Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LĨNH VỰC BƯU CHÍNH 1.1 Khái niệm, đặc điểm và vai trò của bưu chính 1. Khái niệm về bưu chính Trải qua hơn 70 năm hình thành và phát triển (từ 1945 đến nay) ngành thông tin và truyền thông đã đổi tên nhiều lần. Các khái niệm về bưu chính cũng được thay đổi và được bổ sung, về cơ bản theo Luật Bưu chính năm 2010: - Theo Điều 3, Khoản 1: “Hoạt động bưu chính gồm các hoạt động đầu tư, kinh doanh, cung ứng, sử dụng dịch vụ bưu chính, dịch vụ bưu chính công ích, tem bưu chính”. - Theo Điều 3, Khoản 2: “Bưu gửi bao gồm thư, gói, kiện hàng hoá được chấp nhận, vận chuyển và phát hợp pháp qua mạng bưu chính”.
- Theo Điều 3, Khoản 3: “Dịch vụ bưu chính là dịch vụ chấp nhận, vận chuyển và phát bưu gửi bằng các phương thức từ địa điểm của người gửi đến địa điểm của người nhận qua mạng bưu chính, trừ phương thức điện tử”. - Theo Điều 3, Khoản 4: “Dịch vụ bưu chính công ích là dịch vụ bưu chính được cung ứng theo yêu cầu của Nhà nước, gồm dịch vụ bưu chính phổ cập, dịch vụ bưu chính phục vụ quốc phòng, an ninh và nhiệm vụ đặc thù khác”. - Theo Điều 3, Khoản 5: “Dịch vụ bưu chính phổ cập là dịch vụ bưu chính được cung ứng thường xuyên đến người dân theo các điều kiện về khối lượng, chất lượng và giá cước do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quy định”. - Theo Điều 3, Khoản 6: ”Thư là thông tin trao đổi dưới dạng văn bản viết tay hoặc bản in, có địa chỉ nhận hoặc không có địa chỉ nhận, trừ ấn phẩm định kỳ, sách, báo, tạp chí”.
6 - Theo Điều 3, Khoản 7: “Thư không có địa chỉ nhận là thư không có thông tin liên quan đến người nhận trên thư, trên bao bì của thư, bao gồm cả thư để quảng cáo, tuyên truyền”. - Theo Điều 3, Khoản 8: “Dịch vụ thư cơ bản là dịch vụ thư không có các yếu tố làm tăng thêm giá trị của dịch vụ”. - Theo Điều 3, Khoản 9: “Mạng bưu chính là hệ thống cơ sở khai thác bưu gửi, điểm phục vụ bưu chính được kết nối bằng các tuyến vận chuyển và tuyến phát để cung ứng dịch vụ bưu chính”. - Theo Điều 3, Khoản 10: “Mạng bưu chính công cộng là mạng bưu chính do Nhà nước đầu tư và giao cho doanh nghiệp được chỉ định quản lý, khai thác”.
- Theo Điều 3, Khoản 11: “Điểm phục vụ bưu chính là nơi chấp nhận, phát bưu gửi, gồm bưu cục, kiốt, đại lý, thùng thư công cộng và hình thức khác để chấp nhận, phát bưu gửi”. - Theo Điều 3, Khoản 12: “Thùng thư công cộng là điểm phục vụ bưu chính thuộc mạng bưu chính công cộng được dùng để chấp nhận thư cơ bản”. - Theo Điều 3, Khoản 13: “Hộp thư tập trung là tập hợp các hộp thư gia đình được lắp đặt tại vị trí thuận lợi cho việc phát và nhận bưu gửi của chung cư cao tầng, toà nhà văn phòng có nhiều địa chỉ nhận thư độc lập”. - Theo Điều 3, Khoản 14: “Thời gian toàn trình của bưu gửi là khoảng thời gian tính từ khi bưu gửi được chấp nhận cho đến khi được phát cho người nhận”.
- Theo Điều 3, Khoản 15: “Thông tin về sử dụng dịch vụ bưu chính gồm nội dung bưu gửi, thông tin về họ tên, địa chỉ, số điện thoại (nếu có) của người gửi, người nhận và các thông tin có liên quan”. - Theo Điều 3, Khoản 16: “Người sử dụng dịch vụ bưu chính là tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ bưu chính, bao gồm người gửi và người nhận”. 7 - Theo Điều 3, Khoản 17: “Người gửi là tổ chức, cá nhân có tên tại phần ghi thông tin về người gửi trên bưu gửi, trên hợp đồng cung ứng và sử dụng dịch vụ bưu chính”. - Theo Điều 3, Khoản 18: “Người nhận là tổ chức, cá nhân có tên tại phần ghi thông tin về người nhận trên bưu gửi, trên hợp đồng cung ứng và sử dụng dịch vụ bưu chính”.
- Theo Điều 3, Khoản 19: “Doanh nghiệp được chỉ định là doanh nghiệp cung ứng dịch vụ bưu chính được Nhà nước chỉ định để thực hiện nghĩa vụ bưu chính công ích và tham gia hoạt động cung ứng dịch vụ bưu chính quốc tế, các dịch vụ khác trong khuôn khổ điều ước quốc tế của Liên minh Bưu chính Thế giới, điều ước quốc tế khác trong lĩnh vực bưu chính mà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên”. - Theo Điều 3, Khoản 20: “Tem Bưu chính Việt Nam là ấn phẩm do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền về bưu chính của Việt Nam quyết định phát hành để thanh toán trước giá cước dịch vụ bưu chính trên mạng bưu chính công cộng và được công nhận trong mạng lưới của Liên minh Bưu chính Thế giới”. - Theo Điều 3, Khoản 21: “Tem bưu chính nước ngoài là ấn phẩm do các nước thành viên của Liên minh Bưu chính Thế giới phát hành để thanh toán trước giá cước dịch vụ bưu chính và được công nhận trong mạng lưới của Liên minh Bưu chính Thế giới”.2 Đặc điểm và xu hướng phát triển của dịch vụ bưu chính Bưu chính Việt Nam đã tham gia là thành viên liên minh bưu chính thế giới (viết tắt là UPU) vào ngày 15/3/1976 do Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa Miền Nam Việt Nam kế thừa quyền thành viên của chế độ Sài Gòn đã gia nhập UPU ngày 20/10/1951. Ngày 23/8/1976, Nước CHXHCN Việt Nam tuyên bố tham gia các hoạt động của UPU.
Từ đó cho đến nay, Việt 8 Nam đã tham gia nhiều hoạt động của UPU, đã ký và phê duyệt các Hiệp định sửa đổi và bổ sung của UPU sau Đại hội UPU tổ chức tại Bắc Kinh (Trung Quốc) năm 1999. Việt Nam đã trúng cử vào Hội đồng Điều hành của UPU các nhiệm kỳ 1999-2002, 2005-2008, 2013-2016, 2017-2020 và có nhiều đóng góp tích cực cho sự phát triển của UPU nói chung. Qua nghiên cứu, khảo sát lý luận về quản lý Nhà nước về bưu chính và thực tiễn tổ chức quản lý của các quốc gia trên thế giới, thực tiễn tổ chức quản lý Nhà nước về bưu chính tại Việt Nam đã cho phép khái quát đặc điểm của dịch vụ bưu chính như sau: - Đặc điểm chung của sản phẩm dịch vụ bưu chính Dịch vụ bưu chính có sự tham gia của khách hàng vào công đoạn đầu của quá trình cung cấp dịch vụ. Ví dụ, khách hàng trả tiền gửi bưu phẩm trước khi bưu phẩm được phát đến người nhận.
Do đó, không thể đổi lại dịch vụ nếu lần sử dụng đó không đạt yêu cầu. Bởi vậy, thái độ phục vụ của nhân viên và thực hiện cung cấp dịch vụ đúng công bố sẽ ảnh hưởng đến quyết định sử dụng dịch vụ lần sau của khách hàng. Điều đó đòi hòi lĩnh vực bưu chính phải đặc biệt coi chữ tín với khách hàng là yêu cầu số một để phát triển thị trường. Ứng dụng công nghệ thông tin để phát triển dịch vụ bưu chính.
Ví dụ: thư cá nhân dễ bị thay thế bằng phương thức liên lạc điện thoại, dịch vụ datapost, dịch vụ chuyển tiền nhanh muốn phát triển được phải có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin… nên bưu điện cần phải đổi mới dịch vụ liên tục, nhằm vào các dịch vụ sử dụng công nghệ thông tin thì mới cạnh tranh được với các đối thủ khác - Đặc điểm nổi trội của sản phẩm dịch vụ bưu chính công ích + Tính phổ cập: tính phổ cập của dịch vụ có nghĩa là nhà cung cấp dịch vụ bưu chính phải cung cấp dịch vụ trên phạm vi toàn lãnh thổ: vùng đồng bằng, vùng trung du, vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa… mà không có quyền 9 lựa chọn khu vực cung cấp dịch vụ; + Tính thống nhất của giá cước: Có nghĩa là phải chuyển phát bưu phẩm theo một mức cước nhất định. Điều đó có nghĩa nhà cung cấp dịch vụ bưu chính không được phép định giá dịch vụ cho những khu vực có chi phí cao. + Tính thống nhất của chất lượng dịch vụ: Dù phải cung cấp dịch vụ trên toàn phạm vi lãnh thổ với một mức giá cước nhất định nhưng nhà cung cấp dịch vụ vẫn phải đảm bảo tiêu chuẩn nhất định về chất lượng dịch vụ. Các đặc điểm kể trên dẫn đến khi cung cấp dịch vụ bưu chính công ích sẽ có những vùng doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều chi phí để đảm bảo tiêu chuẩn nhưng doanh thu lại rất thấp.
Nhưng không thể bỏ cung cấp dịch vụ ở những khu vực này được. Đối với các doanh nghiệp vừa phải tự hạch toán kinh doanh, vừa phải đảm bảo cung ứng dịch vụ công ích sẽ buộc phải đẩy mạnh phần kinh doanh để bù cho lĩnh vực công ích. Tuy nhiên, nếu phần công ích quá lớn thì khả năng bù đắp sẽ rất khó thành hiện thực. Khó khăn nữa là ở phần kinh doanh có sự cạnh tranh của các đối thủ trong khi năng lực về con người, tài chính… của doanh nghiệp phải chia sang lĩnh vực công ích nên phần nào giảm sức mạnh của doanh nghiệp trên thị trường.
- Đặc điểm nổi trội của sản phẩm dịch vụ phi công ích Dịch vụ kinh doanh không được bù lỗ chi phí và mang tính cạnh tranh cao, nên khi nghiên cứu dịch vụ đòi hỏi cả một quy trình chặt chẽ về thị trường, giá cả… để đảm bảo việc đưa ra cung cấp dịch vụ đạt được hiệu quả. Trong quá trình cung cấp dịch vụ doanh nghiệp cần phải thường xuyên kiểm tra, tổng kết đánh giá xem dịch vụ có hiệu quả hay không từ đó mới có thể quyết định tiếp tục hay dừng cung cấp dịch vụ trên thị trường. Dịch vụ được cung cấp theo phân khúc thị trường, có nghĩa là cung cấp cho một số đối tượng khách hàng nào đó có nhu cầu về dịch vụ mà không 10 phải cho mọi đối tượng khách hàng. Ví dụ như: dịch vụ Datapost chỉ dành cho các cá nhân, tổ chức có nhu cầu sử dụng các dữ liệu điện tử.
Hoặc dịch vụ quảng cáo chỉ dành cho các khách hàng có nhu cầu quảng cáo ở nhiều địa điểm khác nhau. - Hoạt động kinh doanh bưu chính mang tính dây chuyền, tải trọng không đồng đều theo không gian và thời gian Nhu cầu về truyền đưa tin tức rất đa dạng, nó xuất hiện không đồng đều về không gian và thời gian, giữa tỉnh này với tỉnh khác, giữa các giờ trong ngày, giữa các ngày trong tuần, giữa các tháng trong năm.