Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Lịch Sử Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ 1986 Đến 2016

Luận văn thạc sĩ khám phá nghề điêu khắc gỗ Bình Dương từ 1986 đến 2016, phân tích sự phát triển và giá trị văn hóa lịch sử của nghề truyền thống này.

• Tác giả: Bùi Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ Năm 1986 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Tổng quan tình hình nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỂ NGHIÊN CỨU VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 1.1. Cơ sở thực tiễn để nghiên cứu trong đề tài
• 1.1.1. Khái niệm về nghề Mộc
• 1.1.2. Khái niệm “nghệ thuật Điêu khắc”
• 1.1.3. Khởi nguồn của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.2. Điều kiện Tự nhiên, Kinh tế, Văn hóa - Xã hội ở Bình Dương
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Điều kiện Kinh tế, Văn hóa - Xã hội
• 1.3. Tổng quan về sự hình thành và phát triển của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. Chương 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG TỪ NĂM 1986 - 2016
• 2.1. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội tỉnh ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.2.1. Kỹ thuật truyền thống của nghề Điêu khắc gỗ
• 2.1.2.2. Kỹ thuật chế tác điêu khắc
• 2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997 - 2016
• 2.2.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội Bình Dương từ năm 1997 - 2016
• 2.2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997 - 2016
• 2.2.2.1. Kỹ thuật chế tác
• 2.2.2.2. Cải tiến công cụ
• 2.2.2.3. Đầu tư kỹ thuật, công nghệ
• 2.2.3. Phong cách nghệ thuật và các đề tài trang trí
• 2.2.4. Các loại sản phẩm đặc trưng
• 2.3. Hiện trạng nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 2.3.1. Về sự phân bố khu vực làng nghề
• 2.3.2. Về cơ sở sản xuất
• 2.3.3. Về lực lượng nghệ nhân
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN, PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ LỊCH SỬ NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Đặc điểm của nghề Điêu khắc gỗ
• 3.1.1. Nghệ nhân và vấn đề truyền nghề
• 3.1.2. Nâng cao tay nghề
• 3.1.3. Thị trường trong nước và quốc tế
• 3.2. Vai trò của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.2.1. Đóng góp về kinh tế
• 3.2.2. Đóng góp về xã hội
• 3.2.3. Nhận định về sự phát triển của nghề Điêu khắc gỗ Bình Dương trong tương lai
• 3.3. Định hướng phát triển và một số giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.3.1. Định hướng phát triển
• 3.3.2. Một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.3.3. Một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỂ NGHIÊN CỨU VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG

Nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương có nguồn gốc từ những truyền thống văn hóa lâu đời. Nghề điêu khắc gỗ không chỉ là một nghề thủ công mà còn là một phần của văn hóa Bình Dương. Từ năm 1986 đến 2016, nghề này đã trải qua nhiều biến động, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển kinh tế và xã hội. Điều kiện tự nhiên và kinh tế của Bình Dương đã tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của nghề này. Các nghệ nhân đã sử dụng nguyên liệu gỗ phong phú từ rừng tự nhiên, kết hợp với kỹ thuật truyền thống để tạo ra những sản phẩm độc đáo. Nghệ thuật điêu khắc không chỉ thể hiện tài năng của người thợ mà còn phản ánh tâm tư, tình cảm của họ đối với cuộc sống và thiên nhiên. Những sản phẩm điêu khắc gỗ không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, lịch sử của vùng đất này.

1.1 Khái niệm về nghề Mộc

Nghề mộc là một trong những nghề truyền thống tại Việt Nam, bao gồm các hoạt động liên quan đến việc chế biến gỗ thành các sản phẩm hữu ích. Nghề điêu khắc gỗ là một nhánh của nghề mộc, tập trung vào việc tạo hình và trang trí các sản phẩm gỗ. Nghề này không chỉ đòi hỏi kỹ năng mà còn cần sự sáng tạo và tâm huyết từ người thợ. Các sản phẩm điêu khắc gỗ thường được sử dụng trong trang trí nội thất, lễ hội và các sự kiện văn hóa. Kỹ thuật chế tác trong nghề điêu khắc gỗ bao gồm nhiều bước từ việc chọn gỗ, thiết kế mẫu mã đến việc hoàn thiện sản phẩm. Nghề mộc và điêu khắc gỗ đã góp phần quan trọng vào việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa của Bình Dương.

II. QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG TỪ NĂM 1986 2016

Giai đoạn từ 1986 đến 2016 là thời kỳ quan trọng trong sự phát triển của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương. Trong giai đoạn này, nghề điêu khắc gỗ đã có những bước tiến đáng kể về cả quy mô sản xuất và chất lượng sản phẩm. Kỹ thuật truyền thống được duy trì và phát triển, đồng thời có sự cải tiến về công cụ và công nghệ. Các nghệ nhân đã áp dụng những kỹ thuật mới vào quy trình sản xuất, giúp nâng cao hiệu quả và chất lượng sản phẩm. Thị trường trong nước và quốc tế cũng đã mở rộng, tạo cơ hội cho các sản phẩm điêu khắc gỗ Bình Dương được biết đến rộng rãi hơn. Tuy nhiên, nghề này cũng phải đối mặt với nhiều thách thức, như sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp và sự giảm sút số lượng nghệ nhân. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của nghề điêu khắc gỗ trong bối cảnh hiện đại là một nhiệm vụ cấp thiết.

2.1 Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 1996

Trong giai đoạn 1986 - 1996, nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương bắt đầu phục hồi sau thời kỳ khó khăn. Khái quát tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh trong giai đoạn này cho thấy sự chuyển mình mạnh mẽ, với nhiều chính sách hỗ trợ cho các ngành nghề truyền thống. Nghề điêu khắc gỗ đã thu hút nhiều nghệ nhân trẻ tham gia, tạo ra một làn sóng mới trong việc gìn giữ và phát triển nghề. Các sản phẩm điêu khắc gỗ trong giai đoạn này chủ yếu mang tính truyền thống, nhưng cũng có sự xuất hiện của những mẫu mã mới, phù hợp với nhu cầu thị trường. Kỹ thuật chế tác trong giai đoạn này vẫn giữ được những giá trị cốt lõi, đồng thời có sự giao thoa với các xu hướng nghệ thuật hiện đại.

III. ĐẶC ĐIỂM VAI TRÒ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ LỊCH SỬ NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG

Nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương không chỉ có giá trị kinh tế mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Đặc điểm của nghề điêu khắc gỗ thể hiện qua sự đa dạng trong các sản phẩm và kỹ thuật chế tác. Nghệ nhân là những người giữ gìn và truyền lại những giá trị văn hóa, lịch sử của nghề. Tuy nhiên, để bảo tồn và phát huy giá trị của nghề, cần có những giải pháp cụ thể. Việc nâng cao tay nghề cho nghệ nhân, phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm và bảo tồn các kỹ thuật truyền thống là những yếu tố quan trọng. Định hướng phát triển nghề điêu khắc gỗ cần được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, nhằm tạo ra những sản phẩm không chỉ đẹp mà còn có giá trị văn hóa cao. Các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử của nghề điêu khắc gỗ cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả.

3.1 Vai trò của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương

Nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương đóng góp không nhỏ vào kinh tế và văn hóa của địa phương. Sản phẩm điêu khắc gỗ không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn có tiềm năng xuất khẩu. Nghề này tạo ra việc làm cho nhiều lao động, góp phần nâng cao đời sống của người dân. Hơn nữa, nghề điêu khắc gỗ còn là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa của Bình Dương, phản ánh bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất này. Việc phát triển nghề điêu khắc gỗ không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa mà còn thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững cho địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Bình Dương có diện tích tự nhiên 2.694,43 km2, chiếm khoảng 12% diện tích vùng Đông Nam Bộ và sở hữu lịch sử khai phá hơn 300 năm. Vùng đất này từng nổi tiếng với những cánh rừng nhiệt đới bạt ngàn, mật độ gỗ quý đạt trên 500 cây trên một hecta, tạo tiền đề vững chắc cho sự hình thành và phát triển của các làng nghề mộc và điêu khắc gỗ truyền thống. Tuy nhiên, trước làn sóng công nghiệp hóa và hiện đại hóa mạnh mẽ, giá trị sản xuất công nghiệp của tỉnh tăng gấp 34,3 lần trong giai đoạn 1997-2014, khiến các ngành nghề thủ công truyền thống đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích sự chuyển dịch, cơ hội và thách thức của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương qua 30 năm đổi mới. Mục tiêu cụ thể nhằm hệ thống hóa quá trình hình thành, làm rõ kỹ thuật chế tác đặc trưng, đánh giá thực trạng quy mô sản xuất và lực lượng nghệ nhân, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn khả thi. Phạm vi không gian tập trung tại thành phố Thủ Dầu Một và thị xã Thuận An trong khung thời gian từ năm 1986 đến năm 2016. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn, góp phần gìn giữ kho tàng di sản vật thể với hơn 100 pho tượng gỗ cổ tại chùa Hội Khánh, đồng thời định hướng sinh kế bền vững cho hơn 500 hộ gia đình từng gắn bó lâu đời với nghề mộc mỹ nghệ truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin để xem xét sự phát triển của làng nghề trong mối quan hệ chặt chẽ với điều kiện kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng lý thuyết bảo tồn di sản văn hóa và chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn trong bối cảnh công nghiệp hóa. Các khái niệm nền tảng được chuẩn hóa gồm: nghề mộc truyền thống (phân định rõ giữa mộc dân dụng nội thất và mộc mỹ nghệ), nghệ thuật điêu khắc (bao gồm điêu khắc tượng tròn không gian ba chiều và phù điêu trong không gian hai chiều), cùng khái niệm không gian văn hóa làng nghề. Trong phân loại điêu khắc, nghiên cứu xác lập 3 dạng thức chạm nổi cơ bản: chạm nổi thấp, chạm nổi vừa và chạm nổi cao, kết hợp cùng kỹ thuật chạm trổ và chạm âm để tạo nên ngôn ngữ tạo hình hoàn chỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic nhằm phân kỳ hai giai đoạn phát triển chính từ năm 1986 đến 1996 và từ năm 1997 đến 2016. Tác giả thực hiện khảo sát điền dã thực tế với cỡ mẫu định tính gồm 25 nghệ nhân lão thành và 12 cơ sở sản xuất tiêu biểu tại các địa bàn trọng điểm như phường Phú Thọ, Chánh Nghĩa, Phú Cường và Lái Thiêu. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tiếp cận những nghệ nhân nắm giữ bí quyết gia truyền qua 3 thế hệ. Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ khối tư liệu lưu trữ tại Bảo tàng tỉnh Bình Dương, Thư viện tỉnh và Địa chí Bình Dương. Phương pháp phân tích, tổng hợp và thống kê so sánh liên ngành được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc đối chiếu các giai đoạn lịch sử, làm sáng tỏ mối liên hệ giữa chính sách kinh tế vĩ mô và sự biến thiên của làng nghề qua dòng thời gian 30 năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, giai đoạn 1990-1996 được xác định là thời kỳ hoàng kim của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương. Hợp tác xã điêu khắc Phú Thọ thời điểm đó quy tụ hơn 150 xã viên, tạo nguồn thu nhập chính cho khoảng 500 hộ dân, với hơn 120 hộ làm điêu khắc chuyên nghiệp, 80 hộ làm guốc mộc và thu hút hơn 1.000 lao động nhập cư.

Thứ hai, kỹ thuật chạm khắc gỗ đất Thủ đạt đỉnh cao về sự tinh xảo thông qua hệ thống công cụ đồ sộ từ 80 đến 100 loại đục chuyên dụng (đục bạt, đục doãn, đục chếch) và quy trình chế tác khắt khe trải qua 15 công đoạn từ vẽ mẫu, pha phôi, đục vỡ đến nạo chuốt và đánh bóng hai cấp độ.

Thứ ba, sự thay đổi cơ cấu kinh tế sau khi tái lập tỉnh năm 1997 với tỷ trọng công nghiệp chiếm 50,45%, dịch vụ 26,8% và nông nghiệp 22,8% đã thúc đẩy quá trình cơ giới hóa. Dù máy móc giúp nâng cao năng suất, sự phụ thuộc công nghệ đã làm suy giảm tính độc bản và sự sáng tạo cá nhân của người thợ.

Thứ tư, nghiên cứu lập danh mục các công trình điêu khắc gỗ tiêu biểu có giá trị quốc gia và cấp tỉnh, nổi bật là chùa Hội Khánh xây dựng năm 1741 với 18 tượng La Hán từng triển lãm tại Pháp năm 1920, nhà cổ Trần Công Vàng xây dựng năm 1889 với kết cấu Bát Dần gồm 8 đấm 8 quyết, và Miếu Mộc Tổ được xếp hạng di tích năm 2004.

Thảo luận kết quả

Sự phát triển rực rỡ trong giai đoạn đầu bắt nguồn từ chính sách Đổi mới năm 1986 của Đảng, xóa bỏ cơ chế bao cấp và mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm gấp 15 lần so với những năm 1970. Tuy nhiên, sự suy thoái ở giai đoạn sau phản ánh quy luật đào thải khi Bình Dương chuyển mình thành thủ phủ công nghiệp phía Nam, thu hút lao động trẻ vào các nhà máy có thu nhập ổn định hơn. So với ngành gốm sứ từng đạt quy mô 500 cơ sở và 23.000 lao động vào năm 1988, nghề điêu khắc gỗ mang tính chất gia truyền khép kín hơn nên chịu tổn thương lớn hơn khi thiếu hụt lực lượng kế thừa. Trong các báo cáo phân tích, những dữ liệu biến động này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện sự suy giảm số lượng cơ sở sản xuất qua các mốc 1996, 2006 và 2016, kết hợp cùng bảng thống kê đối chiếu giữa 3 kỹ thuật chạm khắc và các nhóm gỗ quý nhóm 1 như Cẩm Lai, Giáng Hương, Gõ Đỏ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, cấp ủy và chính quyền địa phương cần triển khai gói chính sách ưu đãi tài chính, hỗ trợ lãi suất vay vốn giảm từ 3% đến 5% mỗi năm cho tối thiểu 80 cơ sở mộc mỹ nghệ truyền thống nhằm nâng cấp nhà xưởng và chuyển giao công nghệ sạch trong giai đoạn 2020-2025 (Chủ thể: UBND tỉnh Bình Dương và Sở Công Thương).

Thứ hai, xây dựng đề án đào tạo và truyền nghề thế hệ mới, đặt mục tiêu đào tạo 200 đến 300 thợ điêu khắc trẻ thành thạo tay nghề trước năm 2026 thông qua chương trình liên kết giữa các trường mỹ thuật thực hành và các nghệ nhân lão thành (Chủ thể: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Hiệp hội Điêu khắc tỉnh).

Thứ ba, thiết lập tuyến du lịch văn hóa trải nghiệm làng nghề kết nối 5 di tích lịch sử trọng điểm gồm chùa Hội Khánh, Miếu Mộc Tổ, nhà cổ Trần Văn Hổ, nhà cổ Trần Công Vàng và xóm chạm khắc Phú Thọ, hướng tới mức tăng trưởng doanh thu dịch vụ du lịch làng nghề 20% mỗi năm (Chủ thể: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Thứ tư, quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề tập trung quy mô từ 10 đến 15 hecta tại Thuận An và Thủ Dầu Một trước năm 2028 nhằm giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm môi trường bụi gỗ, tiếng ồn trong khu dân cư và ổn định nguồn nguyên liệu gỗ hợp pháp (Chủ thể: Sở Xây dựng và UBND các địa phương liên quan).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa và nhân học: Nguồn dữ liệu lịch sử 30 năm (1986-2016) cùng khối tư liệu điền dã phong phú là tài liệu tham khảo giá trị cho các công trình nghiên cứu về di sản thủ công truyền thống và văn hóa dân gian Nam Bộ.

Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Bản luận văn cung cấp các luận cứ thực tiễn sắc bén để xây dựng các đề án bảo tồn làng nghề, quy hoạch đô thị và ban hành chính sách đãi ngộ nghệ nhân tại các địa phương đang đô thị hóa nhanh.

Chủ cơ sở sản xuất, doanh nghiệp đồ gỗ mỹ nghệ và nghệ nhân: Khai thác chi tiết quy trình kỹ thuật 15 bước chế tác và hệ thống hoa văn cổ truyền để hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng, kết hợp giữa tinh hoa thủ công với máy móc hiện đại nhằm gia tăng giá trị xuất khẩu.

Giảng viên và sinh viên các ngành Mỹ thuật ứng dụng, Kiến trúc, Du lịch: Giáo trình trực quan về kỹ thuật tạo hình tượng tròn, phù điêu, cấu trúc nhà cổ truyền thống và dữ liệu nền tảng để xây dựng các sản phẩm du lịch di sản độc đáo.

Câu hỏi thường gặp

Nghề điêu khắc gỗ Bình Dương hình thành và phát triển dựa trên những điều kiện tự nhiên nào? Bình Dương có diện tích rừng nhiệt đới trù phú với mật độ hơn 500 cây gỗ trên một hecta, cung cấp các loại gỗ quý nhóm 1 như Cẩm Lai, Giáng Hương, Gõ Mật, Mun và Dầu Rái. Mạng lưới sông ngòi thuận tiện với sông Sài Gòn và sông Đồng Nai tạo điều kiện lý tưởng để vận chuyển lâm sản và thông thương buôn bán suốt hơn 300 năm qua.

Đâu là giai đoạn phát triển cực thịnh nhất của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương? Giai đoạn 1990-1996 đánh dấu thời kỳ hoàng kim khi làng nghề Phú Thọ thành lập hợp tác xã với hơn 150 xã viên, tạo sinh kế cho khoảng 500 hộ gia đình và thu hút hơn 1.000 lao động nhập cư. Nhu cầu thị trường mở rộng sau Đổi mới đã giúp sản lượng tiêu thụ tăng trưởng gấp 15 lần so với giai đoạn trước năm 1975.

Quy trình chế tác một sản phẩm điêu khắc gỗ truyền thống đất Thủ gồm những bước nào? Quy trình chế tác chuẩn mực bao gồm 15 công đoạn tuần tự: vẽ mẫu thiết kế, chọn lựa loại gỗ phù hợp, tính toán pha phôi, phác thảo đường nét lên mặt chính diện, đục vỡ tạo dáng sơ bộ, đục tạo dáng chi tiết, chuốt nạo và hoàn thiện đánh bóng bằng giấy nhám. Nghệ nhân sử dụng bộ công cụ chuyên biệt gồm 80 đến 100 loại đục khác nhau.

Những công trình kiến trúc điêu khắc gỗ nào tiêu biểu nhất tại Bình Dương? Chùa Hội Khánh khởi dựng năm 1741 là công trình tiêu biểu nhất với gần 100 pho tượng gỗ cổ, đặc biệt là bộ tượng 18 vị La Hán từng triển lãm tại Marseille năm 1920. Bên cạnh đó là nhà cổ Trần Công Vàng xây dựng năm 1889 với kiến trúc Bát Dần gồm 8 đấm 8 quyết và Miếu Mộc Tổ xây dựng năm 1944.

Những thách thức lớn nhất mà làng nghề điêu khắc gỗ Bình Dương đang đối mặt hiện nay là gì? Tốc độ tăng trưởng công nghiệp hóa mạnh mẽ với quy mô sản xuất công nghiệp tăng 34,3 lần giai đoạn 1997-2014 đã thu hút phần lớn nguồn nhân lực trẻ, gây thiếu hụt thợ kế nghiệp trầm trọng. Thêm vào đó, nguồn gỗ tự nhiên quý hiếm ngày càng cạn kiệt và việc lạm dụng máy móc công nghiệp đang làm mai một tính nghệ thuật thủ công.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện tiến trình lịch sử 30 năm (1986-2016) của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương trong dòng chảy phát triển kinh tế - xã hội của vùng Đông Nam Bộ.
• Công trình làm rõ giá trị nghệ thuật đặc sắc thông qua bộ công cụ từ 80 đến 100 loại đục tinh xảo và quy trình chế tác khắt khe gồm 15 công đoạn tạo hình.
• Đánh giá khách quan vị thế kinh tế của làng nghề trong thời kỳ hoàng kim khi tạo việc làm cho hơn 1.000 lao động tại các trung tâm Thủ Dầu Một và Thuận An.
• Khẳng định giá trị lịch sử của các di sản kiến trúc gỗ tiêu biểu như chùa Hội Khánh xây dựng năm 1741, nhà cổ Trần Công Vàng năm 1889 và Miếu Mộc Tổ năm 1944.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược về chính sách vốn, đào tạo nhân lực và phát triển du lịch di sản với lộ trình thực hiện cụ thể đến năm 2028.

Luận văn là tài liệu học thuật quý báu đóng góp vào việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập. Các cấp quản lý, nghệ nhân và cộng đồng xã hội cần nhanh chóng chung tay triển khai các giải pháp bảo tồn để ngọn lửa nghề mộc mỹ nghệ đất Thủ tiếp tục được gìn giữ và tỏa sáng cho các thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Trong sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nƣớc, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn quan tâm đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Lịch sử phát triển của nền kinh tế nƣớc ta luôn gắn liền với lịch sử các làng nghề truyền thống của Việt Nam nói chung và ở Bình Dƣơng nói riêng.

Những sản phẩm của làng nghề truyền thống, là biểu trƣng của nền văn hóa của dân tộc. Thể hiện mức độ phát triển về kinh tế, dân trí, lịch sử, văn hóa của địa phƣơng, bảo lƣu những tinh hoa của nghệ thuật và kỹ thuật truyền thống từ đời này sang đời khác. Với những sản phẩm có bản sắc riêng của mình sẽ là đại diện tiêu biểu cho một dân tộc Việt Nam nói chung và lịch sử văn hóa cho một địa phƣơng nói riêng. Nghề Điêu khắc gỗ, là một trong những nghề thủ công tiêu biểu của Bình Dƣơng.

Là một ngành nghề thủ công có truyền thống lâu đời, đóng vai trò quan trọng trong đời sống của ngƣời dân Việt Nam nói chung và vùng Đông Nam Bộ nói riêng, nó đã góp phần tạo nên những giá trị lịch sử, kinh tế, văn hóa, xã hội làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa của một vùng miền [1; tr. Mỗi sản phẩm điêu khắc gỗ, không đơn thuần là những mặt hàng mang giá trị vật thể mà bên trong còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa phi vật thể. Đó là tinh hoa của làng nghề đã đƣợc lịch sử ghi nhận, đƣợc gìn giữ và truyền lại cho nhiều thế hệ, góp phần tạo thành những đặc trƣng văn hóa của từng vùng miền cũng nhƣ làm phong phú thêm truyền thống văn hóa Việt Nam vốn đã đậm đà bản sắc dân tộc. Ngày nay, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở Bình Dƣơng đang diễn ra với tốc độ và quy mô ngày càng cao, cùng với đó sự ra đời của các Khu công nghiệp, Khu chế xuất đã tạo ra những áp lực không nhỏ đến các ngành nghề thủ công, đặc biệt là những ngành nghề mất nhiều thời gian đào tạo lao động và phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu tự nhiên nhƣ nghề điêu khắc gỗ.

Trƣớc bối cảnh đất nƣớc ta đang mở cửa giao lƣu, hội nhập sẽ không tránh khỏi các nền văn hóa nghệ thuật tốt, xấu lẫn lộn xâm nhập. Nhiều nghệ nhân tâm huyết đã bỏ nghề, số lƣợng gia đình, cơ sở làm nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng giảm đi đáng kể. 1 Nghề điêu khắc gỗ truyền thống ở Bình Dƣơng vừa có cơ hội phát triển, nhƣng đồng thời có những khó khăn thách thức phải vƣợt qua. Nghiên cứu nghề điêu khắc gỗ trong bối cảnh biến động hiện nay càng trở nên ý nghĩa và cấp thiết hơn.

Vì chúng ta đang chứng kiến sự biến đổi không ngừng của nghề điêu khắc gỗ từ quy mô sản xuất, quy trình chế tác đến những nét văn hóa đặc trƣng của sản phẩm, đặc biệt số lƣợng nghệ nhân lành nghề đang ngày càng ít dần, nhƣng lực lƣợng kế thừa đang có xu hƣớng sụt giảm. Bên cạnh đó, việc ngày càng phụ thuộc vào máy móc công nghiệp đang làm mất dần đi sự đa dạng, sáng tạo của từng ngƣời thợ thủ công. Nghiên cứu về nghề điêu khắc gỗ truyền thống, không chỉ giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành và sự phát triển nghề, mà từ đó còn nâng cao hơn nữa ý thức giữ gìn, trân trọng nghề thủ công truyền thống, rút ra đƣợc những bài học hữu ích cho việc bảo tồn và phát triển một nghề truyền thống mang bản sắc dân tộc, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội nhƣ tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, tăng thu nhập, xuất khẩu và phát triển du lịch của một địa phƣơng. Tìm hiểu, nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng còn giúp ta hiểu thêm về mảnh đất, con ngƣời, những mối quan hệ kinh tế - xã hội.

Góp phần phục dựng lại một nghề truyền thống có vai trò trong tiến trình lịch sử phát triển vùng đất Thủ Dầu Một - Bình Dƣơng xƣa. Với những ý nghĩa trên, tôi chọn đề tài: “NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ BÌNH DƢƠNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016” để làm đề tài nghiên cứu của mình. Mục tiêu nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu nhằm mục tiêu, giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành nghề thủ công Điêu khắc gỗ truyền thống, về điều kiện phát triển của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ 1986 -2016.

Từ đó nêu lên giá trị nghệ thuật nghề điêu khắc gỗ từ góc độ kỹ thuật tạo dáng, chất liệu, kỹ thuật truyền thống. Hiểu về quy trình sản xuất các sản phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ, cùng với các giá trị lịch sử, văn 2 hóa của một làng nghề truyền thống. Đánh giá đƣợc vai trò của nghề điêu khắc gỗ Bình Dƣơng trong điều kiện kinh tế, văn hóa – xã hội ngày nay. Nghề Điêu khắc gỗ đứng trƣớc xu thế toàn cầu hóa hiện nay, cần đƣợc khôi phục, bảo tồn và phát huy, phát triển nghề.

Qua thực tiễn, đƣa ra những biện pháp, giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của làng nghề truyền thống trong bối cảnh hiện nay. Đồng thời tìm ra xu hƣớng phát triển của nghề thủ công truyền thống này ở Bình Dƣơng. Hình thành thêm kiến thức toàn diện hơn về nghệ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Trên thực tế, những bài viết và công trình nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, chƣa có một công trình nghiên cứu đầy đủ mang tính hệ thống. Từ trƣớc đến nay việc nghiên cứu về nghề mộc, điêu khắc gỗ đƣợc đề cập dƣới nhiều góc độ khác nhau trong Sách báo, Tham luận Hội thảo, Hội khoa học lịch sử, tạp chí và nhiều tƣ liệu khác… Sau đây xin đƣợc liệt kê một số bài viết và công trình mà tác giả đã tham khảo, nghiên cứu trong đề tài của mình: Trên diễn đàn văn hóa nghệ thuật năm 2000, Nguyễn Đức Tuấn với bài viết: “Làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết chủ yếu nêu đƣợc một số nét lịch sử, văn hóa, làng nghề và nghề sơn mài truyền thống Bình Dƣơng cùng với một số thành tựu đạt đƣợc. Ngoài ra tác giả có công trình luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về làng nghề điêu khắc ở Phú Thọ với góc nhìn về việc quản lý văn hóa.

Trên tạp chí Văn Hóa Văn Nghệ Bình Dƣơng số 4 năm 1998, tác giả Lê Trung Vinh với bài viết “Bản sắc văn hóa làng nghề”, nói về nét văn hóa tuyền thống mang tính đặc trƣng riêng ở Bình Dƣơng. Tác giả Vũ Hùng với bài “Nghề đóng xe ngựa ở Bình Dương”, nói về nghề nghề mộc ở Bình Dƣơng. Năm 1991, theo Địa chí Sông Bé, tác giả Trần Bạch Đằng có đề cập về nghề mộc và chạm khắc gỗ ở Bình Dƣơng. Tác giả đề cập đến điều kiện hình thành và lịch sử phát triển của nghề mộc, điêu khắc gỗ.

3 Ở mảng đề tài kiến trúc cổ tác giả Văn Thị Thùy Trang, trên tạp chí Hội Khoa Học Lịch Sử năm 2008 có bài:“Nghệ thuật trang trí trong di tích nhà cổ Ông Trần Văn Hỗ ở Phú Cường, Thành phố Thủ Dầu Một”. Nghề điêu khắc truyền thống đƣợc nhắc tới nhằm tôn vinh các công trình khác nhƣ kiến trúc, điêu khắc với chức năng bảo quản, trang trí làm tăng thêm vẻ trang trọng trong di tích mang cấp Quốc gia về nhà cổ. Nguyễn Văn Thủy năm 2013 có bài:“Nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết giới thiệu về ba nghề truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa ở Bình Dƣơng đó là gốm sứ, sơn mài, nghề mộc - điêu khắc gỗ.

Huỳnh Quốc Thắng, chủ nhiệm đề tài Hội thảo khoa học “Giải pháp cấp thiết để phát triển du lịch sinh thái và làng nghề tỉnh Bình Dƣơng trong tình hình hiện nay” vào năm 2015. Đề tài nhằm mục tiêu đánh giá hiện trạng khai thác các tài nguyên du lịch văn hóa, sinh thái và làng nghề, trong đó chú ý khai thác du lịch tại tỉnh Bình Dƣơng. Phan Xuân Biên (chủ biên),(2010), Địa chí Bình Dƣơng (tập 4), “Văn hóa-xã hội”, tác giả đã đề cập đến mỹ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ sau năm 1975. Tác giả đã khẳng định, dù đứng trƣớc nhiều thách thức và khó khăn nhƣng nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng xƣa và nay đã thật sự có tiếng nói riêng trong lĩnh vực nghề truyền thống.

Những sản phẩm điêu khắc gỗ Bình Dƣơng đã góp phần nâng cao đời sống văn hóa, xã hội của địa phƣơng, xây dựng nền kinh tế nƣớc nhà. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Học năm 2008 có bài:“Một cái nhìn tổng quát về lịch sử nghề, làng nghề truyền thống Bình Dương”, bài viết đƣa ra cái nhìn khái quát về lịch sử nghề, làng nghề Bình Dƣơng qua một số đặc điểm, đặc trƣng về kinh tế, văn hóa xã hội trong quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Bản thân công tác mảng sƣu tầm hiện vật ở Bảo tàng, tìm hiểu về nghề truyền thống ở Bình Dƣơng, đã có bài viết nhƣ “Bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở Bình Dương”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 17/2008. Nhằm nêu lên bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở 4 Bình Dƣơng.

Bài viết “Gia đình nghệ nhân Châu Văn Trí ba đời làm nghề điêu khắc gỗ”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 15/2008, nhằm ghi nhận một gia đình nghệ nhân tài hoa, tiêu biểu ở Bình Dƣơng. Có thể nói một số bài viết và một số công trình, bài báo, tham luận khoa học mang tính tổng quan hay khái quát về làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dƣơng, đƣợc giới thiệu nhƣ là một ngành nghề, làng nghề, sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống của miền Đông Nam Bộ nói riêng và trong phạm vi cả nƣớc nói chung. Những tài liệu nêu trên tuy chƣa đề cập trực tiếp những vấn đề mà luận văn nghiên cứu, chỉ mang tính khái quát nhƣng vẫn là tƣ liệu quý, bổ ích, giúp tôi bổ sung để hoàn thành thành đề tài nghiên cứu khoa học này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tƣợng nghiên cứu, đề tài nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của nghề điêu khắc gỗ cũng nhƣ các giá trị nghệ thuật, thành tựu của nghề từ năm 1986 đến 2016, bao gồm tất cả các vấn đề liên quan đến con ngƣời, nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, đề tài trang trí và các loại sản phẩm đặc trƣng.