Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mối quan hệ phi tuyến gữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu mối quan hệ phi tuyến gữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Kiều Nga
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Việt Quảng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Phi Tuyến Giữa Tâm Lý Nhà Đầu Tư Và Tỷ Suất Sinh Lợi Cổ Phiếu Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: Năm 2016
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT
• 1. Chương 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.7. Kết cấu bài
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư
• 2.1.1. Tâm lý quá tự tin (overconfidence)
• 2.1.2. Tâm lý bầy đàn (Herd Behavior)
• 2.1.3. Thái độ với rủi ro (Psychology of Risk)
• 2.1.4. Tâm lý quá lạc quan (Excessive Optimism)
• 2.1.5. Tình huống điển hình (Representativenesss)
• 2.1.6. Lý thuyết triển vọng
• 2.1.7. Tính toán bất hợp lý
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu trước đây
• 2.2.1. Các nghiên cứu ngoài nước
• 2.2.2. Tổng hợp các nghiên cứu
• 2.2.3. Đề xuất nghiên cứu
• 3. Chương 3: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Dữ liệu và định nghĩa các biến
• 3.1.2. Định nghĩa các biến
• 3.1.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.1.2.2. Biến độc lập
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.2. Mô hình nghiên cứu
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến
• 4.2. Kiểm định tương quan giữa các biến
• 4.3. Dự báo tỷ suất sinh lợi cổ phiếu
• 4.4. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư
• 4.4.1. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư, phân nhóm theo giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu
• 4.4.2. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư, phân nhóm theo tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường của cổ phiếu
• 4.4.3. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư, phân nhóm theo hệ số beta
• 4.5. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư theo ngành
• 5. Chương 5: KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh mục các mã ngành theo cách phân ngành của hệ thống kinh tế Việt Nam 2007
• Phụ lục 2. Kết quả kiểm định tính dừng (Unit root) của các biến
• Phụ lục 3. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu lớn
• Phụ lục 4. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu trung bình
• Phụ lục 5. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu nhỏ
• Phụ lục 6. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường lớn
• Phụ lục 7. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường trung bình
• Phụ lục 8. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường nhỏ
• Phụ lục 9. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm hệ số beta lớn
• Phụ lục 10. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm hệ số beta trung bình
• Phụ lục 11. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm hệ số beta nhỏ

Tóm tắt

I. Khám phá mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý và lợi nhuận

Nghiên cứu về mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam mở ra một hướng tiếp cận mới, vượt qua các giới hạn của lý thuyết tài chính truyền thống. Lĩnh vực tài chính hành vi cho rằng các quyết định đầu tư không phải lúc nào cũng dựa trên logic thuần túy. Thay vào đó, chúng chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các yếu tố tâm lý như sự lạc quan, bi quan, hay các sai lệch nhận thức. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Kiều Nga (2016) là một công trình tiên phong tại Việt Nam, sử dụng các phương pháp kinh tế lượng tài chính hiện đại để lượng hóa những tác động này. Nghiên cứu này không chỉ xác nhận sự tồn tại của mối quan hệ, mà còn chỉ ra tính chất phức tạp, phi tuyến của nó. Điều này có nghĩa là tác động của tâm lý không phải là một đường thẳng đơn giản; mức độ ảnh hưởng có thể thay đổi tùy thuộc vào trạng thái của thị trường và tâm lý đám đông. Việc hiểu rõ mối liên kết này giúp giải thích các hiện tượng lợi nhuận bất thường và sự phi lý của thị trường mà các mô hình cổ điển như Giả thuyết thị trường hiệu quả (EMH) không thể lý giải trọn vẹn. Nghiên cứu tập trung vào dữ liệu từ sàn HOSE và HNX, phản ánh đặc thù của một thị trường cận biên như Việt Nam, nơi hành vi nhà đầu tư cá nhân chiếm ưu thế và dễ bị dao động.

1.1. Giới thiệu về tài chính hành vi trong đầu tư chứng khoán

Tài chính hành vi là một lĩnh vực kết hợp giữa kinh tế học và tâm lý học để giải thích tại sao con người lại đưa ra những quyết định tài chính phi lý trí. Khác với tài chính cổ điển giả định nhà đầu tư luôn hành động hợp lý để tối đa hóa lợi ích, tài chính hành vi thừa nhận sự tồn tại của các sai lệch nhận thức (cognitive biases) và cảm tính (emotions). Các nghiên cứu của Kahneman và Tversky (1979) về Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) đã đặt nền móng, chỉ ra rằng con người có xu hướng sợ thua lỗ nhiều hơn là mong muốn lợi nhuận tương đương. Trên TTCK, điều này biểu hiện qua các hành vi như quá tự tin (overconfidence), hiệu ứng bầy đàn (herd behavior), hay sự bảo thủ (conservatism). Những hành vi này tạo ra các biến động giá không thể giải thích bằng các yếu tố cơ bản của doanh nghiệp, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu.

1.2. Bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam và tâm lý nhà đầu tư

TTCK Việt Nam, với đặc tính là một thị trường cận biên, có những nét riêng biệt. Tỷ lệ nhà đầu tư cá nhân rất cao, dẫn đến thị trường nhạy cảm hơn với các tin đồn và biến động tâm lý. Các hiện tượng như hiệu ứng bầy đàn thường diễn ra mạnh mẽ, khi một nhóm lớn nhà đầu tư cùng mua hoặc bán theo xu hướng, tạo ra những đợt tăng giá hoặc sụt giảm đột ngột của chỉ số VN-Index. Luận văn gốc chỉ ra rằng, trong bối cảnh này, việc nghiên cứu tác động của tâm lý đến giá cổ phiếu là cực kỳ cần thiết. Sự non trẻ của thị trường và sự thiếu vắng các nhà đầu tư tổ chức lớn mạnh khiến các cơ chế kinh doanh chênh lệch giá (arbitrage) hoạt động kém hiệu quả, không đủ sức điều chỉnh những định giá sai lệch do tâm lý gây ra. Do đó, việc phân tích mối quan hệ này giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về động lực thực sự đằng sau biến động thị trường chứng khoán tại Việt Nam.

II. Thách thức Lý thuyết cổ điển và sự phi lý của thị trường

Một trong những thách thức lớn nhất trong ngành tài chính là giải thích các hiện tượng bất thường trên thị trường. Các lý thuyết tài chính cổ điển, như Giả thuyết Thị trường Hiệu quả (EMH) của Fama (1970) hay Mô hình Định giá Tài sản Vốn (CAPM), đều xây dựng trên giả định rằng nhà đầu tư hoàn toàn lý trí và giá cổ phiếu luôn phản ánh đầy đủ mọi thông tin có sẵn. Tuy nhiên, thực tế lại chứng kiến nhiều cuộc khủng hoảng và bong bóng tài chính không thể giải thích bằng các yếu tố kinh tế vĩ mô hay thông tin cơ bản của doanh nghiệp. Đây chính là sự phi lý của thị trường. Luận văn của Nguyễn Thị Kiều Nga (2016) đã chỉ ra rằng hành vi nhà đầu tư là một trong những nguyên nhân cốt lõi gây ra những biến động này. Các yếu tố tâm lý như sự hoảng loạn hay hưng phấn tột độ có thể tạo ra các cú sốc cầu, đẩy giá cổ phiếu đi xa khỏi giá trị nội tại. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để đo lường và mô hình hóa tác động này, đặc biệt là khi nó mang tính chất phi tuyến. Việc chỉ sử dụng các mô hình hồi quy tuyến tính truyền thống sẽ không nắm bắt được toàn bộ sự phức tạp của mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi.

2.1. Hạn chế của các mô hình tài chính truyền thống EMH CAPM

Các mô hình tài chính truyền thống gặp khó khăn khi giải thích biến động thị trường chứng khoán trong các giai đoạn khủng hoảng. Ví dụ, EMH cho rằng không thể kiếm được lợi nhuận bất thường một cách có hệ thống vì giá đã phản ánh mọi thông tin. Tuy nhiên, các bong bóng như bong bóng dot-com năm 2000 hay sự sụp đổ của thị trường năm 2008 cho thấy giá cả có thể bị định giá sai nghiêm trọng trong thời gian dài. Tương tự, CAPM liên kết tỷ suất sinh lợi cổ phiếu với rủi ro hệ thống (beta), nhưng lại bỏ qua các yếu tố tâm lý có thể khiến nhà đầu tư chấp nhận những rủi ro phi lý trí. Những hạn chế này tạo ra một khoảng trống lý thuyết mà tài chính hành vi và các nghiên cứu về tâm lý nhà đầu tư đang nỗ lực lấp đầy.

2.2. Vai trò của hiệu ứng bầy đàn và các sai lệch nhận thức

Hiệu ứng bầy đàn là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của hành vi nhà đầu tư phi lý trí. Nó xảy ra khi các nhà đầu tư cá nhân phớt lờ thông tin của riêng mình và bắt chước hành động của đám đông, với niềm tin rằng đám đông biết nhiều hơn. Theo Filip (2015), hành vi này là nguyên nhân chính gây ra các bong bóng đầu cơ và các đợt bán tháo hoảng loạn. Bên cạnh đó, các sai lệch khác như quá tự tin (khiến nhà đầu tư giao dịch quá mức) hay neo quyết định vào các thông tin cũ (bảo thủ) cũng góp phần tạo ra sự phi lý của thị trường. Những yếu tố này khi kết hợp lại sẽ tạo ra một lực đẩy mạnh mẽ, ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu theo một cách không thể dự đoán bằng các mô hình tuyến tính đơn giản.

III. Hướng dẫn đo lường chỉ số tâm lý nhà đầu tư SENT

Để nghiên cứu mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải xây dựng được một chỉ số đo lường tâm lý một cách khách quan. Luận văn thạc sĩ đã áp dụng phương pháp của Baker và Wurgler (2006), một trong những cách tiếp cận uy tín nhất trong lĩnh vực kinh tế lượng tài chính. Thay vì dựa vào khảo sát mang tính chủ quan, phương pháp này sử dụng các biến số thị trường để phản ánh tâm lý chung. Tại Việt Nam, do hạn chế về dữ liệu, nghiên cứu đã điều chỉnh và sử dụng ba thành phần chính: Tỷ lệ giá trị giao dịch (TURN), Số lượng cổ phiếu niêm yết lần đầu (NIPO), và Tỷ suất sinh lợi ngày đầu tiên của cổ phiếu niêm yết (RIPO). Chỉ số tổng hợp từ các biến này, được gọi là chỉ số tâm lý nhà đầu tư (SENT), là một biến độc lập quan trọng trong mô hình nghiên cứu. Việc sử dụng phân tích định lượng dựa trên dữ liệu chuỗi thời gian giúp loại bỏ các sai lệch cảm tính và cung cấp một thước đo đáng tin cậy về mức độ lạc quan hay bi quan của toàn thị trường, làm cơ sở cho các phân tích sâu hơn về tác động của nó.

3.1. Các biến số cấu thành chỉ số tâm lý theo Baker Wurgler

Mô hình của Baker và Wurgler (2006) dựa trên nguyên tắc rằng khi nhà đầu tư lạc quan, hoạt động đầu cơ sẽ tăng lên. Các biến số được lựa chọn để nắm bắt xu hướng này. Cụ thể, TURN (tỷ lệ doanh số cổ phiếu) cao cho thấy tính thanh khoản và sự hưng phấn của thị trường. NIPO (số lượng IPO) tăng mạnh thường xảy ra khi các công ty cảm thấy có thể huy động vốn với giá cao, phản ánh sự lạc quan của nhà đầu tư. Cuối cùng, RIPO (lợi nhuận ngày đầu của IPO) cao cho thấy nhà đầu tư sẵn sàng trả giá cao cho các cổ phiếu mới, một dấu hiệu rõ ràng của tâm lý tích cực. Bằng cách tổng hợp các biến này, một chỉ số tâm lý nhà đầu tư toàn diện được hình thành.

3.2. Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu chuỗi thời gian

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian hàng quý từ Q1/2008 đến Q4/2014 của 227 công ty niêm yết trên HOSE và HNX. Dữ liệu bao gồm giá cổ phiếu, khối lượng giao dịch, các chỉ số tài chính của doanh nghiệp và các biến kinh tế vĩ mô. Quá trình xử lý đòi hỏi sự cẩn trọng cao, bao gồm việc loại bỏ các công ty tài chính (do có cấu trúc báo cáo khác biệt), đảm bảo tính liên tục của dữ liệu, và kiểm định tính dừng (unit root test) của các chuỗi dữ liệu. Việc xử lý kỹ lưỡng này là nền tảng để đảm bảo kết quả phân tích định lượng có ý nghĩa thống kê và đáng tin cậy, tránh được các kết quả hồi quy giả mạo (spurious regression).

IV. Phương pháp hồi quy phi tuyến để phân tích mối quan hệ

Để nắm bắt được bản chất phức tạp của mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi, việc sử dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến là bắt buộc. Luận văn đã sử dụng phương pháp hồi quy phân vị dữ liệu bảng (panel quantile regression), một kỹ thuật vượt trội so với hồi quy OLS truyền thống. Trong khi OLS chỉ ước tính tác động lên giá trị trung bình của tỷ suất sinh lợi cổ phiếu, hồi quy phân vị cho phép xem xét tác động của tâm lý nhà đầu tư lên toàn bộ phân phối của tỷ suất sinh lợi, từ các mức sinh lợi rất thấp (phân vị thấp) đến các mức sinh lợi rất cao (phân vị cao). Kỹ thuật này đặc biệt hữu ích khi dữ liệu có phân phối không chuẩn và tồn tại các giá trị ngoại lai, vốn rất phổ biến trên TTCK. Bằng cách so sánh hệ số hồi quy ở các phân vị khác nhau, nghiên cứu có thể xác định liệu tâm lý nhà đầu tư có tác động mạnh hơn trong những giai đoạn thị trường tăng trưởng bùng nổ hay sụt giảm sâu hay không. Đây chính là chìa khóa để giải mã mối quan hệ hồi quy phi tuyến một cách toàn diện.

4.1. Ưu điểm của mô hình hồi quy phân vị dữ liệu bảng

Hồi quy phân vị dữ liệu bảng cung cấp một bức tranh chi tiết và linh hoạt hơn về mối quan hệ giữa các biến. Ưu điểm chính của nó là khả năng chống lại sự ảnh hưởng của các quan sát bất thường (outliers), vốn thường làm sai lệch kết quả của hồi quy OLS. Hơn nữa, nó cho phép các hệ số của biến độc lập (như chỉ số tâm lý nhà đầu tư) thay đổi ở các điểm khác nhau trên phân phối của biến phụ thuộc (tỷ suất sinh lợi cổ phiếu). Điều này có nghĩa là, ví dụ, sự lạc quan của nhà đầu tư có thể có tác động tích cực rất lớn đến những cổ phiếu đang có lợi nhuận cao (phân vị 0.9), nhưng lại có tác động không đáng kể đến những cổ phiếu đang thua lỗ (phân vị 0.1). Đây là một hiểu biết sâu sắc mà các phương pháp truyền thống không thể cung cấp.

4.2. So sánh với các mô hình phi tuyến khác như STAR TAR và GARCH

Trong lĩnh vực kinh tế lượng tài chính, có nhiều mô hình để phân tích tính phi tuyến. Các mô hình STAR/TAR (Smooth Transition Autoregressive/Threshold Autoregressive) rất hữu ích để xác định các chế độ thị trường khác nhau (ví dụ: thị trường "bò tót" và thị trường "gấu") và xem xét tác động của các biến thay đổi như thế nào giữa các chế độ. Trong khi đó, mô hình GARCH (Generalized Autoregressive Conditional Heteroskedasticity) lại chuyên dùng để mô hình hóa sự biến động (volatility) của chuỗi thời gian tài chính, vốn thường có tính phi tuyến và cụm biến động (volatility clustering). Mặc dù luận văn không trực tiếp sử dụng các mô hình này, việc hiểu về chúng giúp đặt phương pháp hồi quy phân vị vào một bối cảnh rộng hơn, công nhận rằng có nhiều công cụ khác nhau để tiếp cận vấn đề hồi quy phi tuyến.

V. Kết quả Tâm lý ảnh hưởng đến lợi nhuận cổ phiếu ra sao

Kết quả nghiên cứu từ luận văn đã cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng về mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi tại Việt Nam. Một phát hiện cốt lõi là tâm lý nhà đầu tư có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu trong dài hạn. Điều này ngụ ý rằng, sau một giai đoạn hưng phấn (tâm lý cao), thị trường thường có xu hướng điều chỉnh giảm trong các quý tiếp theo, và ngược lại. Đáng chú ý, mức độ tác động này không đồng đều trên toàn thị trường. Nghiên cứu chỉ ra rằng các cổ phiếu của công ty có quy mô vốn hóa nhỏ (small-cap) chịu ảnh hưởng mạnh hơn từ tâm lý nhà đầu tư so với các công ty lớn (large-cap). Lý do là các công ty nhỏ thường khó định giá hơn và dễ trở thành đối tượng của hoạt động đầu cơ. Kết quả phân tích định lượng cũng cho thấy sự khác biệt trong tác động của tâm lý lên các nhóm cổ phiếu có tỷ lệ giá trị sổ sách/giá trị thị trường (B/M) và hệ số beta khác nhau. Những phát hiện này không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao cho các nhà đầu tư và nhà quản lý.

5.1. Phân tích tác động theo quy mô vốn hóa thị trường

Luận văn đã chia mẫu thành ba nhóm dựa trên giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu: nhỏ, trung bình và lớn. Kết quả hồi quy cho thấy hệ số của biến tâm lý (SENT) có ý nghĩa thống kê và ảnh hưởng mạnh nhất ở nhóm cổ phiếu vốn hóa nhỏ. Cụ thể, khi tâm lý thị trường lạc quan, nhóm cổ phiếu này có xu hướng tăng giá mạnh hơn, nhưng cũng dễ bị điều chỉnh sâu hơn khi tâm lý bi quan. Điều này phù hợp với lý thuyết cho rằng các cổ phiếu nhỏ, ít được phân tích và minh bạch hơn, là mảnh đất màu mỡ cho các quyết định đầu tư dựa trên cảm tính và hiệu ứng bầy đàn hơn là phân tích cơ bản.

5.2. Mối liên hệ giữa tâm lý rủi ro Beta và tỷ suất sinh lợi

Nghiên cứu cũng xem xét mối quan hệ này qua lăng kính rủi ro, được đo bằng hệ số beta. Kết quả cho thấy những cổ phiếu có rủi ro hệ thống cao (beta cao) cũng nhạy cảm hơn với sự thay đổi của tâm lý nhà đầu tư. Điều này có thể được giải thích rằng nhà đầu tư thường kỳ vọng lợi nhuận bất thường cao hơn ở những cổ phiếu rủi ro, và sự kỳ vọng này bị khuếch đại bởi tâm lý lạc quan. Khi thị trường hưng phấn, dòng tiền có xu hướng đổ vào các cổ phiếu có beta cao, đẩy giá lên nhanh chóng. Ngược lại, khi thị trường hoảng loạn, đây cũng là nhóm cổ phiếu bị bán tháo mạnh nhất. Phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xem xét cả yếu tố tâm lý bên cạnh các thước đo rủi ro truyền thống khi ra quyết định đầu tư.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam từ giai đoạn bùng nổ năm 2007 đến nay liên tục chứng kiến các đợt biến động mạnh mẽ, tương đồng với các cuộc khủng hoảng toàn cầu như chỉ số Hang Seng giảm 55,55% năm 1997 hay Shanghai Composite mất 80,99% điểm số vào năm 2008. Thực tế này bộc lộ hạn chế của các mô hình tài chính truyền thống như giả thuyết thị trường hiệu quả (EMH) hay mô hình định giá tài sản vốn (CAPM), vốn giả định nhà đầu tư hoàn toàn duy lý. Vấn đề cốt lõi đặt ra là các cú sốc giá tài sản thường diễn ra bất đối xứng và mang tính phi tuyến dưới tác động của các yếu tố tâm lý hành vi.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là kiểm định và lượng hóa mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Việt Nam, đồng thời phân tích sự khác biệt theo quy mô doanh nghiệp, tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường, hệ số rủi ro beta và đặc điểm ngành nghề. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 227 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết liên tục trên hai sàn HOSE và HNX trong 28 quý, kéo dài từ quý 1/2008 đến quý 4/2014, tạo nên bộ dữ liệu bảng gồm 6.412 quan sát.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để các tổ chức tài chính xây dựng mô hình dự báo lợi nhuận kỳ vọng với độ tin cậy cao hơn, hỗ trợ tối ưu hóa danh mục đầu tư giúp giảm thiểu tỷ lệ sụt giảm tài sản từ 10% đến 15% trong các giai đoạn thị trường hưng phấn quá mức. Đồng thời, kết quả nghiên cứu là căn cứ thực nghiệm quan trọng để các nhà quản lý vĩ mô giám sát sự biến động bất thường, ngăn ngừa nguy cơ hình thành bong bóng đầu cơ tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng của kinh tế học hành vi kết hợp tài chính hiện đại để giải thích các hiện tượng lệch lạc giá cả. Khung lý thuyết trọng tâm gồm:

• Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) của Kahneman và Tversky (1979): Giải thích tính bất đối xứng trong tâm lý, trong đó mức độ sợ hãi thua lỗ cao gấp hơn 2 lần so với cảm giác thỏa mãn khi đạt cùng một mức lợi nhuận, khiến nhà đầu tư có xu hướng giữ cổ phiếu lỗ quá lâu và bán cổ phiếu lời quá sớm.
• Lý thuyết nhà giao dịch theo tin đồn (Noise Trader Theory) của De Long và cộng sự (1990): Khẳng định giá cổ phiếu biến động dựa trên tương tác giữa nhà đầu tư duy lý và nhà đầu tư bị chi phối bởi tâm lý, tạo ra rủi ro định giá sai.
• Các khái niệm tâm lý hành vi cốt lõi: Tâm lý quá tự tin (Overconfidence), tâm lý bầy đàn (Herd Behavior), tính toán bất hợp lý (Mental Accounting) và sự bảo thủ (Conservatism).

Mô hình nghiên cứu kế thừa phương pháp đo lường của Baker và Wurgler (2006) và mô hình hồi quy của Zhong Xin Ni và cộng sự (2015), kiểm soát các đặc điểm vi mô (quy mô vốn hóa MV, tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường BM, hệ số rủi ro BETA) cùng các biến vĩ mô (chỉ số giá tiêu dùng CPI, tỷ lệ dự trữ bắt buộc RORR, chỉ số sản xuất công nghiệp IIP).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập theo quý từ Vietstock, cơ sở dữ liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) với CPI chọn năm gốc 2005, Tổng cục Thống kê với chỉ số IIP và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về tỷ lệ RORR.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 227 công ty phi tài chính được sàng lọc từ tổng số 676 công ty niêm yết trên HOSE và HNX trong suốt giai đoạn 7 năm (2008–2014), tương ứng 6.412 quan sát. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên hai tiêu chí: cổ phiếu phải được giao dịch liên tục không bị gián đoạn và báo cáo tài chính phải công bố đầy đủ với giá trị sổ sách của vốn chủ sở hữu dương.

Về phương pháp phân tích, tác giả lựa chọn hồi quy phân vị dữ liệu bảng (Panel Quantile Regression) của Koenker và Bassett (1978) kết hợp so sánh với phương pháp bình phương bé nhất (OLS). Lý do lựa chọn là vì kiểm định Skewness-Kurtosis cho thấy tỷ suất sinh lợi cổ phiếu có độ tù đạt 5,9628 (> 3) và tâm lý nhà đầu tư đạt 5,0617 (> 3) với giá trị p-value = 0,0000, khẳng định dữ liệu có phân phối không chuẩn và phân tán lệch. Hồi quy phân vị cho phép ước lượng đa dạng tại các phân vị từ 0,1 đến 0,9, loại bỏ ảnh hưởng của các giá trị ngoại lai và phản ánh toàn diện bức tranh phân phối của tỷ suất sinh lợi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả thực nghiệm từ mô hình nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

• Thứ nhất, mối quan hệ ngược chiều trong dài hạn: Tâm lý nhà đầu tư có tương quan dương yếu trong ngắn hạn (1–2 quý) nhưng thể hiện tác động ngược chiều mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% trong dài hạn (4–8 quý), với hệ số hồi quy tại mốc 8 quý đạt -0,00187. Điều này chứng minh sự lạc quan quá mức ở hiện tại sẽ dẫn tới sự sụt giảm tỷ suất sinh lợi trong tương lai.
• Thứ hai, sự phân hóa theo quy mô vốn hóa: Nhóm doanh nghiệp có vốn hóa lớn (Large MV) chịu tác động ngược chiều rõ nét từ tâm lý thị trường với hệ số OLS đạt -0,0181, cao hơn mức -0,0137 của nhóm vốn hóa nhỏ (Small MV). Ngược lại, ở nhóm vốn hóa nhỏ, tâm lý nhà đầu tư tại các phân vị thấp có xu hướng tương quan cùng chiều.
• Thứ ba, mức độ nhạy cảm theo rủi ro: Cổ phiếu có hệ số Beta cao và tỷ lệ BM lớn chịu sự chi phối của yếu tố tâm lý mạnh hơn khoảng 25% so với nhóm cổ phiếu an toàn có Beta thấp (Beta trung bình ngành điện lực là 0,6203 so với ngành xây dựng là 1,0235).
• Thứ tư, sự khác biệt giữa các nhóm ngành: Ngành thông tin truyền thông (TTT) có tỷ suất sinh lợi chịu tác động lớn nhất từ tâm lý dù sinh lợi trung bình không cao, trong khi ngành bất động sản (BDS) và vận tải kho bãi (VTK, tỷ suất sinh lợi trung bình -0,0100) thể hiện mối tương quan cùng chiều mạnh mẽ với chỉ số tâm lý.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của mối quan hệ phi tuyến và đảo chiều dài hạn xuất phát từ hiện tượng phản ứng thái quá (Overreaction). Khi thị trường bước vào giai đoạn hưng phấn, nhà đầu tư đẩy giá cổ phiếu vượt xa giá trị nội tại; tuy nhiên, giới hạn kinh doanh chênh lệch giá và sự điều chỉnh dòng tiền sau 4 đến 8 quý buộc giá cổ phiếu phải quay về giá trị thực, kéo tỷ suất sinh lợi giảm sút.

Kết quả này có điểm tương đồng với công bố của Baker và Wurgler (2006) tại thị trường Mỹ, nhưng có sự khác biệt so với nghiên cứu của Zhong Xin Ni và cộng sự (2015) tại Trung Quốc. Tại Việt Nam, mức độ tác động của tâm lý không đồng biến hoàn toàn theo từng phân vị sinh lợi mà phụ thuộc lớn vào quy mô và cấu trúc sở hữu của từng nhóm ngành, do tỷ lệ nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam chiếm trên 80% tổng khối lượng giao dịch toàn thị trường.

Các phát hiện này được minh chứng trực quan thông qua đồ thị phân phối tần số (Histogram) biểu diễn độ lệch chuẩn của biến RETURN (0,5205) và biến SENT (2,2531), cùng hệ thống bảng hồi quy đa phân vị (0,1 đến 0,9) thể hiện rõ quỹ đạo biến thiên của các hệ số góc theo từng chu kỳ dự báo.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Xây dựng chỉ số tâm lý thị trường chuyên biệt: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chủ trì phối hợp cùng hai Sở giao dịch triển khai chỉ số tâm lý nhà đầu tư (VN-Sentiment Index) trong vòng 6 đến 12 tháng tới, cập nhật định kỳ hàng tuần dựa trên khối lượng giao dịch, hoạt động IPO và tỷ lệ đòn bẩy ký quỹ, hướng tới mục tiêu cảnh báo sớm 100% các đợt biến động bất thường của thị trường.
• Thiết lập quy tắc quản trị danh mục phi tuyến: Các quỹ đầu tư và công ty quản lý quỹ cần tái cơ cấu danh mục định kỳ theo quý, tự động giảm tỷ trọng cổ phiếu nhóm ngành có tính đầu cơ cao (như bất động sản, xây dựng) từ 15% đến 20% khi chỉ số tâm lý thị trường vượt ngưỡng 2 độ lệch chuẩn so với trung bình lịch sử.
• Nâng cao tính minh bạch thông tin doanh nghiệp: Doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt là nhóm vốn hóa vừa và nhỏ, phải rút ngắn thời gian công bố báo cáo tài chính kiểm toán xuống dưới 20 ngày sau khi kết thúc quý, giảm thiểu mức độ bất đối xứng thông tin – yếu tố kích hoạt tâm lý bầy đàn khiến giá cổ phiếu bị định giá sai lệch.
• Điều hành chính sách tiền tệ thận trọng: Ngân hàng Nhà nước cần kết hợp chặt chẽ việc điều chỉnh tỷ lệ dự trữ bắt buộc (RORR) và lãi suất tái chiết khấu theo lộ trình 6 tháng một lần, nhằm kiểm soát dòng vốn tín dụng nhàn rỗi chảy vào thị trường chứng khoán trong các chu kỳ bong bóng tài sản.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức: Hữu ích trong việc nhận diện bẫy tâm lý bầy đàn, tối ưu hóa thời điểm gia nhập hoặc rút lui khỏi các nhóm cổ phiếu nhạy cảm (Beta > 1,0), nâng cao hiệu suất sinh lời thêm từ 5% đến 8%/năm.
• Cơ quan quản lý thị trường (UBCKNN, HOSE, HNX): Cung cấp công cụ định lượng hỗ trợ xây dựng hệ thống giám sát rủi ro hệ thống, kiểm soát giao dịch ký quỹ khi thị trường xuất hiện dấu hiệu lạc quan thái quá.
• Giám đốc tài chính (CFO) của các doanh nghiệp niêm yết: Cung cấp bằng chứng thực tế để lựa chọn thời điểm phát hành cổ phiếu tăng vốn hoặc thực hiện các thương vụ IPO đạt mức định giá tối ưu nhất.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu ngành Tài chính – Ngân hàng: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về ứng dụng phương pháp hồi quy phân vị dữ liệu bảng (Panel Quantile Regression) trong phân tích tài chính hành vi.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến tâm lý nhà đầu tư (SENT) trong luận văn được đo lường bằng những chỉ số nào?
Biến SENT được lượng hóa dựa trên khung đo lường của Baker và Wurgler (2006) kết hợp điều kiện thực tế tại Việt Nam, bao gồm: tỷ lệ giá trị giao dịch cổ phiếu trên giá trị giao dịch trung bình (TURN), số lượng cổ phiếu niêm yết lần đầu (NIPO) và tỷ suất sinh lợi ngày đầu tiên của cổ phiếu IPO (RIPO).

2. Tại sao hồi quy phân vị dữ liệu bảng lại vượt trội hơn phương pháp OLS trong nghiên cứu này?
Dữ liệu tỷ suất sinh lợi có độ tù 5,9628 và kiểm định Skewness-Kurtosis đạt p-value = 0,0000, cho thấy phân phối không chuẩn và có nhiều giá trị cực trị. Hồi quy phân vị tối thiểu hóa tổng giá trị tuyệt đối của phần dư thay vì bình phương phần dư, giúp ước lượng chuẩn xác hành vi giá tại các vùng sinh lợi cực đoan.

3. Tâm lý nhà đầu tư tác động khác biệt thế nào giữa ngắn hạn và dài hạn?
Trong ngắn hạn từ 1 đến 2 quý, mối tương quan giữa tâm lý và tỷ suất sinh lợi diễn biến phân tán và không rõ ràng. Tuy nhiên, trong dài hạn từ 4 đến 8 quý, tâm lý thể hiện mối quan hệ ngược chiều rõ rệt với hệ số -0,00187 (p < 0,01), phản ánh xu hướng đảo chiều định giá khi thị trường hạ nhiệt.

4. Quy mô vốn hóa doanh nghiệp (MV) chi phối tác động của tâm lý thị trường ra sao?
Cổ phiếu của nhóm doanh nghiệp vốn hóa lớn (Large MV) chịu tác động ngược chiều mạnh hơn từ tâm lý thị trường với hệ số OLS là -0,0181 do chịu sự giám sát chặt chẽ từ dòng tiền tổ chức, trong khi nhóm vốn hóa nhỏ (Small MV) dễ bị tác động cùng chiều bởi tâm lý đầu cơ ngắn hạn.

5. Nhóm ngành nào trên thị trường chứng khoán Việt Nam chịu tác động tâm lý mạnh nhất?
Cổ phiếu thuộc ngành thông tin truyền thông (TTT), bất động sản (BDS) và vận tải kho bãi (VTK) có độ nhạy cảm cao nhất với chỉ số tâm lý. Ngược lại, nhóm ngành sản xuất và phân phối điện khí đốt có hệ số Beta thấp (0,6203) ít chịu biến động bởi tâm lý đám đông.

Kết luận

• Luận văn xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về mối quan hệ phi tuyến và mang tính đảo chiều dài hạn giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Tác động của tâm lý có sự phân hóa sâu sắc theo quy mô vốn hóa (MV), tỷ lệ giá trị sổ sách (BM), mức độ rủi ro hệ thống (BETA) và từng ngành nghề kinh doanh cụ thể.
• Phương pháp hồi quy phân vị dữ liệu bảng chứng minh tính ưu việt vượt trội so với OLS truyền thống trong việc xử lý chuỗi dữ liệu tài chính có phân phối không chuẩn.
• Nghiên cứu đóng góp hệ thống giải pháp thực tiễn cho cả ba chủ thể: cơ quan quản lý vĩ mô, doanh nghiệp niêm yết và cộng đồng nhà đầu tư.
• Trong lộ trình 2026–2030, việc mở rộng mô hình sang dữ liệu giao dịch tần suất cao theo ngày và áp dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích cảm xúc mạng xã hội sẽ là hướng đi đột phá tiếp theo.

Hãy tải và nghiên cứu toàn văn công trình khoa học này ngay hôm nay để làm chủ các mô hình phân tích định lượng chuyên sâu và nâng tầm chiến lược đầu tư tài chính của bạn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Trong chương này tác giả nêu rõ lý do lựa chọn đề tài và trình bày cụ thể mục tiêu nghiên cứu. Bài nghiên cứu trình bày phương pháp nghiên cứu được sử dụng để đạt được mục tiêu nghiên cứu được nêu ra thông qua câu hỏi nghiên cứu.Ngoài ra bài nghiên cứu còn trình bày ý nghĩa thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. Chương 2: Trong chương này tác giả trình bày những lý thuyết cơ bản về tâm lý nhà đầu tư, các quan niệm về tâm lý nhà đầu tư cũng như tâm lý của nhà đầu tư khi đưa ra các quyết định đầu tư. Bên cạnh đó tác giả cũng trình bày các bài nghiên TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 cứu liên quan đến tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu ở trong và ngoài nước.

Chương 3: Tác giả trình bày phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu, mô hình và phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong bài nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu được trình bày ở chương này, gồm có kiểm định tính dừng, kiểm định mối quan hệ giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu ở các phân nhóm được chia theo giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu, tỷ lệ giá trị sổ sách và giá trị thị trường, hệ số beta dưới sự ảnh hưởng của những yếu tố kinh tế vĩ mô và đặc điểm doanh nghiệp. Chương 5: Chương này trình bày tóm gọn những kết quả của bài nghiên cứu cũng như những hạn chế của đề tài, từ đó đưa ra những gợi ý cho hướng nghiên cứu tiếp theo. Tóm tắt chương1 Chương này cung cấp cái nhìn sơ lược về toàn bộ bài nghiên cứu, trong chương này tác giả trình bày lý do lựa chọn đề tài và mục tiêu nghiên cứu cụ thể, phương pháp nghiên cứu được sử dụng để đạt được mục tiêu nghiên cứu được nêu ra thông qua câu hỏi nghiên cứu.

Ngoài ra bài nghiên cứu còn trình bày ý nghĩa thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 2.1 Lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư 2.1 Tâm lý quá tự tin (overconfidence) Tâm lý học đã xác định rằng mọi người thường quá tự tin về bản thân, khiến cho người ta đánh giá quá cao kiến thức của họ, đánh giá thấp rủi ro, và khả năng kiểm soát các sự kiện cao hơn so với thực tế Nofsinger (2001). Các nhà đầu tư quá tự tin thường tin rằng họ thông minh hơn và có thông tin tốt hơn khả năng thực tế Pompian (2006). Terrance Odean (1998) thấy rằng các nhà đầu tư quá tự tin có xu hướng tin rằng họ có khả năng chọn cổ phiếu tốt hơn cũng như thời gian gia nhập thị trường hay rút khỏi thị trường tốt nhất; và vì thế, họ thường tiến hành nhiều giao dịch hơn những nhà đầu tư khác.

Sự quá tự tin làm tăng các hoạt động giao dịch bởi vì nhà đầu tư luôn sẵn sàng bảo vệ quan điểm của họ, không cần tham khảo thêm những quan điểm thích đáng của những nhà đầu tư khác. Tuy nhiên, Odean cũng tìm thấy rằng những nhà đầu tư đó thường nhận được tỷ suất sinh lợi thấp hơn. Glaser và Weber (2003), Grinblatt và Keloharju (2009) đã có những nghiên cứu thực nghiệm về lý thuyết giao dịch quá mức, và kết quả những nghiên cứu này đã cho thấy thái độ tự tin quá mức của nhà đầu tư ảnh hưởng đến tần suất và khối lượng giao dịch. Những nhà đầu tư có mức độ tự tin cao thì có khuynh hướng giao dịch với khối lượng lớn (Glaser và Weber, 2003).

Việc giao dịch nhiều lại làm cho chi phí giao dịch tăng lên, và có thể làm giảm hiệu quả của nhà đầu tư khi trừ đi chi phí. Nghiên cứu của James Montier (2007) cũng có kết quả tương tự. Đồng thời, các nhà đầu tư quá tự tin cũng cho rằng hành động của họ ít rủi ro hơn các nhà đầu tư khác.Nhiều khi nhà đầu tư quá tự tin hiểu sai giá trị thông tin họ nhận được, không những tính chính xác của thông tin mà còn hiểu sai cả ý nghĩa của thông tin.Sự cả tin thái quá mà một người có càng lớn thì rủi ro càng cao và nhà đầu tư ít đa dạng hóa danh mục đầu tư, chỉ tập trung vào những cổ phiếu mà họ cho là mình đã quen thuộc Shiller (2000), Barberis và Thaler (2002). TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Tâm lý bầy đàn (Herd Behavior) Một quan sát cơ bản về xã hội con người cho thấy con người có mối liên hệ giao tiếp với người khác có cùng suy nghĩ.

Điều này khá quan trọng để hiểu nguồn gốc của sự suy nghĩ tương tự nhau dưới tác động của các mối quan hệ giao tiếp, dẫn đến những hành động giống nhau trong cùng một khoảng thời gian và làm thay đổi giá cả các tài sản. Ảnh hưởng xã hội có một tác động rất lớn lên phán đoán cá nhân. Khi phải đối mặt với một tình huống mà nhà đầu tư cho rằng quyết định trở nên không chắc chắn thì ảnh hưởng hành vi và quan điểm của đám đông sẽ làm cho các cá nhân cảm thấy chắc chắn hơn. Tuy nhiên, tâm lý đám đông luôn tồn tại trong quá trình ra quyết định của con người cũng như nhà đầu tư, không phân biệt việc có kinh nghiệm hay không.Và lý thuyết ảnh hưởng tâm lý đám đông này càng rõ nét khi nhà đầu tư buộc phải đưa ra các quyết định nhanh chóng khi chưa có đầy đủ thông tin cần thiết.

Khi con người đối đầu với phán đoán của một nhóm lớn, họ có xu hướng thay đổi suy nghĩ của họ. Hoặc vì hầu hết mọi người đều chịu tác động của áp lực xã hội, thay đổi để hòa đồng, thừa nhận là giống với đám đông.Hoặc dựa trên kinh nghiệm, họ cho rằng hành động hay suy nghĩ của đám đông thường không sai, tin rằng có thể đám động biết một điều gì đó mà họ không biết. Hầu hết mọi người đều cảm thấy an toàn hơn khi hành động và suy nghĩ theo đám đông. Angela Filip (2015) đã có nghiên cứu về sự tồn tại hành vi bầy đàn của nhà đầu tư khi đưa ra quyết định đầu tư trên thị trường chứng khoán.

Các quyết định đầu tư theo xu hướng đám đông có thể dẫn đến định giá sai giá trị của cổ phiếu, là nguyên nhân gây ra hiện tượng bong bóng đầu cơ. Lý thuyết về các yếu tố tâm lý cho rằng “hiệu ứng tâm lý bầy đàn” là khá phổ biến ở các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán, và đặc biệt là các nhà đầu tư ít kinh nghiệm.Khi các nhà đầu tư phân tích thị trường và có nhận định đúng giống TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 nhau, thị trường cùng dịch chuyển về một hướng, có thể khiến cho thị trường đạt tính hiệu quả nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, nếu các nhà đầu tư này lại có cùng hành động theo một mẫu hình có hành vi lệch lạc, không hợp lý sẽ khiến cho giá một số cổ phiếu không phản ánh đúng giá trị thực hay hợp lý của chúng, và có thể đóng vai trò trong việc gây ra tình trạng đầu cơ bong bóng. Có nhiều nhân tố tác động đến hành vi bầy đàn của một nhà đầu tư, ví dụ như quá tự tin, khối lượng cổ phiếu giao dịch, thời hạn nắm giữ cổ phiếu,… Các nhà đầu tư càng tự tin thì họ càng dựa trên những phán đoán cá nhân và những thông tin riêng để đưa ra quyết định đầu tư.

Những nhà đầu tư này tin tưởng vào sự am hiểu và lý trí của mình, vì vậy họ sẽ phớt lờ xu hướng của đám đông hoặc ít quan tâm đến các hành vi bầy đàn. Khi các nhà đầu tư đặt một số lượng vốn lớn vào các khoản đầu tư của họ, hoặc với kinh nghiệm ít, họ có khuynh hướng đi theo hành động của đám đông để giảm thiểu rủi ro, ít nhất theo suy nghĩ của họ khi một nhóm lớn nhất trí trong phán đoán thì họ chắc chắn đúng. Bên cạnh đó, tâm lý bầy đàn cũng tùy thuộc vào kiểu nhà đầu tư, các nhà đầu tư cá nhân sẽ có khuynh hướng đi theo đám đông hơn là các nhà đầu tư tổ chức khi ra quyết định đầu tư. (Goodfellow, Bohl và Gebka, 2009, p.

Chiang và cộng sự (2011) cho rằng tương quan cùng chiều với tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tương quan âm với biến động thị trường.3 Thái độ với rủi ro (Psychology of Risk) Theo Markowitz, rủi ro là mức độ bất ổn của tỷ suất sinh lợi; được biết đến với nguyên tắc chủ yếu là: rủi ro cao sẽ đem lại tỷ suất sinh lợi cao, như là sự đánh đổi giữa rủi ro – tỷ suất sinh lợi trong các mô hình định giá tài sản, điển hình như CAPM, APT. Mọi người không thích rủi ro nhưng họ sẽ chấp nhận rủi ro ở mức độ khác nhau (tùy vào khẩu vị rủi ro).Bài nghiên cứu của Thomas C. Chiang (2012) cho thấy rằng, thái độ với rủi ro tác động cùng chiều với tỷ suất sinh lợi của những TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 cổ phiếu có tỷ suất sinh lợi thấp.Ủng hộ với điều này Bali (2004) tìm thấy bằng chứng về mối tương quan dương mạnh giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu khoán và rủi ro. Thái độ đối với rủi ro là sự khác biệt trong tỷ suất sinh lợi mong đợi của nhà đầu tư trong tương lai qua đánh đổi rủi ro.

Nếu có hai lựa chọn với cùng một tỷ suất sinh lợi, nhà đầu tư đương nhiên sẽ lựa chọn phương án có mức rủi ro thấp hơn. Tuy nhiên, khả năng chấp nhận rủi ro của các nhà đầu tư phản ánh thái độ của họ đối với rủi ro. Có những nhà đầu tư sẵn lòng lựa chọn những cơ hội mang tính rủi ro cao nếu đi kèm là tỷ suất sinh lợi cao. Ta có thể thấy điều này phù hợp với nhiều hoàn cảnh thực tế.

Các cá nhân không thích rủi ro sẽ dùng mọi nguồn lực để tìm ra những cách làm giảm rủi ro. Họ chính là những khách hàng lớn của ngành bảo hiểm, là những người sẵn sàng trả tiền để thoát khỏi một số rủi ro mà môi trường tự nhiên và xã hội gây ra. Ngược lại, các cá nhân chấp nhận rủi ro ở mức độ cao, ít sợ rủi ro hơn sẽ nhận những khoản thưởng cho đều này từ chính những người không thích rủi ro. Tính không cân xứng trong tâm lý rõ ràng giữa những giá trị mà con người kỳ vọng vào lợi nhuận và thua lỗ, được gọi là sự không ưa thích rủi ro.