Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường 1. Quỹ Bảo vệ môi trường 1. Một số khái niệm cơ bản a.
Khái niệm tổ chức tài chính phi ngân hàng Các tổ chức tài chính phi ngân hàng là những trung gian tài chính hoạt động, kinh doanh trong lĩnh vực tài chính tiền tệ, với chức năng cơ bản là cân đối và điều hòa các nguồn vốn tài chính và tiền tệ nhằm đáp ứng và thỏa mãn yêu cầu của người cần vốn, người có vốn và của bản thân mỗi tổ chức [6]. Thị trường tài chính và những trung gian tài chính có chức năng cơ bản là chuyển vốn từ những người dư vốn tới những người thiếu vốn. Tiền vốn có thể chuyển từ người cho vay tới người vay bằng 2 con đường: tài chính trực tiếp và tài chính gián tiếp. Trong đó, tài chính gián tiếp giữ vai trò vô cùng quan trọng.
Trong nền kinh tế nhiều nước, tổ chức tài chính phi ngân hàng đã và đang đóng một vai trò quan trọng trong việc khơi thông các nguồn vốn từ người có vốn tới những người cần vốn, gần giống chức năng của một ngân hàng. Hơn thế quá trình tăng trưởng kinh tế và đổi mới tài chính trên thế giới và nước ta các tổ chức tài chính phi ngân hàng hoạt động theo xu hướng đa năng hóa, cạnh tranh với nhau và với các ngân hàng trên thị trường tài chính rất sôi động. Đó cũng chính là lý do cho sự cần thiết hình thành và phát triển các tổ chức tài chính phi ngân hàng [4]. Khái niệm Quỹ Bảo vệ môi trường Quỹ Bảo vệ môi trường là một tổ chức tài chính được xây dựng nhằm hỗ trợ tài chính cho các mục đích bảo vệ môi trường, trong đó nguồn tài chính cho hoạt động của Quỹ Bảo vệ môi trường có được từ nguồn ngân sách Nhà nước, đóng góp từ thiện của các tổ chức công cộng, xã hội và tư nhân, các cá nhân [12].
e 5 Quỹ Bảo vệ môi trường là một tổ chức tài chính phi ngân hàng mà hoạt động chủ yếu là cung cấp vốn cho đầu tư bảo vệ môi trường. Sỡ dĩ Quỹ Bảo vệ môi trường có thể coi là một tổ chức tài chính phi ngân hàng bởi một số nét khác biệt của Quỹ so với các ngân hàng. Quỹ Bảo vệ môi trường có thể huy động vốn dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng không nhận tiền gửi của dân cư và các tổ chức kinh tế dưới hình thức mở tài khoản, không làm trung gian thanh toán cho khách hàng, không thuộc phạm vi kiểm soát và chi phối bởi luật chung gian thanh thoán cho khách hàng, không thuộc phạm vi kiểm soát và chi phối bởi luật chung của ngân hàng thương mại. Với vai trò là một tổ chức tài chính phi ngân hàng, Quỹ Bảo vệ môi trường trở thành một trung gian tài chính dẫn chuyền vốn từ người có vón đến những người cần vốn cho đầu tư bảo vệ môi trường.
Hoạt động của Quỹ Bảo vệ môi trường góp phần giảm bớt chi phí thông tin và giao dịch lớn cho các cá nhân, tổ chức và cho toàn bộ nền kinh tế, đồng thời đáp ứng nhu cầu đầy đủ, chính xác và kịp thời giữa người có vốn và người cần vốn [12]. Quỹ Bảo vệ môi trường là một tổ chức tài chính hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Quỹ hoạt động theo nguyên tắc vì lợi ích cộng đồng, thông qua phương thức hỗ trợ không hoàn lại, cho vay có thu hồi với lãi suất ưu đãi hoặc hỗ trợ lãi suất tiền vay. Hoạt động của Quỹ Bảo vệ môi trường a.
Huy động vốn Nguồn vốn của Quỹ Bảo vệ môi trường được huy động từ nhiều nguồn khác nhau. Ngoài vốn do Nhà nước cấp ban đầu thì nguồn vốn Quỹ môi trường còn được huy động từ các nguồn khác như phí, lệ phí, thuế và các khoản tiền phạt do gây ô nhiễm, tổn hại môi trường, kinh phí ngân sách Nhà nước hàng năm dành cho hoạt động quản lý Nhà nước về bảo vệ môi trường, vốn thu hồi nợ gốc các khoản cho vay, vốn nhận ủy thác của các tổ chức trong và ngoài nước. Tùy thuộc vào chính sách huy động vốn của Quỹ Bảo vệ môi e 6 trường ở mỗi quốc gia mà nguồn vốn bổ sung hàng năm cho hoạt động của Quỹ khác nhau [8]. Hoạt động sử dụng vốn Cho vay với lãi suất ưu đãi là một trong các hình thức hỗ trợ tài chính của Nhà nước thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường để cho vay với lãi suất ưu đãi đối với tổ chức, cá nhân có các dự án đầu tư vào lĩnh vực bảo vệ môi trường.
Hỗ trợ lãi suất vay là một trong các hình thức hỗ trợ tài chính của Nhà nước thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường để hỗ trợ một phần lãi suất cho tổ chức, các nhân có dự án bảo vệ môi trường, khi tổ chức, cá nhân đó vay vốn của các tổ chức tín dụng khác, dự án đã hoàn thành, đưa vào sử dụng, vốn vay đã được hoàn trả cho các tổ chức tín dụng. Tài trợ và đồng tài trợ là một trong các hình thức hỗ trợ tài chính không hoàn lại thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường đối với tổ chức, cá nhân có các dự án đầu tư vào lĩnh vực bảo vệ môi trường [8]. Thu hồi nợ Tùy tính chất của từng dự án mà nguồn trả nợ của dự án khác nhau. Nguồn trả nợ của dự án có thể từ ngân sách Nhà nước, nguồn thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh của đơn vị, nguồn khấu hao của dự án, lợi nhuận thu được từ dự án.
Kế hoạch thu hồi nợ được lập ra trên cơ sở nguồn trả nợ của dự án. Căn cứ vào hợp đồng tín dụng, kỳ hạn trả nợ gốc, lãi của khoản vay, cán bộ Quỹ Bảo vệ môi trường phải thường xuyên theo dõi tiến độ trả nợ của khách hàng vay thông qua chứng từ, sổ sách kế toán, thông báo thu gốc và lãi cho khách hàng khi đến hạn trả. Trong trường hợp phát sinh nợ xấu, nợ quá hạn thì tùy từng trường hợp cụ thể mà có biện pháp xử lý thích hợp [14]. Hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường 1.
Một số khái niệm cơ bản a. Khái niệm hoạt động bảo vệ môi trường Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ gìn, phòng ngừa, hạn chế các tác động xấu đến môi trường; ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô e 7 nhiễm, suy thoái, cải thiện, phục hồi môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên nhằm giữ môi trường trong lành [4] b. Khái niệm ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước, trong đó có nhiệm vụ bảo vệ môi trường [9]. Chi ngân sách nhà nước cho sự nghiệp môi trường là quá trình phân phối sử dụng một phần vốn tiền tệ từ quỹ ngân sách nhà nước để duy trì, phát triển sự nghiệp bảo vệ môi trường theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp.
Khái niệm hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường Hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường là việc hỗ trợ tài chính cho công tác bảo vệ môi trường (trợ cấp môi trường) gồm các nội dung như cấp phát không bồi hoàn kinh phí từ ngân sách nhà nước dành cho công tác quản lý môi trường, khuyến khích về thuế và vay vốn lãi suất thấp đối với các hoạt động nhằm cải thiện và nâng cao chất lượng môi trường, ưu đãi cho các doanh nghiệp vay vốn ngân hàng để nâng cao khả năng quản lý môi trường. Các Chính phủ thường cấp phát kinh phí cho việc đào tạo cán bộ, thực hiện các chương trình nghiên cứu về môi trường, nghiên cứu và triển khai công nghệ, áp dụng kỹ thuật mới mà luật pháp và các quy định yêu cầu. Kinh phí ngân sách có thể được cấp phát cho các hoạt động xây dựng năng lực quản lý môi trường, kiểm soát ô nhiễm như đảm bảo hoạt động của các cơ quan quản lý môi trường các cấp, xây dựng và vận hành hệ thống môi trường [9] Như vậy, có thể hiểu hỗ trợ tài chính của Quỹ bảo vệ môi trường là hỗ trợ các hoạt động huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực tài chính để đạt được các mục tiêu nâng cao năng lực quản lý môi trường. Sự cần thiết của hoạt động hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường Nguyên nhân lớn gây ô nhiễm môi trường ở nước ta chính là chất thải từ các nhà máy, xí nghiệp sản xuất công nghiệp, các làng nghề, tức là từ hoạt động sản xuất kinh doanh.
Nhưng một vấn đề thực tế xảy ra ở nước ta hiện nay là việc tuân thủ quy định pháp lý về bảo vệ môi trường đứng trước các khó khăn về vốn đầu tư cũng như đối mặt với chi phí sản xuất cao hơn đối với các tổ chức kinh tế. Để giải quyết vấn đề này, cần thiết phải có các công cụ tài chính được sử dụng để hỗ trợ các doanh nghiệp nâng cao chất lượng công tác bảo vệ môi trường tại đơn vị. Hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường để tạo ra các khả năng giảm thiểu chất ô nhiễm, nhưng không khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư kinh phí, công nghệ xử lý môi trường và không tạo ra sự bình đẳng cạnh tranh giữa các doanh nghiệp. Trong một số trường hợp, hỗ trợ tài chính tạo ra các khó khăn cho ngân sách quốc gia.
Hỗ trợ tài chính của Quỹ Bảo vệ môi trường giúp cho những khu vực có khó khăn về kinh tế trong nỗ lực khắc phục môi trường. Khuyến khích các cơ quan nghiên cứu và triển khai các công nghệ sản xuất có lợi cho môi trường, công nghệ xử lý ô nhiễm. Nội dung hỗ trợ tài chính của Quỹ bảo vệ môi trường Hỗ trợ tài chính của Quỹ bảo vệ môi trường được thực hiện dưới các dạng sau: a. Cho vay với lãi suất ưu đãi Cho vay với lãi suất ưu đãi là hình thức hỗ trợ tài chính của Nhà nước thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường cho chủ đầu tư vay vốn với lãi suất ưu đãi để thực hiện các dự án bảo vệ môi trường tại Việt Nam.