Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham, tỉnh Attapeu, CHDCND Lào, với diện tích khoảng 200.000 ha, là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng của quốc gia, đóng vai trò thiết yếu trong bảo tồn đa dạng sinh học và tài nguyên rừng. Khu vực này hiện có hơn 11 làng bản sinh sống trong và khoảng 15 làng bản xung quanh, với dân số hơn 6.000 người thuộc 9 dân tộc chính như Lào Lùm, Brâu, Kayong, Sa Đang, Su, Ta Ổi, Sa Lắng, Ta Liếng và Yae. Người dân địa phương phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng cho sinh kế, bao gồm canh tác nương rẫy, săn bắt, khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, diện tích rừng và độ che phủ đã giảm đáng kể do các hoạt động khai thác không bền vững, gây áp lực lớn lên công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng người dân địa phương tại Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham, xác định vai trò và mức độ tham gia của người dân trong các hoạt động bảo vệ rừng, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng bền vững. Nghiên cứu tập trung vào 4 làng đại diện trong khu vực, gồm Phu Cưa, Phu Nhang, Nặm Suôn và Sôm Boun, thuộc huyện Phu Vông, tỉnh Attapeu. Thời gian nghiên cứu chủ yếu dựa trên số liệu thu thập năm 2015-2016 và các tài liệu liên quan.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách quản lý tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, nâng cao đời sống người dân và phát triển kinh tế xã hội bền vững tại khu vực Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên ba lý thuyết chính trong quản lý tài nguyên rừng và phát triển cộng đồng:

  1. Lý thuyết bảo tồn phát triển: Theo Gilmour và Nguyễn Văn Sản (1999), bảo tồn tài nguyên thiên nhiên cần liên kết chặt chẽ với nhu cầu phát triển kinh tế xã hội của cộng đồng địa phương. Lý thuyết này nhấn mạnh ba cách tiếp cận: giải pháp thay thế sinh kế, phát triển kinh tế và tham gia quy hoạch quản lý tài nguyên.

  2. Lý thuyết quản lý rừng dựa vào cộng đồng (Community-Based Forest Management - CBFM): Mô hình này khẳng định vai trò chủ động của cộng đồng trong việc bảo vệ, sử dụng và phát triển tài nguyên rừng, dựa trên sự hợp tác, chia sẻ lợi ích và tôn trọng tập quán văn hóa truyền thống.

  3. Mô hình đánh giá mức độ tham gia của Hosley (1996): Phân loại mức độ tham gia của người dân từ thấp đến cao qua 7 cấp độ, từ tham gia bị động đến tự huy động và tổ chức, giúp đánh giá chính xác vai trò và mức độ đóng góp của cộng đồng trong quản lý tài nguyên.

Các khái niệm chính bao gồm: cộng đồng địa phương, quản lý tài nguyên rừng, Vườn Quốc gia, đa dạng sinh học, và sự tham gia của người dân trong bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng, với cỡ mẫu 253 người, được chọn theo phương pháp lấy mẫu đại diện và ngẫu nhiên tại 4 làng nghiên cứu. Các đối tượng phỏng vấn bao gồm cán bộ quản lý nhà nước, trưởng làng, các tổ chức cộng đồng và người dân địa phương.

Nguồn dữ liệu gồm:

  • Số liệu thứ cấp từ các báo cáo của Sở Nông Lâm nghiệp, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Attapeu, Ban Quản lý Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham và các tài liệu pháp luật liên quan.
  • Dữ liệu sơ cấp thu thập qua phỏng vấn trực tiếp, phỏng vấn sâu, quan sát thực địa, hội thảo nhóm và công cụ đánh giá nhanh nông thôn (RRA) cùng đánh giá có sự tham gia của người dân (PRA).

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm SPSS 13 và Excel, kết hợp phân tích định tính và định lượng. Phương pháp phân tích SWOT được áp dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2017, bao gồm thu thập số liệu, xử lý, phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Hiện trạng tài nguyên rừng và quản lý tại Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham: Diện tích rừng tự nhiên giảm khoảng 15% trong vòng 10 năm qua, với sự suy giảm đa dạng sinh học rõ rệt, đặc biệt là các loài gỗ quý và động vật quý hiếm. Hoạt động khai thác gỗ trái phép và chặt phá rừng để làm nương rẫy vẫn diễn ra phổ biến, chiếm khoảng 30% các vi phạm được ghi nhận.

  2. Mức độ tham gia của cộng đồng: Khoảng 74% người dân địa phương tham gia các hoạt động quản lý tài nguyên rừng, trong đó 45% tham gia tuần tra bảo vệ rừng, 38% tham gia tuyên truyền vận động bảo vệ rừng, và 25% tham gia phát triển du lịch sinh thái. Mức độ tham gia theo đánh giá Hosley cho thấy đa số người dân ở mức độ tham gia theo chức năng và hỗ trợ, còn mức độ tự huy động và tổ chức chiếm dưới 10%.

  3. Vai trò của các tổ chức cộng đồng và chính quyền địa phương: Các tổ chức cộng đồng đóng vai trò trung gian trong việc truyền đạt chính sách và phối hợp với Ban Quản lý Vườn Quốc gia. Tuy nhiên, sự phân chia lợi ích chưa rõ ràng, dẫn đến mâu thuẫn và giảm hiệu quả quản lý. Khoảng 60% người dân cho rằng họ chưa nhận được hỗ trợ đầy đủ từ chính quyền.

  4. Cơ hội và thách thức: Cơ hội bao gồm sự quan tâm ngày càng tăng của chính phủ Lào và các tổ chức quốc tế, nguồn vốn đầu tư từ các dự án bảo tồn, và tiềm năng phát triển du lịch sinh thái. Thách thức lớn là sự nghèo đói, thiếu nhận thức về bảo vệ rừng, áp lực khai thác tài nguyên để sinh kế, và hạn chế về năng lực quản lý của các cơ quan chức năng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân suy giảm tài nguyên rừng chủ yếu do sự phụ thuộc sinh kế của người dân vào rừng, thiếu các giải pháp thay thế sinh kế bền vững và quản lý chưa hiệu quả. So với các nghiên cứu tại các Vườn Quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á, mức độ tham gia của cộng đồng tại Đông Ăm Pham tương đối cao nhưng vẫn còn hạn chế về chất lượng và tính chủ động.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ tham gia các hoạt động quản lý rừng của người dân, bảng thống kê các vi phạm quản lý rừng theo năm, và sơ đồ SWOT minh họa điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện chính sách phân chia lợi ích và phát triển các mô hình sinh kế thay thế nhằm giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức bảo vệ rừng: Triển khai các chương trình đào tạo, hội thảo và truyền thông tại các làng bản nhằm nâng cao hiểu biết về vai trò của rừng và lợi ích của việc bảo vệ tài nguyên rừng. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Vườn Quốc gia và chính quyền địa phương. Thời gian: 1-2 năm.

  2. Hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững cho người dân: Cung cấp các nguồn vốn vay ưu đãi, kỹ thuật canh tác nông nghiệp bền vững, phát triển nghề thủ công và du lịch sinh thái cộng đồng để giảm phụ thuộc vào khai thác rừng. Chủ thể thực hiện: Các tổ chức phi chính phủ, chính quyền địa phương. Thời gian: 3-5 năm.

  3. Củng cố cơ chế phối hợp và phân chia lợi ích rõ ràng: Xây dựng các quy chế, hợp đồng quản lý rừng dựa vào cộng đồng, đảm bảo quyền lợi và trách nhiệm của người dân, đồng thời tăng cường giám sát và xử lý vi phạm. Chủ thể thực hiện: Sở Nông Lâm nghiệp, Ban Quản lý Vườn Quốc gia. Thời gian: 1-3 năm.

  4. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khai thác tiềm năng du lịch tự nhiên và văn hóa bản địa, tạo nguồn thu nhập mới cho cộng đồng, đồng thời tăng cường bảo vệ tài nguyên rừng. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Vườn Quốc gia, doanh nghiệp du lịch, cộng đồng địa phương. Thời gian: 2-4 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên rừng dựa vào cộng đồng, giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững.

  2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển cộng đồng: Tài liệu giúp hiểu rõ thực trạng, cơ hội và thách thức trong quản lý tài nguyên rừng tại Lào, từ đó thiết kế các chương trình hỗ trợ phù hợp.

  3. Cộng đồng dân cư và các tổ chức cộng đồng địa phương: Luận văn cung cấp thông tin về vai trò và quyền lợi của người dân trong quản lý rừng, giúp nâng cao nhận thức và thúc đẩy sự tham gia tích cực.

  4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành quản lý tài nguyên thiên nhiên, lâm nghiệp và phát triển bền vững: Đây là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích và đề xuất giải pháp trong lĩnh vực quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao sự tham gia của người dân lại quan trọng trong quản lý tài nguyên rừng?
    Sự tham gia của người dân giúp tăng cường giám sát, bảo vệ rừng hiệu quả hơn, đồng thời đảm bảo quyền lợi và trách nhiệm của cộng đồng, góp phần phát triển bền vững tài nguyên rừng.

  2. Mức độ tham gia của người dân được đánh giá như thế nào?
    Mức độ tham gia được đánh giá theo mô hình Hosley (1996) với 7 cấp độ từ tham gia bị động đến tự huy động và tổ chức, giúp xác định vai trò và mức độ đóng góp của cộng đồng trong các hoạt động quản lý.

  3. Những thách thức lớn nhất trong quản lý tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham là gì?
    Bao gồm nghèo đói, thiếu sinh kế thay thế, nhận thức bảo vệ rừng thấp, áp lực khai thác tài nguyên và hạn chế về năng lực quản lý của các cơ quan chức năng.

  4. Các giải pháp đề xuất có thể áp dụng trong thời gian bao lâu?
    Các giải pháp được đề xuất với timeline từ 1 đến 5 năm, tùy thuộc vào từng hoạt động cụ thể như tuyên truyền, phát triển sinh kế, củng cố cơ chế quản lý và phát triển du lịch sinh thái.

  5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho các dự án bảo tồn hiện nay?
    Luận văn cung cấp dữ liệu thực tiễn, phân tích sâu sắc và đề xuất giải pháp cụ thể giúp các dự án bảo tồn thiết kế chương trình phù hợp, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng.

Kết luận

  • Nghiên cứu đã đánh giá thực trạng quản lý tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham, xác định mức độ và vai trò tham gia của cộng đồng địa phương trong các hoạt động bảo vệ rừng.
  • Kết quả cho thấy sự suy giảm diện tích rừng và đa dạng sinh học do áp lực khai thác tài nguyên, đồng thời mức độ tham gia của người dân còn hạn chế về chất lượng và tính chủ động.
  • Các cơ hội và thách thức trong quản lý tài nguyên rừng được phân tích chi tiết, làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý dựa vào cộng đồng.
  • Đề xuất các giải pháp trọng tâm gồm nâng cao nhận thức, phát triển sinh kế bền vững, củng cố cơ chế phân chia lợi ích và phát triển du lịch sinh thái.
  • Nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho chính sách quản lý tài nguyên rừng tại Lào, đồng thời mở hướng nghiên cứu tiếp theo về mô hình quản lý cộng đồng và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

Các nhà quản lý, tổ chức và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các giải pháp đề xuất, nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Đông Ăm Pham trong những năm tới.