Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC 2 BUỔI/NGÀY Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC VÙNG ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Ở nước ngoài Nhiều quốc gia phát triển trên thế giới đều coi trọng: Giáo dục chính là động lực để phát triển kinh tế - xã hội, nguồn lực con người chính là tài sản quyết định cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong những công trình nghiên cứu, các nhà nghiên cứu giáo dục các nước trên thế giới khẳng định rằng: Kết quả toàn bộ hoạt động quản lý của quản lý nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn hoạt động giảng dạy của đội ngũ giáo viên.
Saxerđôtôp đi sâu nghiên cứu lãnh đạo công tác giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, các ông cho đây là khâu then chốt trong hoạt động quản lý của lãnh đạo nhà trường [19]. Báo cáo, tham luận tại Hội nghị bàn về kế hoạch chuyển dần trường tiểu học sang học 2 buổi/ngày được Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tại Đà Nẵng vào tháng 04 năm 1994 đã nêu rõ: - Dạy học 2 buổi/ngày đã được nghiên cứu và triển khai từ rất sớm ở các nước phát triển trên thế giới. Các công trình nghiên cứu đã chứng minh học sinh tiểu học sẽ được phát triển phẩm chất, năng lực cá nhân nhờ sự kết hợp hài hòa giữa học tập, rèn luyện và vui chơi. Nhiều nước trên thế giới thực hiện hoặc hướng tới thực hiện 5 ngày học/tuần (2 buổi/ngày), thời gian học của học sinh cũng được kéo dài cả ngày với nội dung đan xen phù hợp giữa những môn học và thời gian vui chơi.
- Các nước khu vực Châu Âu như nước Anh, các trường tiểu học thường được tổ chức theo mô hình: Buổi sáng học Toán, Tiếng Anh; Buổi chiều học các môn học khác; Học Toán và Tiếng Anh vào các thời điểm khác nhau, khi học sinh cảm thấy khỏe khoắn. Khi tổ chức học 2 buổi/ngày nhiều nước còn cung cấp bữa ăn trưa miễn phí cho học sinh. - Một số nước ở châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonexia, Philippin, Thái Lan, Singapore… Đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học về vấn đề này và đã tổ chức thực hiện tốt việc cho học sinh học 2 buổi/ngày tại trường. Tổ chức hoạt động dạy học 2 buổi/ngày đã có cách đây khá lâu ở nhiều nước trên thế giới, như châu Âu, 5 châu Mỹ và ngay cả các nước trong khu vực châu Á như: Nhật Bản, Hàn Quốc, Sinhgapore, Thái Lan, Trung Quốc,… cũng áp dụng đại trà và có hiệu quả [2].
Ở Việt Nam Chủ trương dạy học 2 buổi/ngày đã được thể chế hoá và mang tính pháp lý trong các thời gian qua và thực hiện nay: - Điều lệ trường tiểu học có ghi rõ: “Trường tiểu học có thể tổ chức nội trú hoặc bán trú một phần hoặc toàn thể học sinh, tuỳ theo yêu cầu và khả năng của trường, của cha mẹ học sinh và của địa phương…” và “…ở những nơi có điều kiện, có thể tổ chức cho học sinh học tập hai buổi/ngày” (Quyết định số 3257/GDĐT ngày 8/11/1994 của Bộ Giáo dục và Đào tạo) [3]. - Ngày 28/12/1994, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có công văn 909/TH về hướng dẫn thực hiện kế hoạch cho trường, lớp tiểu học dạy - học 2 buổi/ngày [4]. - Hướng dẫn nhiệm vụ năm học về lĩnh vực giáo dục tiểu học của Bộ Giáo dục và Đào tạo từ năm học 1995 - 1996 đến năm 2019- 2020 đều đề cập tới việc tổ chức dạy - học 2 buổi/ngày [5]. - Chỉ thị của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc dạy thêm ngoài giờ số 17/GD ngày 31/8/1995 có viết: “Riêng ở cấp tiểu học, khuyến khích các trường tiểu học có điều kiện tổ chức dạy 2 buổi/ngày hoặc tổ chức bán trú ngay trong trường” và chỉ thị số 15/2000/CT- BGDĐT ngày 17/5/2000 về các biện pháp cấp bách tăng cường quản lý dạy thêm, học thêm có hướng dẫn “Tổ chức tốt để thu hút tối đa học sinh vào các lớp học hai buổi/ngày theo nguyện vọng của gia đình học sinh” [6].
- Nghị Quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội khóa X có viết: “Cân đối ngân sách địa phương, khai thác và huy động thêm các nguồn ngoài ngân sách bảo đảm kinh phí cho việc nâng cấp và xây dựng trường, khắc phục tình trạng học ba ca, thực hiện kiên cố hoá trường lớp, tạo điều kiện từng bước chuyển sang dạy học 2 buổi/ngày, trước hết là đối với trường tiểu học, đồng thời tăng cường cung cấp thiết bị và đồ dùng dạy học cho nhà trường theo chuẩn do Bộ Giáo dục & Đào tạo quy định” [16]. - Ngày 3/3/2010, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Hội thảo “Đào tạo và bồi dưỡng giáo viên hướng tới dạy học cả ngày ở tiểu học” [7]. Thực hiện dạy học 2 buổi/ngày đã được quy định và mang tính pháp lý tại: Quyết định số 404/QĐ-TTg ngày 27/3/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông và Chỉ thị số 16/CT-TTg ngày 18/6/2018 của Thủ tướng Chính phủ về việc đẩy mạnh thực hiện đổi mới 6 chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, Ngày 26/12/2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT về Ban hành Chương trình giáo dục phổ thông quy định thời lượng giáo dục: Thực hiện dạy học 2 buổi/ngày, mỗi ngày bố trí không quá 7 tiết học; mỗi tiết 35 phút [8]. Ở Việt Nam trong nhiều năm qua, rất nhiều hội thảo, đề tài, công trình nghiên cứu nhằm đưa ra những biện pháp tốt nhất cho việc thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện ngay từ cấp tiểu học.
Muốn nâng cao chất lượng toàn diện, một trong các giải pháp là nhà trường tiểu học phải tăng quỹ thời gian học tập ở trường cho học sinh, tạo điều kiện đổi mới nội dung và phương pháp dạy học. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai hình thức dạy học hai buổi/ngày ở các địa phương có điều kiện nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục trong toàn ngành, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo người công dân trong tương lai, cống hiến cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá để xây dựng đất nước. Các công trình nghiên cứu khoa học về dạy học 2 buổi/ngày ở trường tiểu học và quản lý dạy học 2 buổi/ngày ở trường tiểu học được nhiều tác giả triển khai nghiên cứu ở một số địa phương trong cả nước cụ thể: - Tác giả Dương Kim Tuyến, (2003) đã nghiên cứu để đề xuất một số biện pháp quản lý của hiệu trưởng nhằm nâng cao hiệu quả dạy học 2 buổi/ngày ở trường tiểu học quận Hoàn Kiếm, Hà Nội [21]. - Tác giả Thái Thị Bích Vân (2008) với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học 2 buổi/ngày của hiệu trưởng các trường tiểu học quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng” [24].
- Tác giả Dương Thị Hồng Minh (2008) với “Thực trạng dạy học 2 buổi/ngày ở trường tiểu học thuộc quận Đống Đa, Hà Nội và đề xuất biện pháp quản lý” [14]. - Tác giả Nguyễn Văn Phước (2010) với “Một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học 2 buổi/ngày của hiệu trưởng các trường tiểu học trên địa bàn quận ba, thành phố Hồ Chí Minh” [ 15]. - Tác giả Hoàng Thị Minh Hương (2013) với “Biện pháp quản lý dạy học 2 buổi/ngày ở trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Nội” [11]. - Tác giả Ma Vĩnh Tường (2014), Tổ chức dạy học tiếng Việt Lớp 1 cho học sinh dân tộc thiểu số vùng khó khăn của tỉnh Cao Bằng [9].
- Trần Phượng Anh (2016), Quản lý dạy học tiếng Việt cho học sinh tiểu học dân tộc thiểu số trong các trường tiểu học tỉnh Lào Cai [9]. 7 Các đề tài khoa học, bài viết trên đã khái quát được những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý hoạt động dạy học 2 buổi/ngày ở trường tiểu học. Hệ thống hóa được các khái niệm cho việc nghiên cứu, điều tra hoạt động dạy học và biện pháp quản lý hoạt động dạy học 2 buổi/ngày tại các trường tiểu học trên địa bàn nghiên cứu. Các đề tài khoa học, bài viết khẳng định được những thành công và hạn chế của việc quản lý hoạt động dạy học 2 buổi/ngày.
Trên cơ sở đó, các tác giả cũng đề ra được các biện pháp quản lý dạy học 2 buổi/ngày cụ thể, phù hợp với đối tượng nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng hoạt động dạy học và giáo dục ở địa phương. Mỗi đề tài khoa học đề cập đến những khía cạnh khác nhau nhưng điểm chung nhất là khẳng định vai trò của quản lý trong công tác dạy học 2 buổi/ngày ở các trường tiểu học. Do đó các đề tài khoa học nghiên cứu thực sự có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn về hoạt động quản lý giáo dục của từng địa phương, đồng thời xây dựng nền tảng hệ thống các biện pháp quản lý dạy học 2 buổi/ngày của nước ta. Dạy học 2 buổi/ngày là xu thế chung, tất yếu của thời đại, đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của xã hội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và giáo dục tiểu học nói riêng.
Đây là vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu trong thực tiễn quản lý giáo dục hiện nay. Đặc biệt, trên địa bàn vùng đặc biệt khó khăn tỉnh Hà Giang vấn đề quản lý hoạt động dạy học 2 buổi/ngày ở các trường tiểu học cũng chưa được quan tâm nghiên cứu. Do vậy tác giả chọn vấn đề Quản lí hoạt động dạy học 2 buổi/ngày tại các trường tiểu học vùng đặc biệt khó khăn tỉnh Hà Giang để làm đề tài của luận văn. Việc thực hiện nghiên cứu tại các trường tiểu học vùng đặc biệt khó khăn tỉnh Hà Giang được xem như một địa bàn nghiên cứu cụ thể, kết quả nghiên cứu không chỉ đáp ứng đòi hỏi các trường tiểu học đặc biệt khó khăn của tỉnh Hà Giang mà còn là tài liệu hữu ích cho các địa phương khác tham khảo trong công tác quản lý dạy học 2 buổi/ngày ở tiểu học để thực hiện Chương trình GDPT 2018 từ năm học 2020-2021.
Dạy học 2 buổi/ngày ở một số nước trong khu vực và trên thế giới Chương trình đối với giáo dục cấp tiểu học hiện nay nước ta là 35 tuần nhưng vẫn ngắn hơn 5 tuần so với quốc tế là 40 tuần. Thời lượng dạy học theo theo Quyết định 16/2006 của Bộ GD&ĐT thực hiện 5 buổi/tuần. Chương trình GDPT 2018 thực hiện dạy học 2 buổi/ngày.
