và bên nhận thầu để thực hiện một phần hay toàn bộ công việc trong hoạt động đấu thầu XD” [1]. Có thể khẳng định, HĐXD quyết định sự thành công của DA vì nó là phương tiện để các bên ràng buộc QL lẫn nhau. Trong QL hiệu quả HĐXD có nhiều nội dung liên quan như: Thanh toán chi phí, chậm trễ tiến độ, vượt chi phí, điều chỉnh thiết kế (TK), tranh chấp HĐ, … Nếu HĐXD QL không thành công được hiểu là nhà thầu (NT) và CĐT DA thực hiện không đúng HĐ. Ngược lại, QL HĐXD tốt sẽ đạt tích cực về KT-XH, chính trị, AN - QP, … Bên cạnh đó, HĐXD không hiệu quả gây chậm trễ, ảnh hưởng các bên tham gia như: CĐT, ĐVTV, ĐVTC và CQ QL địa phương.
Không làm đúng HĐ của DA đã ký kết sẽ mất uy tín của CĐT với người QĐĐT. ĐVTC bị tăng vốn, giảm mức lợi nhuận của DA và uy tín giảm. Mặt khác, trễ thời gian thực hiện gây khó khăn cho điều kiện dân sinh, người dân bực bội do phải chờ thời gian hoàn thành DA. QLHĐ sau đấu thầu hiện nay đã được quan tâm nhưng có lúc chưa nghiêm túc, có khi buông lỏng.
Có đơn vị xem việc thương thảo HĐ làm lấy có, chiếu lệ, theo khuôn mẫu có sẳn. Do đó, quản lý chặt chẽ HĐXD sẽ có ý nghĩa kinh tế cho chủ sở hữu và góp phần hiệu quả cho DA ĐT.2 Xác định vấn đề nghiên cứu Trong XD việc QL HĐXD được ưu tiên nhằm giúp các bên làm đúng HĐ, buộc các bên ký HĐ phải thực hiện đúng nội dung đã ký kết. Trong QL HĐXD vấn đề vi phạm xảy ra thường xảy ra như: thi công chậm trễ, điều chỉnh TK, chậm giải ngân vốn, không đúng chất lượng theo TK, … Tuy nhiên, QLHĐ chưa có chế tài mạnh dẫn đến lúng túng trong thực tế và có nhiều tranh chấp xảy ra. Làm giảm tính pháp lý khi áp dụng HĐXD của các bên liên quan.
Trang 2 Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Hải Chiến - PGS. Lương Đức Long Theo Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), vụ kiện tranh chấp HĐ mà VIAC giải quyết thì 10 - 15% là HĐ XD. Theo VIAC cho biết có nhiều dạng tranh chấp trong HĐ XD, liên quan tới thanh toán chiếm 66%, chậm trễ thời gian TC 43%, vi phạm chất lượng 33%, đơn phương chấm dứt HĐ chiếm 17%, còn lại là các nguyên nhân khác.
Những tranh chấp thường gặp như: chậm trễ của CĐT, hoạt động TV, các khoản gia hạn thời gian thực hiện HĐ, tiền giử bảo hành, chất lượng VL hay thay đổi chính sách (CS) của NN [5]. Từ thực tế xử lý tại VIAC, các HĐ phát sinh mâu thuẫn mà VIAC xử lý thường có nhiều NT liên quan (có cả nhà thầu nước ngoài); có áp dụng các QĐ quốc tế hoặc các mẫu HĐ quốc tế (như FIDIC); áp dụng nhiều tiêu chuẩn TK khác nhau của các nước; chuyển đổi CĐT khi thực hiện DA [5]. Những tranh chấp HĐ XD xảy ra phổ biến, ông Nguyễn Bắc Thủy, TP Kinh tế đầu tư và HĐXD thuộc Cục Kinh tế xây dựng - BXD chỉ ra những vấn đề cần lưu ý để tránh thấp nhất mâu thuẩn khi thực hiện HĐ. Theo ông Thủy, việc lựa chọn loại HĐ, mô hình QLHĐ, chuẩn bị hồ sơ HĐ, quản trị HĐ … sẽ quyết định thành bại của HĐ XD.
Hoặc tư duy chia nhỏ DA thành nhiều gói thầu vì mục đích nào đó, thì vấn đề quản trị HĐ phải rất rõ, rất tốt, xử lý quan hệ toàn diện giữa các gói thầu với nhau thì mới tránh phát sinh tranh chấp. Ông Đặng Xuân Hợp - Trọng tài viên VIAC, Giám đốc Hop Dang’s Chambers khuyến nghị CĐT và ĐVTC nên phân định vai trò rõ ràng; thực hiện đúng quy định, đúng HĐ. Đồng thời, HĐ phải đầy đủ thông tin, bảng biểu tiến độ, kịp thời thông báo chậm trễ, khiếu nại, chi phí. Ví dụ, để hạn chế tranh chấp thường xảy ra là hạng mục công việc thay đổi so với HĐ đã ký, CĐT và ĐVTC nên phân định vai trò rõ ràng theo HĐ; khi phát sinh công việc bổ sung tuân thủ đúng quy trình, đúng HĐ; tránh việc tiền trạm hậu tấu và kịp thời thông báo yêu cầu thanh toán bổ sung.
Hay phòng ngừa tranh chấp trong phạt chậm tiến độ, CĐT và NT nên xác định rõ trong HĐ thế nào là hoàn thành CT; tránh nhầm lẫn trong việc tiếp quản CT theo HĐ, trên thực tế hay theo luật.” [5] Đã có nhiều nghiên cứu cả trong và ngoài nước liên quan đến hiệu quả QLHĐ trong các DA ĐT. Tuy nhiên, tại tỉnh Bến Tre chưa có nghiên cứu nào đánh giá các nội dung tổng thể của QLHĐ, không đánh giá đầy đủ các yếu tố của một HĐ được QL hiệu quả và chưa XD mô hình đánh giá hiệu quả QLHĐ CT GT trong XD NTM. Luận văn này thực hiện “Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng hiệu quả QLHĐ CT XD Trang 3 Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Hải Chiến - PGS.
Lương Đức Long NTM tỉnh Bến Tre” để xác định các nguyên nhân chính, phân tích và nhóm các nhân tố quan trọng ảnh hưởng và XD mô hình QLHĐ để giúp cho các chủ thể liên quan có biện pháp tốt nhất khi thực hiện các HĐ đảm bảo đúng QĐ PL.3 Mục tiêu nghiên cứu - Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng hiệu quả QLHĐ các công trình XD NTM tỉnh Bến Tre. - Phân tích, đánh giá, xếp hạng các nhân tố theo quan điểm của các chuyên gia, những người trong ngành. - Xây dựng mô hình đánh giá hiệu quả QLHĐ các công trình giao thông giữa các chủ thể tham gia để chọn được giải pháp đạt mục tiêu cao nhất. - Đánh giá tính ứng dụng của mô hình, đề xuất áp dụng đối với thực tế.4 Phạm vi nghiên cứu Được thực hiện trong giới hạn như sau: - Phạm vi nghiên cứu: Công trình XD NTM tỉnh Bến Tre.
- Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố ảnh hưởng hiệu quả QLHĐ. - Đối tượng khảo sát: Từ những người quản lý, CĐT, kỹ sư, chuyên gia, đơn vị tư vấn và ĐVTC. - Tính chất đặc trưng của giai đoạn nghiên cứu: Những công trình giao thông trong XD NTM tỉnh Bến Tre đã và đang thực hiện (dự án đầu tư và báo cáo kinh tế kỹ thuật).5 Đóng góp của nghiên cứu - Về mặt học thuật: Kết quả của đề tài có thể làm cơ sở để các đề tài kế tiếp nghiên cứu sâu sắc hơn về định lượng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố ảnh hưởng hiệu quả quản lý hợp đồng không chỉ trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông mà còn trong nhiều lĩnh vực khác, góp phần giúp các chủ thể tránh được các tranh chấp, giúp dự án hoàn thành đảm bảo hiệu quả. - Về mặt thực tiễn: Nghiên cứu đã xác định các nhân tố có tác động mạnh đến hiệu quả quản lý hợp đồng công trình xây dựng nông thôn mới tỉnh Bến Tre.
Điều này sẽ giúp cho các đơn vị trực tiếp tham gia dự án, đặc biệt là Nhà thầu thi công, Chủ đầu tư hoặc Ban quản lý dự án giảm thiểu nguy cơ tranh chấp trong quá trình thực hiện hợp đồng. Trang 4 Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS. Phạm Hải Chiến - PGS. Lương Đức Long CHƯƠNG 2 : TỔNG QUAN 2.1 Khái niệm hợp đồng xây dựng Tại Khoản 1, Điều 138, Luật Xây dựng năm 2014 qui định: HĐXD là hợp đồng dân sự được thoả thuận bằng văn bản giữa bên giao thầu và bên nhận thầu để thực hiện một phần hay toàn bộ công việc trong hoạt động đầu tư xây dựng.
HĐXD có đặc trưng sau: – Về chủ thể: bao gồm bên giao thầu và bên nhận thầu: [1] + Khoản 2 Điều 2 qui định: Bên giao thầu là CĐT hoặc đại diện của CĐT hoặc tổng thầu hoặc nhà thầu chính. + Khoản 3 Điều 2 qui định: Bên nhận thầu là tổng thầu hoặc nhà thầu chính khi bên giao thầu là CĐT; là nhà thầu phụ khi bên giao thầu là tổng thầu hoặc nhà thầu chính.