CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CTMTQG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Cơ sở lý luận về quản lý chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới 1. Những vấn đề cơ bản xây dựng nông thôn mới 1.1 Khái niệm về nông thôn Theo Nguyễn Đức Thành (2008) đã khả định rõ vai trò của nông nghiệp, nông thôn như sau: “ Nông nghiệp, nông dân, nông thôn đóng vai trò to lớn trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong thời kỳ phát triển kinh tế nước ta hiện nay, quá trình xây dựng NTM thì vấn đề tam nông luôn chiếm vị trí quan trọng, quyết định cho những chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế nông thôn trong thời kỳ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa”.
(Nguyễn Đức Thành, 2008) Trên thế giới có rất nhiều các quan điểm khác nhau về nông thôn, trong đó có quan điểm cho rằng dựa vào các tiêu chí về CSHT thì vùng nông thôn không có CSHT phát triển bằng vùng đô thị. Đối với quan điểm tiếp cận thị trường thì: vùng nông thôn có trình độ sản xuất hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường không được tốt bằng vùng thành thị. Đối với quan điểm về mật độ dân số thì: mật độ dân số vùng nông thôn không cao bằng mật độ dân số vùng thành thị. Theo Đặng Kim Sơn (2008) khái niệm nông thôn được đưa ra như sau: “Nông thôn là nơi ở, nơi cư trú của mọi tầng lớp nhân dân, trong đó chủ yếu là nông dân.
Nông thôn là nơi nền sản xuất chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Hay nói cách khác, nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các cấp tỉnh thị xã, thị trấn và được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã”. (Đặng Kim Sơn, 2008) 6 Theo Nguyễn Mậu Thái (2015) thì: “Vùng nông thôn vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân với sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn. Sự khác biệt về công tác quản lý giữa nông thôn và thành thị trên thực tế, nông thôn với cấp quản lý xã, thôn, bản; còn thành thị với cấp quản lý phường, thị trấn”.(Nguyễn Thái Mậu, 2015) Theo thông tư số 54 năm 2009 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn thì: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã”.
(UBND xã Cổ Lũng) Theo Ngân hàng thế giới (WB) cho rằng nông thôn như sau: “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể, những người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển”. Khái niệm nông thôn mới và xây dựng nông thôn mới * Khái niệm nông thôn mới Theo Nghị định số 209/2004/NĐ-CP đưa ra khái niệm về NTM như sau: “NTM là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. (Thủ tướng Chính phủ, 2009) Theo Nguyễn Quế Hương (2013) đưa ra khái niệm như sau: “NTM là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay là kiểu nông thôn được xây dựng tiên tiến về mọi mặt so với mô hình nông thôn cũ”.(Nguyễn Quế Hương, 2013) 7 Theo Quyết định số 135/2009/QĐ-TTG của Thủ tướng Chính phủ đưa ra khái niệm như sau: “ Xã NTM là xã đáp ứng đầy đủ các tiêu chí trên các lĩnh vực là quy hoạch, hạ tầng kinh tế xã hội, kinh tế và tổ chức sản xuất, văn hóa – xã hội – môi trường, hệ thống chính trị được quy định tại các văn bản pháp lý do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành”.
* Khái niệm xây dựng NTM Xây dựng NTM là quá trình chuyển hóa từ nông nghiệp nông thôn cũ sang nông nghiệp NTM với CSHT hiện đại, phương thức sản xuất có tỷ trọng khoa học kỹ thuật cao… Điều này đã giúp người nông dân nâng cao thu nhập, góp phần phát triển kinh tế gia đình và địa phương. Đã có nhiều khái niệm đưa ra về xây dựng NTM. Sau đây là một số khái niệm đã được đưa ra: Theo Hoàng Vũ Quang (2014) đã đưa ra khái niệm NTM như sau: “Xây dựng NTM là quá trình xây dựng kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường nông thôn nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống người dân nông thôn, phát triển hài hòa, rút ngắn khoảng cách giữa thành thị và nông thôn. Quá trình xây dựng với vai trò chủ thể là người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và tổ chức xã hội khác”.
Theo Đặng Kim Sơn (2008) đã đưa ra khái niệm như sau: “Xây dựng NTM là một chính sách về một mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn nên vừa mang tính tổng hợp, bao quát nhiều lĩnh vực, vừa đi sâu giải quyết nhiều vấn đề cụ thể, đồng thời giải quyết các mối quan hệ với các chính sách khác, các lĩnh vực khác trong sự tính toán, cân đối mang tính tổng thể, khắc phục tình trạng rời rạc hoặc duy ý chí”. Đặc trưng của xây dựng nông thôn mới Xây dựng NTM dựa trên sự kế thừa và lồng ghế các CTMTQG: trong quá trình xây dựng NTM, vùng nông thôn cũng triển khai nhiều chương trình quốc gia. Các chương trình này có khả năng bổ sung cho nhau vào những lĩnh vực cần thiết. Bên cạnh đó, nó tạo điều kiện cho sự phát triển của các thành phần kinh tế trong nước đặc biệt là thành phần kinh tế tư nhân.
8 Xây dựng NTM gắn liền với các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội địa phương: đó là sự lồng ghép trong quá trình xây dựng nhằm phát triển địa phương một cách toàn diện, đảm bảo thực hiện các mục tiêu đã đề ra và phát triển một cách toàn diện. Xây dựng NTM dựa trên các tiêu chí đã được quy định do Chính phủ ban hành. Các địa phương dựa trên các tiêu chí để xây dựng các phương án, cách thức cũng như kế hoạch thực hiện các tiêu chí dựa trên các nguồn lực của địa phương. Xây dựng NTM được dựa vào cộng đồng dân cư tại địa phương: Các địa phương xây dựng NTM được dựa vào nguồn lực sẵn có tại địa phương: như sự kết hợp giữa nhà nước và nhân dân cùng làm.
Trong đó là nước đống vai trò là định hướng, xây dựng các quy chuẩn cũng như hướng dẫn quá trình xây dựng NTM tại địa phương. Xây dựng NTM cần có sự tham gia của cả hệ thống chính trị xã hội. Quá trình xây dựng NTM là quá trình toàn diện nhằm phát triển địa phương cả về kinh tế chính trị xã hội. Do đó, nó cần vào cuộc của cả bộ máy chính trị địa phương, có sự đồng thuận cũng như triển khai một cách đồng bộ giữa các tổ chức chính trị địa phương.
Nguyên tắc xây dựng nông thôn mới Các nội dung của xây dựng NTM phải gắn liền với việc thực hiện 19 tiêu chí đã được ban hành. Phát huy vai trò của người dân, dân cư địa phương là chính, trong đó nhà nước có vai trò là định hướng, ban hành các chính sách và hướng dẫn thực hiện. Quá trình hoạt động cụ thể được người dân trên địa bàn quyết định và tổ chức thực hiện. Kế thừa và lồng ghép các CTMTQG với các chương trình hỗ trợ có mục tiêu: các chương trình, các dự án đang được triển khai trên địa bàn vùng nông thôn.
9 Thực hiện chương trình xây dựng NTM phải gắn liền với các mục tiêu phát triển của địa phương, việc thực hiện quy hoạch xây dựng NTM phải được các cấp có thẩm quyền duyệt. Cần công khai minh bạch trong quá trình sử dụng các nguồn lực: tổ chức thực hiện các công trình các dự án của chương trình xây dựng NTM, tăng cường vai trò của người dân trong việc giám sát, khuyến khích thực hiện dân chủ cơ sở trong quá trình thực hiện. Xây dựng NTM là nhiệm vụ của toàn hệ thống chính trị và toàn xã hội. Thực hiện chương trình NTM cần có sự vào cuộc của toàn bộ hệ thống chính trị xã hội, mọi tầng lớp nhân dân phát huy được vai trò chủ thể của mình.
Nội dung xây dựng nông thôn mới (Tiêu chí đạt xã NTM tại phụ lục số 02) Quy hoạch và xây dựng NTM: quy hoạch về đất đai và CSHT cần thiết cho sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, phát triển kinh tế xã hội môi trường vùng nông thôn, phát triển các khu dân cư mới, sửa chữa cải tạo và nâng cấp các khu dân cư hiện có trên địa bàn. Phát triển hạ tầng kinh tế xã hội: hoàn thiện hệ thống đường giao thông trên địa bàn, hệ thống cung cấp điện cho các hộ dân, cho sản xuất. Ngoài ra, xây dựng các công trình phục vụ nhu cầu về hoạt động văn hóa thể thao, hệ thống các công trình phục vụ về y tế, giáo dục. Phát triển kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao thu nhập: đẩy mạnh sản xuất hàng hóa có hiệu quả kinh tế, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, tăng cường phát triển các ngành nghề theo thế mạnh của địa phương, tích cực đào tạo nghề, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực.
Giảm nghèo và an sinh xã hội: thực hiện tốt và hiệu quả chương trình giảm nghèo theo các tiêu chí của chương trình NTM, tiếp tục triển khai và thực hiện các chương trình về an sinh xã hội. 10 Đổi mới và phát triển các hình thức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn: phát triển kinh tế hộ, kinh tế trang trại, phát triển các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại vùng nông thôn. Ngoài ra thúc đẩy liên kết sản xuất hàng hóa giữa các loại hình kinh tế tại vùng nông thôn. Phát triển giáo dục và đào tạo tại vùng nông thôn: phát triển giáo dục đáp ứng nhu cầu về đào tạo nguồn nhân lực để đảm bảo xây dựng NTM.