Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH GIÁ ĐỊNH KÌ KẾT QUẢ HỌC TẬP CỦA HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về hoạt động đánh giá kết quả học tập của học sinh ở trường phổ thông Đánh giá trong giáo dục có lịch sử ra đời từ lâu với đối tượng đánh giá hết sức đa dạng, trong đó các công trình nghiên cứu được tập trung nhiều nhất vào đánh giá KQHT của người học. Theo các chuyên gia UNICEF và World Bank, đánh giá KQHT có thể phân làm nhiều loại theo mức độ, trong đó mức độ thấp nhất là đánh giá ở lớp học và mức độ cao nhất là đánh giá ở cấp quốc gia và quốc tế.
Đặc biệt, các nghiên cứu về đánh giá kết quả học tập các môn học cụ thể ở cấp độ lớp học rất phong phú, đa dạng với nhiều quan điểm và nhiều hướng, nhiều phương diện nghiên cứu khác nhau [36]. Nghiên cứu lý thuyết chung về kiểm tra, đánh giá trong lớp học, tiêu biểu như công trình của tác giả C. Paloma Measuring Educational Achievement (Đo lường thành tích giáo dục) [40], đã mô tả chi tiết phương pháp đo lường đánh giá định lượng kết quả học tập của học sinh. Tác giả của Norman E.
Gronlund trong cuốn sách Measurement and Evaluation in Teaching (Đo lường và đánh giá trong dạy học) (dẫn theo [12]), giới thiệu tới giáo viên và những người đang theo học nghiệp vụ sư phạm về những nguyên tắc và quy trình đánh giá cần thiết cho việc dạy học hiệu quả. Tác giả Ralph Tylor là một trong những người đầu tiên đưa ra khái niệm đánh giá và sử dụng thuật ngữ đánh giá để biểu thị quy trình đánh giá sự tiến bộ loài người theo các mục tiêu đạt được và theo ông đánh giá người học thì kết quả học tập của họ là quan trọng nhất vì nó là sự thể hiện rõ ràng con đường để đi đến mục tiêu (dẫn theo [13]). James Popham (2006) đề cao vai trò và ý nghĩa của trắc nghiệm khách quan và những bài kiểm tra định chuẩn (standardized tests) trong ĐG và phân tích KQHT của một số lượng lớn người học, trong thời gian ngắn nhất, với hiệu quả cao nhất. Tác giả Hoàng Đức Nhuận, Lê Đức Phúc nghiên cứu “Cơ sở lý luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông” [28].
Trong nghiên cứu này, các tác giả đã đưa ra cách hiểu về chất lượng giáo dục, đánh giá chất lượng học tập và kết quả học tập của học sinh; các vấn đề cơ bản của đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông cũng được tác giả phân tích rõ ràng; Tác giả Trần Bá Hoành “Đánh giá trong giáo dục” [17], Tác giả đã trình bày các vấn đề cơ bản của đánh giá trong giáo dục như: mục đích đánh giá, nội dung, phương pháp đánh giá và những yêu cầu đối với đánh giá trong giáo dục. Tác giả Trần Thị Tuyết Oanh [29] đã phân loại chức năng ĐG, trong đó nhấn mạnh chức năng hỗ trợ điều chỉnh của ĐG đối với quá trình dạy học. Đối với hoạt động đánh giá định kì kết quả học tập của học sinh được các tác giả nghiên cứu gắn với nội dung môn học và cấp học cụ thể. Tác giả Nguyễn Bảo Hoàng Thanh [34] đã phân tích quá trình dạy học môn Vật lí, làm rõ mối quan hệ giữa kiểm tra ĐG định kì với KQHT cuối kì, khẳng định chức năng hỗ trợ và vai trò của ĐG thường xuyên đối với kết quả cuối cùng nói riêng, với chức năng xác nhận nói chung của ĐG KQHT.
Tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy [35] với bài viết “Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh hướng vào mục tiêu phát triển năng lực”. Tác giả đã đề cập tới hình thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh bao gồm: kiểm tra đánh giá thường xuyên, theo quá trình và kiểm tra, đánh giá định kì, tổng kết. Tác giả đã trình bày một số kĩ thuật kiểm tra, đánh giá kết quả học tập thường xuyên thông qua quan sát và vấn đáp là chủ yếu. 7 Tác giả Nguyễn Đức Mạnh [27] đã đề cập tới “Một số vấn đề về đánh giá định kì theo thông tư số 30/2014/TT-BGDĐT”, nội dung bài viết tập trung trình bày các vấn đề về đánh giá định kỳ học sinh tiểu học như: Xây dựng ma trận nội dung, ma trận câu hỏi cho đề kiểm tra định kì; Một số dạng câu hỏi thường dùng khi xây dựng để kiểm tra định kì gồm: Dạng câu hỏi nhiều lựa chọn; Dạng câu hỏi Có/Không, Đúng/Sai phức hợp; Dạng câu hỏi yêu cầu các học sinh viết tiếp vào ô trống, chổ chấm cho thích hợp; Dạng câu hỏi mở, yêu cầu học sinh viết ra ý kiến, nhận định của mình; Dạng câu hỏi yêu cầu học sinh giải thích logic; Một số kĩ thuật viết câu hỏi theo các mức độ đánh giá; Xây dựng đề bài kiểm tra định kì.
Tác giả Trần Anh Tuấn nghiên cứu “Đổi mới hoạt động đánh giá học sinh theo cách tiếp cận năng lực”; đã đề cập tới một số vấn đề lý luận về đánh giá học sinh theo tiếp cận năng lực, yêu cầu và hình thức đánh giá học sinh theo tiếp cận năng lực, trong đó đề cập tới hình thức đánh giá cuối kì, cuối năm học. Tác giả nhấn mạnh: “Đổi mới hoạt động ĐG HS theo định hướng tiếp cận năng lực nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, bảo đảm ĐG trung thực, khách quan, góp phần hướng dẫn, điều chỉnh cách học của HS và cách dạy của GV; vì vậy, cần phối hợp sử dụng kết quả ĐG trong quá trình học với ĐG cuối kì, cuối năm học; ĐG của người dạy với tự ĐG của người học; ĐG của nhà trường với ĐG của gia đình và xã hội; thực hiện ĐG chất lượng GDPT ở cấp độ quốc gia, địa phương và tham gia các kì ĐG quốc tế; cung cấp cho GV phương pháp, quy trình, bộ công cụ ĐG HS theo định hướng tiếp cận năng lực”. Trần Anh Tuấn (2019), “Đổi mới hoạt động đánh giá học sinh theo cách tiếp cận năng lực”, Tạp chí Giáo dục, Số 474 (Kì 2 - 3/2020), tr 1-6. Nhìn chung nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước đã phân tích khá sâu sắc những vấn đề lý luận về đánh giá, đánh giá kết quả học tập của học sinh.
Nhưng những nghiên cứu về đánh giá định kì học sinh phổ thông còn thiếu và chưa có nghiên cứu gắn với đối tượng học sinh THPT. Nghiên cứu về quản lý hoạt động đánh giá kết quả học tập của học sinh ở trường phổ thông Theo QAA (Quality Assurance Agency for Higher Education) - Cơ quan kiểm định chất lượng giáo dục của Anh khi nghiên cứu về quản lý đánh giá kết quả học tập của người học đã xây dựng bộ chỉ số gồm 15 quy tắc nhằm bảo đảm chất lượng đào tạo thông qua đánh giá kết quả học tập, liên quan đến các khía cạnh như, quy định quy trình, quyền hạn trách nhiệm của các bộ phận và cá nhân liên quan; phương pháp đánh giá kết quả học tập; cơ chế chấm điểm, xử lí điểm, công bố điểm, lưu giữ thông tin, dữ liệu. Bộ chỉ số này giúp cho các cấp quản lý và nhà quản lý tổ chức các hoạt động đánh giá kết quả học tập của người học được chính xác, công bằng, minh bạch, khuyến khích được người học nâng cao thành tích của mình; đảm bảo cho việc đánh giá kết quả học tập đúng các nguyên tắc đã đặt ra (dẫn theo [39]). Theo CHEA (Uỷ ban kiểm định chất lượng giáo dục tại các trường đại học Mỹ), khi nghiên cứu quản lý đánh giá kết quả học tập ở Mỹ cho rằng, do đặc điểm đa dạng, phức tạp của nền giáo dục hợp chủng quốc do đó hệ thống đánh giá được coi trọng; công tác quản lý và nhà QLGD có nhiệm vụ là làm thế nào để công nhận chất lượng cho các chương trình đào tạo và các nhà trường một cách chính xác để tạo điều kiện tốt nhất cho người học chuyển tiếp từ trường này sang trường khác; từ chương trình học tập này sang chương trình học tập khác và cũng là căn cứ quan trọng để chính phủ liên bang cung cấp nguồn tài chính, tài trợ cho các hoạt động giáo dục đào tạo.
Quản lý đánh giá kết quả học tập của người học ở Mỹ được tiến hành công khai, dân chủ. Các nội dung tiêu chí, tiêu chuẩn được công bố rộng rãi trên hệ thống Website của Uỷ ban kiểm định chất lượng giáo dục (với người học là Website của các nhà trường), người học được đánh giá bởi nhiều lực lượng trong đó việc tự đánh giá của người học rất được coi trọng; đặc biệt việc đánh giá kết quả học tập của người học được thực hiện thông qua thực tiễn thực hiện nhiệm vụ trong các xưởng trường, vườn trường, công xưởng, nhà máy hay các công việc 9 đảm nhiệm theo các chuyên ngành đào tạo. Đây là những đánh giá chứng nhận kết quả cho từng cá nhân và chất lượng, danh tiếng của các nhà trường [41]. Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về quản lý đánh giá kết quả học tập của học sinh, sinh viên chưa nhiều.
Qua nghiên cứu chúng tôi tiếp cận được một số công trình khoa học (chủ yếu là các luận án của nghiên cứu sinh) có đề cập tới quản lý trong những chừng mực nhất định như: Tác giả Ngô Quang Sơn nghiên cứu “Biện pháp quản lý công tác đánh giá kết quả học tập của HV trong đào tạo trực tuyến ở các trường đại học, cao đẳng hiện nay” [33]; Tác giả đã xác định các chức năng của QLGD, tập trung nhiều vào tính kế hoạch của nhà quản lý và công tác quản lý để khảo sát thực trạng đánh giá kết quả học tập của HV ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, từ đó tìm ra nguyên nhân và khó khăn gặp phải của đánh giá kết quả học tập trong đào tạo trực tuyến, từ đó Tác giả đã đề xuất một số biện pháp quản lý công tác đánh giá kết quả học tập của HV trong đào tạo trực tuyến bao gồm: Xây dựng quy chế đào tạo trực tuyến; Hoàn thiện cơ sở vật chất, thiết bị trong đào tạo trực tuyến; Xây dựng quy trình quản lý và quản lý quy trình đánh giá kết quả học tập của HV trong đào tạo trực tuyến; Bồi dưỡng năng lực đánh giá kết quả học tập của HV trong đào tạo trực tuyến cho đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên. Tác giả Lê Thị Mỹ Hà nghiên cứu “Xây dựng quy trình đánh giá kết quả học tập của học sinh trung học cơ sở” [11, tr.