Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Và Đề Xuất Kế Hoạch Quản Lý Vườn Quốc Gia Bidoup Núi Bà

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu và đề xuất kế hoạch quản lý hiệu quả cho Vườn Quốc Gia Bidoup Núi Bà, nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

• Tác giả: Phan Bình Minh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Hà
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên Cứu & Đề Xuất Kế Hoạch Quản Lý Vườn Quốc Gia Bidoup Núi Bà
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các khái niệm về Kế hoạch quản lý Khu bảo tồn
• 1.2. Kinh nghiệm của quốc tế trong việc xây dựng Kế hoạch quản lý của Khu bảo tồn
• 1.3. Tổng quan việc xây dựng Kế hoạch quản lý khu bảo tồn ở Việt Nam
• 1.4. Tổng quan việc xây dựng và thực hiện các kế hoạch tại điểm nghiên cứu
• 1.5. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.5.2. Phương pháp luận và câu hỏi nghiên cứu
• 1.5.2.1. Phương pháp luận được sử dụng trong nghiên cứu
• 1.5.2.2. Các câu hỏi nghiên cứu của đề tài luận văn
• 1.5.3. Các phương pháp nghiên cứu ứng dụng trong đề tài
• 1.5.4. Phương pháp thu thập thông tin và thu thập tài liệu
• 1.6. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.6.1. Hiện trạng kế hoạch quản lý của các khu bảo tồn ở Việt Nam trong thời gian qua
• 1.6.2. Hiện trạng xây dựng kế hoạch kế hoạch quản lý tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng
• 1.6.3. Các yêu cầu và nguyên tắc cơ bản của một bản kế hoạch
• 1.6.3.1. Các nguyên tắc cơ bản của một bản kế hoạch
• 1.6.3.2. Các yêu cầu cơ bản của một bản kế hoạch
• 1.6.4. Các vấn đề cơ bản đảm bảo việc giám sát, quản lý hiệu quả việc thực hiện Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học
• 1.6.4.1. Các câu hỏi cần được trả lời bởi chương trình giám sát và đánh giá
• 1.6.4.2. Các chỉ số giám sát
• 1.6.5. Đề xuất khung Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng
• 1.6.6. Đề xuất Dự thảo kế hoạch quản lý đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng
• 1.6.7. Mô tả chung về Khu bảo tồn
• 1.6.8. Tình hình kinh tế xã hội của địa phương
• 1.6.9. Giá trị của khu bảo tồn
• 1.6.10. Các áp lực, đe dọa và giải pháp
• 1.6.11. Các mục tiêu và hoạt động chính của Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học của Khu bảo tồn
• 1.6.12. Kinh phí thực hiện Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học
• 1.6.13. Giám sát việc thực hiện Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc nghiên cứu và đề xuất một kế hoạch quản lý hiệu quả cho Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà. Phần tổng quan đưa ra các khái niệm cơ bản về kế hoạch quản lý khu bảo tồn, kinh nghiệm quốc tế, và thực trạng tại Việt Nam. Các khái niệm từ IUCN được nhấn mạnh, đặc biệt là việc xây dựng kế hoạch dựa trên mục tiêu bảo tồn và phát triển bền vững. Kinh nghiệm từ các nước như Anh, Romania, và Tanzania cũng được phân tích để rút ra bài học cho Việt Nam.

1.1. Khái niệm về kế hoạch quản lý khu bảo tồn

Các khái niệm về kế hoạch quản lý khu bảo tồn được định nghĩa bởi các tổ chức quốc tế như IUCN, Eurosite, và Thorsel. Kế hoạch quản lý là tài liệu hướng dẫn các hoạt động bảo tồn, phát triển, và sử dụng tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững. IUCN nhấn mạnh việc xác định mục tiêu, chiến lược, và các hoạt động cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định.

1.2. Kinh nghiệm quốc tế

Các quốc gia như Anh, Romania, và Tanzania đã xây dựng kế hoạch quản lý dựa trên các tiêu chí của IUCN. Anh tập trung vào bảo tồn thiên nhiên và di sản văn hóa, trong khi Romania phát triển hướng dẫn chi tiết cho việc xây dựng kế hoạch. Tanzania chú trọng vào các hoạt động cụ thể để đạt được mục tiêu bảo tồn.

1.3. Thực trạng tại Việt Nam

Việt Nam đã có hệ thống khu bảo tồn từ 50 năm qua, nhưng các kế hoạch quản lý thường thiếu tính định hướng lâu dài. Luật Đa dạng sinh học (2008) và các quy định liên quan đã đặt nền tảng cho việc xây dựng kế hoạch quản lý, nhưng vẫn cần sự hài hòa giữa các luật để thống nhất quản lý.

II. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thạc sĩ sử dụng hai phương pháp tiếp cận chính: tiếp cận hệ sinh thái và bảo tồn dựa vào cộng đồng. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập thông tin, khảo sát thực địa, và phân tích dữ liệu. Mục tiêu chính là xây dựng kế hoạch quản lý phù hợp với Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà, đảm bảo tính thực tiễn và tuân thủ pháp luật.

2.1. Tiếp cận hệ sinh thái

Tiếp cận hệ sinh thái tập trung vào việc quản lý tổng hợp đất, nước, và tài nguyên sống, nhằm đạt được sự cân bằng giữa bảo vệ và sử dụng bền vững. Phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và đề xuất giải pháp phù hợp.

2.2. Bảo tồn dựa vào cộng đồng

Bảo tồn dựa vào cộng đồng nhấn mạnh vai trò của người dân trong việc quản lý tài nguyên. Phương pháp này giúp tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong các hoạt động bảo tồn, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý.

2.3. Phương pháp thu thập thông tin

Các thông tin được thu thập từ tài liệu quốc tế, các kế hoạch quản lý tại Việt Nam, và thực trạng tại Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà. Phương pháp này giúp xây dựng cơ sở dữ liệu vững chắc cho việc đề xuất kế hoạch.

III. Kết quả nghiên cứu và đề xuất

Luận văn thạc sĩ đưa ra các kết quả nghiên cứu về hiện trạng quản lý tại Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà và đề xuất kế hoạch quản lý đa dạng sinh học. Các yêu cầu và nguyên tắc cơ bản của kế hoạch được xác định, cùng với các giải pháp giám sát và đánh giá hiệu quả. Kế hoạch đề xuất tập trung vào bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển bền vững, và sự tham gia của cộng đồng.

3.1. Hiện trạng quản lý

Hiện trạng quản lý tại Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà cho thấy các kế hoạch trước đây thiếu tính toàn diện và dài hạn. Các vấn đề như áp lực từ hoạt động kinh tế và thiếu sự tham gia của cộng đồng cần được giải quyết.

3.2. Đề xuất kế hoạch quản lý

Kế hoạch đề xuất bao gồm các mục tiêu cụ thể như bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Các hoạt động chính được xác định dựa trên nguyên tắc bền vững và hiệu quả.

3.3. Giám sát và đánh giá

Các chỉ số giám sát và đánh giá được đề xuất để đảm bảo hiệu quả thực hiện kế hoạch. Các câu hỏi nghiên cứu và chỉ số giám sát giúp đo lường tiến độ và điều chỉnh kế hoạch khi cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học phong phú với tổng diện tích tự nhiên trên đất liền khoảng 329.241 km², trong đó 75% là đồi núi và có bờ biển dài khoảng 3.260 km cùng nhiều đảo lớn nhỏ. Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng, nằm trong vùng trung tâm đa dạng sinh học của cao nguyên Langbian, là một trong bốn trung tâm đa dạng sinh học quốc gia với diện tích hơn 70.000 ha rừng nguyên sinh, sở hữu ít nhất 1.561 loài thực vật có mạch và 75 loài động vật đặc hữu, trong đó nhiều loài quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam và IUCN. Tuy nhiên, khu vực này đang chịu nhiều áp lực từ chuyển đổi đất rừng, khai thác lâm sản, cháy rừng, khai thác khoáng sản và biến đổi khí hậu.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng kế hoạch quản lý đa dạng sinh học cho Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà phù hợp với Luật Đa dạng sinh học (2008) và các quy định pháp luật hiện hành, đồng thời giải quyết các tồn tại trong các kế hoạch trước đây nhằm bảo tồn hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 11 năm 2013, tập trung tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý khu bảo tồn, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng hai khung lý thuyết chính:

1. Tiếp cận hệ sinh thái: Nhấn mạnh sự cân bằng giữa bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên, đặt con người và hoạt động sử dụng tài nguyên vào trung tâm của quá trình ra quyết định quản lý. Tiếp cận này giúp quản lý tổng hợp đất, nước và tài nguyên sống theo hướng công bằng và bền vững.

2. Bảo tồn dựa vào cộng đồng: Xác định vai trò của cộng đồng địa phương trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên, coi người sử dụng tài nguyên là người quản lý hợp pháp, từ đó tăng cường sự tham gia và trách nhiệm của cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học.

Các khái niệm chính bao gồm: kế hoạch quản lý khu bảo tồn, đa dạng sinh học, áp lực và đe dọa môi trường, giám sát và đánh giá hiệu quả quản lý, sự tham gia của cộng đồng, và phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập tài liệu từ các kế hoạch quản lý khu bảo tồn trên thế giới và Việt Nam, các văn bản pháp luật liên quan như Luật Đa dạng sinh học (2008), Nghị định 117/2010/NĐ-CP, Thông tư 78/2011/TT-BNNPTNT; dữ liệu thực địa tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà; phỏng vấn 20 hộ dân vùng đệm; tham vấn ý kiến chuyên gia và Ban quản lý Vườn.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng công cụ SWOT để phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức; mô hình DPSIR để đánh giá nguyên nhân, tác động và đề xuất giải pháp; phân tích định tính và định lượng các số liệu thu thập được.

• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 4 đến tháng 11 năm 2013, trong đó khảo sát thực địa diễn ra trong tháng 4, thu thập và phân tích dữ liệu từ tháng 5 đến tháng 9, tham vấn chuyên gia và hoàn thiện luận văn trong tháng 10 và 11.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Phỏng vấn đại diện 20 hộ dân vùng đệm nhằm thu thập ý kiến về sự tham gia trong các hoạt động bảo tồn và phát triển; lựa chọn các chuyên gia và cán bộ Ban quản lý có kinh nghiệm để tham vấn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng quản lý đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà: Ban quản lý đã xây dựng nhiều kế hoạch và dự án như Dự án đầu tư giai đoạn 2006-2010, Quy hoạch đầu tư 2011-2020, Dự án vùng đệm 2009-2013, và Quy hoạch du lịch sinh thái 2009-2020. Các kế hoạch này đã đạt được kết quả như xây dựng cơ sở hạ tầng, nâng cấp tuyến du lịch, thành lập Trung tâm du lịch sinh thái, và thu hút sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ rừng. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại hạn chế như thiếu vốn, chưa huy động hiệu quả sự tham gia cộng đồng, và thiếu giám sát kết quả thực hiện.

2. Phân tích SWOT và DPSIR: SWOT cho thấy điểm mạnh là đa dạng sinh học phong phú, sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng; điểm yếu là hạn chế về nguồn lực tài chính và nhân lực; cơ hội từ các chính sách bảo tồn và hợp tác quốc tế; thách thức từ khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu. DPSIR xác định các nguyên nhân chính gây suy giảm đa dạng sinh học gồm chuyển đổi đất rừng, khai thác lâm sản, cháy rừng, khai thác khoáng sản và loài ngoại lai xâm hại.

3. Tiêu chí và nguyên tắc xây dựng kế hoạch quản lý: Kế hoạch cần có tính hệ thống, phù hợp pháp luật, mục tiêu rõ ràng, sự tham gia cộng đồng, kế hoạch tài chính minh bạch và giám sát thực hiện chặt chẽ. Kế hoạch phải đáp ứng các tiêu chí của Nghị định 117/2010/NĐ-CP và Luật Đa dạng sinh học.

4. Kinh phí và giám sát: Tổng kinh phí dự kiến cho kế hoạch quản lý đa dạng sinh học giai đoạn 2013-2017 được dự trù chi tiết theo từng hoạt động và năm thực hiện. Việc giám sát được đề xuất thực hiện bởi các bên liên quan gồm UBND tỉnh, các xã vùng đệm, nhà khoa học và cộng đồng dân cư.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc xây dựng kế hoạch quản lý đa dạng sinh học cho Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà là cần thiết và phù hợp với thực tiễn quản lý hiện nay. So với các kế hoạch trước đây, kế hoạch mới tập trung hơn vào bảo tồn đa dạng sinh học, huy động sự tham gia của cộng đồng và có kế hoạch tài chính rõ ràng, điều này phù hợp với xu hướng quản lý khu bảo tồn hiện đại trên thế giới.

Việc áp dụng mô hình DPSIR giúp nhận diện rõ nguyên nhân và tác động, từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm giảm thiểu các mối đe dọa. Phân tích SWOT cung cấp cái nhìn toàn diện về môi trường bên trong và bên ngoài, giúp Ban quản lý xác định ưu tiên và chiến lược phù hợp.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, việc tham gia cộng đồng được xem là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả quản lý, điều này cũng được khẳng định trong nghiên cứu khi cộng đồng địa phương tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ rừng và phát triển du lịch sinh thái.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện tỷ lệ diện tích rừng được bảo vệ, số lượng hộ dân tham gia, kinh phí phân bổ theo năm và bảng ma trận mục tiêu – hoạt động để minh họa sự liên kết giữa các yếu tố trong kế hoạch.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường huy động nguồn lực tài chính: Ban quản lý cần chủ động xây dựng các cơ chế huy động vốn từ các nguồn đa dạng như ngân sách nhà nước, tài trợ quốc tế, thu từ dịch vụ du lịch sinh thái và các hoạt động kinh doanh bền vững. Mục tiêu tăng ngân sách hoạt động lên ít nhất 30% trong vòng 3 năm tới.

2. Phát triển chương trình đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý và cộng đồng: Tổ chức các khóa đào tạo về quản lý đa dạng sinh học, kỹ năng giám sát và truyền thông môi trường nhằm nâng cao hiệu quả thực thi kế hoạch. Thực hiện trong vòng 2 năm với sự phối hợp của các tổ chức chuyên môn.

3. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương: Xây dựng các mô hình quản lý dựa vào cộng đồng, khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ rừng, phát triển du lịch sinh thái và giám sát thực hiện kế hoạch. Mục tiêu đạt 70% hộ dân vùng đệm tham gia các hoạt động trong 5 năm tới.

4. Thiết lập hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện kế hoạch: Xây dựng bộ chỉ số giám sát cụ thể, tổ chức đánh giá định kỳ hàng năm với sự tham gia của các bên liên quan để điều chỉnh kế hoạch kịp thời. Triển khai ngay từ năm đầu tiên và duy trì liên tục.

5. Phối hợp liên ngành và liên vùng: Tăng cường hợp tác giữa Ban quản lý Vườn, chính quyền địa phương, các tổ chức khoa học và các khu bảo tồn lân cận nhằm chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và phối hợp xử lý các vấn đề xuyên biên giới. Thiết lập cơ chế phối hợp trong vòng 1 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban quản lý các khu bảo tồn và vườn quốc gia: Nghiên cứu cung cấp khung kế hoạch quản lý đa dạng sinh học chi tiết, giúp các đơn vị này xây dựng hoặc điều chỉnh kế hoạch phù hợp với thực tiễn và pháp luật.

2. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và pháp lý để hoàn thiện chính sách, quy định liên quan đến quản lý khu bảo tồn và bảo tồn đa dạng sinh học.

3. Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn: Tài liệu giúp hiểu rõ bối cảnh, thách thức và giải pháp quản lý đa dạng sinh học tại Việt Nam, từ đó thiết kế các chương trình hỗ trợ hiệu quả.

4. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành môi trường, sinh thái học: Cung cấp dữ liệu thực tế, phương pháp nghiên cứu và phân tích chuyên sâu về quản lý đa dạng sinh học, làm tài liệu tham khảo học thuật và nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học là gì?
   Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học là tài liệu hướng dẫn các hoạt động bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên trong một khu bảo tồn, xác định mục tiêu, giải pháp, nguồn lực và giám sát thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định.

2. Tại sao cần xây dựng kế hoạch quản lý cho Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà?
   Vườn quốc gia có đa dạng sinh học phong phú nhưng đang chịu nhiều áp lực từ khai thác và biến đổi môi trường. Kế hoạch quản lý giúp bảo vệ tài nguyên, phát triển bền vững và huy động sự tham gia của cộng đồng, nâng cao hiệu quả quản lý.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận hệ sinh thái và bảo tồn dựa vào cộng đồng, kết hợp thu thập dữ liệu thực địa, phỏng vấn, tham vấn chuyên gia, phân tích SWOT và mô hình DPSIR để đánh giá và đề xuất giải pháp.

4. Vai trò của cộng đồng địa phương trong kế hoạch quản lý là gì?
   Cộng đồng địa phương không chỉ là người hưởng lợi mà còn là người quản lý và bảo vệ tài nguyên, tham gia vào các hoạt động bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái và giám sát thực hiện kế hoạch, góp phần nâng cao hiệu quả và bền vững.

5. Làm thế nào để giám sát hiệu quả việc thực hiện kế hoạch?
   Giám sát được thực hiện qua các chỉ số đánh giá cụ thể về đa dạng sinh học, hiệu quả quản lý, sự tham gia cộng đồng và tác động môi trường. Các bên liên quan như chính quyền, nhà khoa học và cộng đồng cùng tham gia đánh giá định kỳ để điều chỉnh kế hoạch phù hợp.

Kết luận

• Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà là khu bảo tồn đa dạng sinh học quan trọng với nhiều loài quý hiếm và hệ sinh thái đặc trưng.
• Các kế hoạch quản lý trước đây đã đạt được nhiều kết quả nhưng còn tồn tại hạn chế về vốn, sự tham gia cộng đồng và giám sát.
• Luận văn đề xuất kế hoạch quản lý đa dạng sinh học mới, phù hợp với pháp luật và thực tiễn, tập trung vào bảo tồn, phát triển bền vững và nâng cao năng lực quản lý.
• Các giải pháp đề xuất bao gồm huy động nguồn lực tài chính, đào tạo cán bộ, tăng cường tham gia cộng đồng, thiết lập hệ thống giám sát và phối hợp liên ngành.
• Tiếp theo, cần triển khai kế hoạch theo lộ trình 5 năm, đồng thời tổ chức đánh giá và điều chỉnh thường xuyên để đảm bảo hiệu quả và bền vững.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển bền vững Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, góp phần giữ gìn di sản thiên nhiên quý giá cho thế hệ tương lai!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới bắc bán cầu với tổng diện tích tự nhiên trên đất liền là 329.241 km2, trong đó có 75% diện tích là đồi núi, bên cạnh đó, vùng biển có chiều dài khoảng 3.260 km bờ biển và hàng ngàn đảo lớn nhỏ với 2 vùng quần đảo lớn là Trƣờng Sa và Hoàng Sa. Với những đặc điểm tự nhiên về địa hình, cảnh quan và khí hậu đã tạo ra điều kiện hết sức thuận lợi cho sự phát triển của các loài động, thực vật tạo nên tính đa dạng sinh học vô cùng phong phú và đặc sắc của Việt Nam (Báo cáo Đa dạng sinh học, 2011). Trong những năm vừa qua, Việt Nam đã có nhiều hoạt động nhằm giảm thiểu các tác động tự nhiên và nhân sinh đến đa dạng sinh học, điển hình của các nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học chính là việc ra đời của Luật Đa dạng sinh học (2008). Luật Đa dạng sinh học là một bƣớc tiến quan trọng trong việc thống nhất quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học và phù hợp với bƣớc đi chung của thế giới và đặc điểm riêng có của Việt Nam.

Từ khi thành lập tới nay, Ban quản lý Vƣờn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng đã triển khai xây dựng và thực hiện các kế hoạch có liên quan đến từng hoạt động riêng lẻ của Vƣờn (Kế hoạch phát triển du lịch sinh thái, Kế hoạch đầu tƣ. Trong quá trình triển khai các kế hoạch đó đã đạt đƣợc nhiều kết quả tốt, bên cạnh đó vẫn còn những vấn đề còn chƣa đƣợc giải quyết triệt để. Do vậy, học viên nhận thấy việc lựa chọn việc nghiên cứu, đề xuất và xây dựng kế hoạch quản lý cho Vƣờn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng là điều cần thiết nhằm phát huy những mặt đƣợc và giải quyết các vấn đề còn tồn tại của các kế hoạch trƣớc đây. Một trong những mục tiêu chính của Vƣờn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng là bảo tồn đa dạng sinh học của khu vực do vậy trong Kế hoạch quản lý đƣợc nghiên cứu và xây dựng trong Đề tài sẽ đƣợc tập trung xây dựng nhƣ một Kế hoạch quản lý đa dạng sinh học của Vƣờn.

Từ mô hình và những bài học rút ra trong quá trình xây dựng kế hoạch quản lý của Vƣờn quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng, học viên sẽ đề xuất một số 1 giải pháp nhằm khuyến nghị cho việc xây dựng hƣớng dẫn khung kế hoạch quản lý đa dạng sinh học cho các khu bảo tồn ở Việt Nam. 2 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm về Kế hoạch quản lý Khu bảo tồn Dƣới đây là một số định nghĩa về kế hoạch quản lý trên thế giới đã đƣợc đề cập: Kế hoạch quản lý là một tài liệu đƣợc soạn thảo, phê duyệt và sử dụng để quản lý một khu bảo tồn thiên nhiên. Nội dung của kế hoạch quản lý bao gồm mô tả về địa điểm, tài nguyên thiên nhiên, các giá trị của khu bảo tồn thiên nhiên, phân tích các vấn đề và xác định các cơ hội cho công tác quản lý bảo tồn thiên nhiên nhằm đạt đƣợc các mục tiêu đề ra thông qua thực hiện các hoạt động xác định trong một khoảng thời gian nhất định (Eurosite, 1999).

Kế hoạch quản lý là một tài liệu giúp hƣớng dẫn và kiểm tra công tác quản lý của một khu bảo tồn thiên nhiên. Kế hoạch quản lý mô tả chi tiết tài nguyên, phân vùng và thiết lập các cơ sở trang thiết bị cần thiết nhằm hỗ trợ công tác quản lý và sử dụng khu bảo tồn thiên nhiên. Nhƣ vậy kế hoạch quản lý là một tài liệu hƣớng dẫn và hỗ trợ tất cả các hoạt động quản lý và phát triển của một khu bảo tồn thiên nhiên (Thorsel, 1995). Kế hoạch quản lý là một tài liệu tạo cơ sở cho sự phát triển của khu bảo tồn thiên nhiên và cung cấp chiến lƣợc để giải quyết các vấn đề và thực hiện các mục tiêu quản lý đã định ra trong khoảng thời gian 10 năm.

Các chƣơng trình, các hành động và các điều kiện hỗ trợ cần thiết cho các hoạt động của khu bảo tồn thiên nhiên sẽ đƣợc xác định dựa trên các chiến lƣợc này. Trong quá trình quy hoạch, khu bảo tồn thiên nhiên sẽ đƣợc xem xét hai chiều gây ảnh hƣởng và bị ảnh hƣởng bởi bối cảnh của khu vực (Young and Young,1993). Kế hoạch quản lý khu bảo tồn thiên nhiên, hiểu một cách đơn giản, là một tài liệu xác định mục tiêu và cách thức quản lý áp dụng đối với một khu bảo tồn thiên nhiên trong một thời gian nhất định (Hướng dẫn quản lý khu bảo tồn thiên nhiên, IUCN, 2008). 3 Trong các khái niệm trên thì khái niệm do IUCN đƣa ra là đƣợc dùng rộng rãi nhất.

Khái niệm này đã chỉ ra những nội dung cơ bản nhất mà một Kế hoạch quản lý cần xây dựng và đạt đƣợc. Rất nhiều quốc gia trên thế giới đã sử dụng định nghĩa và các hƣớng dẫn của IUCN trong quá trình xây dựng kế hoạch quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên của mình. Kinh nghiệm của quốc tế trong việc xây dựng Kế hoạch quản lý của Khu bảo tồn Kế hoạch quản lý của các Vƣờn quốc gia tại Anh và Xứ Wales đƣợc thể hiện những mục tiêu lớn của Vƣờn trong đó đƣợc nhấn mạnh đến các điều tố nhƣ bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ di sản văn hóa và nâng cao nhận thức về của xã hội. Bên cạnh đó không thể thiếu đƣợc các nội dung về cách thức thực hiện và giám sát, điều chỉnh Kế hoạch sau thời gian thực hiện.

Cục Vƣờn Quốc gia và động vật hoang dã New South Wales sử dụng đã xây dựng Kế hoạch quản lý các Khu bảo tồn của mình theo các tiêu chí cơ bản cần có. Tuy nhiên họ còn nhấn mạn vào việc lôi kéo sự tham gia của ngƣời dân trong việc xây dựng kế hoạch quản lý khu bảo tồn. Điều này làm cho quá trình thực hiện các Kế hoạch quản lý diễn ra thuận lợi và đạt đƣợc nhiều kết quả tốt. Ở Romania đã xây dựng Bộtài liệu hƣớng dẫn và công cụ để xây dựng kế hoạch quản lý cho khu bảo tồn của cả nƣớc.

Trong cuốn hƣớng dẫn này đề cập đến tất cả các mặt trong quá trình xây dựng đƣợc kế hoạch quản lý cho khu bảo tồn từ việc thu thập thông tin, huy động sự tham gia của cộng đồng, kế hoạch tài chính/kinh doanh của khu bảo tồn đến việc kiểm tra quá trình thực hiện của kế hoạch quản lý. Chủ yếu kế hoạch quản lý khu bảo tồn đƣợc xây dựng dựa theocác khuyến nghị của IUCN trong việc xây dựng kế hoạch quản lý cho khu bảo tồn. Ở Tanzania các “Kế hoạch hoạt động” của vƣờn quốc gia trình bày các tiêu đề có liên quan đến các mục tiêu lớn của các khu bảo tồn thiên nhiên. Từ các mục tiêu lớn của mình, họ đã xây dựng các hoạt động chi tiết để phục vụ cho từng mục tiêu nói trên.

Tổng quan việc xây dựng Kế hoạch quản lý khu bảo tồn ở Việt Nam Nƣớc ta đã có hệ thống khu bảo tồn đƣợc xây dựng cách đây 50 năm trong đó có các loại hình: khu bảo tồn trên cạn, đất ngập nƣớc (nội địa, vùng cửa sông, ven biển) và biển, trong đó phổ biến nhất là hệ thống vƣờn quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các Ủy ban nhân tỉnh quản lý. Các Vƣờn quốc gia đã có quá triǹ h lich ̣ sƣ̉ xây dƣ̣ng các loại kế hoạch khác nhau nhƣ Kế hoa ̣ch quy hoạch tổng thể , Kế hoa ̣ch đầ u tƣ , Kế hoa ̣ch hoa ̣t đô ̣ng hay Kế hoa ̣ch quản lý điều hành… Hầu hết các kế hoạch này đƣợc xây dựng theo quy định của Luật Bảo vệ và Phát triển rừng hoặc do nhu cầu thực tế của mình. Luật Đa dạng sinh học bao gồm 8 Chƣơng và 78 Điều, trong đó việc bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái tự nhiên đƣợc quy định cụ thể trong Chƣơng 3 của Luật. Trong Luật đã quy định các loại hình Khu bảo tồn ở Việt Nam và các vấn đề có liên quan khác đến Khu bảo tồn (thành lập mới, chuyển đổi, sử dụng đất, quản lý bảo vệ.

Về việc thành lập các khu bảo tồn theo các tiêu chí của Luật Đa dạng sinh học đã đƣợc quy định rõ với nhiều nội dung cụ thể nhƣ: lập, thẩm định, các nội dung của Dự án thành lập khu bảo tồn, quyết định thành lập.Trong các điều kiện đó có một nội dung quan trọng là việc lập kế hoạch quản lý khu bảo tồn (Mục 6, Điều 21, Luật Đa dạng sinh học). Theo Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg ngày 14 tháng 8 năm 2006 về việc ban hành quy chế quản lý rừng cũng quy định về tổ chức quản lý rừng đặc dụng trong đó quy định các loại hình của rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất cùng các vấn đề có liên quan khác. Tiếp theo đó, Nghị định số 117/2010/NĐ-CP ngày 24 tháng 12 năm 2010 về việc tổ chức quản lý hệ thống rừng đặc dụng đƣợc ban hành nhằm quy định những nội dung có liên quan. Tại Điều 13 của Nghị định đã quy định những nội dung cần thiết trong quyết định thành lập khu rừng đặc dụng.

Theo quy định trên, tất cả các khu bảo tồn ở Việt Nam đều phải xây dựng Kế hoạch quản lý. 5 Tại Điều 12 của Thông tƣ số 78/2011/BNNPTNT hƣớng dẫn thƣ̣c hiê ̣n Nghi ̣ đinh ̣ số 117/2010/NĐ-CP, đã chỉ ra nô ̣i dung Kế hoa ̣ch hoạt động (với nội dung nhƣ là Kế hoa ̣ch quản lý ) nhƣ sau: Căn cứ vào quy hoạch bảo vệ và phát triển khu rừng đặc dụng được duyệt , Ban quản lý của khu rừng đặc dụng lập kế hoạch giai đoạn 5 năm, hàng năm của Quỹ bảo tồn rừng đặc dụng Việt Nam theo quy đi ̣nh hiê ̣n hành của Nhà nước.