Chương 1: NHUNG VAN DE CHUNG VE CÔNG TÁC KIEM SAT THI HANH ÁN HÌNH SU CUA VIEN KIEM SÁT NHÂN DAN 1. Khai niém kiém sat thi hanh 4n hinh sw Kiểm sát THA là một trong những công tác dé thực hiện chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân. Hoạt động kiểm sát thi hành án có tác dụng thúc đây công tác thi hành án, hạn chế những vi phạm và góp phần bảo đảm hiệu quả, hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án. Việc hiéu, nhận thức đúng và đầy đủ các quy định của pháp luật về công tác thi hành án và công tác kiểm sát thi hành án là yêu cầu bắt buộc đối với cán bộ kiểm sát làm công tác kiểm sát thi hánh án.
Thị hành án hình sự là một hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước nhằm đưa các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành. Thị hành án hình sự là giai đoạn cuối cùng trong các hoạt động tố tụng của các cơ quan thực thi pháp luật, trong đó buộc người bị xử phạt tù phải chấp hành hình phạt mà Toà án đã quyết định. Một bản án, quyết định của Tòa án có được thi hành nghiêm chỉnh hay không là tuỳ thuộc chủ yếu vào giai đoạn này [64]. Hiện nay, đang có những quan điểm cho rằng bản chất của hoạt động thi hành án nói chung và thi hành án hình sự nói riêng không phải là hoạt động tư pháp mà chỉ là hoạt động hành chính - tư pháp, điều này có nghĩa là hoạt động thi hành án không phải là đối tượng kiểm sát của chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát.
Tôi cho rằng vấn đề xác định về phương diện lý luận của khái niệm như thế nào là hoạt động tư pháp là một vấn đề phức tạp, cần được xem xét không chỉ trên phương diện lý luận đơn thuần mà cả trên phương diện lịch sử. Theo pháp luật hiện hành, tại Điều 23 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 đã quy định rõ:”Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án nhân dân, cơ quan thi hành án, chấp hành viên, cơ quan tô chức, don vị và cá nhân có liên quan trong việc thi hành ban án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và những bản án và quyết định được thi hành ngay theo quy định của pháp luật nhằm dam bảo các bản án và quyết định đó được thi hành đúng pháp luật, day đủ, kịp thời [6]. Theo quy định này, khi thực hiện công tác KSTHA, các VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật không chỉ đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước, tô chức mà cả đối với cá nhân bao gồm những người phải thi hành bản án và quyết định của Tòa án cũng như người được thi hành bản án và quyết định đó. Trong số các chủ thê là đối tượng kiểm sát của Viện kiểm sát khi thực hiện công tác kiểm sát thi hành án thì cơ bản và trọng tâm là hoạt động tuân theo pháp luật của các cơ quan nhà nước, tổ chức và đơn vị trong hoạt động thi hành án, bởi lẽ, nếu dé xảy ra vi phạm pháp luật trong cơ quan nhà nước thì hậu qua của nó lớn hơn gap nhiêu lân so với một vi phạm của công dân.
6 Hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKS đối với hoạt động thi hành án được quy định trong Hiến pháp, được cụ thê hóa trong Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 và được ghi nhận trong các đạo luật khác có liên quan như trong BLTTHS, Luật thi hành án hình sự, Luật thi hành án dân sự. Đó là những căn cứ pháp ly đối với hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động thi hành án, với tư cách là một công tác kiêm sát nhằm thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiêm sát. Tóm lại, Kiểm sát thi hành án hình sự là hoạt động của Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật của TAND, cơ quan quan ly thi hành án hình sự, cơ quan thi hành an hình sự, cơ quan, tổ chức được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự trong việc thi hành bản án, quyết định về hình sự nhằm dam bảo các bản án, quyết định đó được thi hành dung pháp luật, day đủ, kịp thời. Khái quát về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân trong hoạt động kiểm sát thi hành án hình sự VKSND là một trong các cơ quan tư pháp được tổ chức từ Trung ương đến địa phương để thực hiện chức năng thực hành quyền công tô và kiểm sát các hoạt động tư pháp theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.
Kiểm sát việc tuân theo pháp luật là một hoạt động quản lý, hoạt động đó nhằm thúc day một công việc dat tới mục đích, có hiệu quả, không chéch hướng. Hoạt động kiểm sát của VKSND cũng tương tự như vậy, mục đích của việc kiểm sát là hướng tới làm cho pháp luật được chấp hành một cách nghiêm chỉnh, thống nhất, kip thời; công tac kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKS trong hoạt động thi hành án cũng nằm trong khuôn khổ đó. Trong từng giai đoạn khác nhau, hệ thống tô chức, bộ máy của VKSND hình thành những đơn vị có chức năng kiểm sát việc thi hành án: Từ năm 1978 trở về trước, trách nhiệm KSTHA của Kiểm sát viên gan liền với trách nhiệm kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử án hình sự, kiểm sát án dân sự, kiểm sát việc giam giữ và cải tạo. Từ năm 1978 đến năm 1982, tại VKSNDTC có đơn vị (Vụ KSTHA chuyên trách thực hiện nhiệm vụ KSTHA.
Tiếp đó là thời kỳ không có đơn vị chuyên trách KSTHA ở VKSNDTC. Cuối năm 1993 Vụ KSTHA được tái lập, ở VKS cấp tỉnh thành lập bộ phận (sau này là phòng KSTHA), ở VKS cấp huyện có Kiểm sát viên phụ trách công tác KSTHA. Từ năm 2002 đến năm 2010, công tác KSTHA được tăng cường, ở VKSNDTC có Vụ KSTHA, ở cấp tỉnh có Phòng KSTHA độc lập, ở cấp huyện có bộ phận KSTHA được phân công như sau: 7 - Vụ kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù VKSNDTC, phòng Kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù VKSND cấp tỉnh thực hiện chức năng, nhiệm vụ kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam va kiểm sát thi hành án hình sự. - Bộ phận kiểm sát thi hành án VKSND cấp huyện thực hiện chức năng, nhiệm vụ kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam và kiểm sát thi hành án dân sự, kiểm sát thi hành án hình sự ở địa phương [63].
Có thé nói, công tác kiểm sát thi hành án trong thời gian qua đã được lãnh đạo VKSND các cấp quan tâm chỉ đạo, tô chức thực hiện và đã đạt được những kết quả tot, gop phan quan trọng vao việc nang cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động thi hành an; phat hiện và kiến nghị khắc phục kịp thời những thiếu sót, vi phạm trong hoạt động thi hành án của các cơ quan thi hành án và các đối tượng khác, góp phần đảm bảo sự tuân thủ nghiêm chỉnh, thống nhất các quy định của pháp luật. Qua đó, khăng định vai trò, vị trí của VKSND trong hoạt động thi hành án. Thực tế đó cho thấy, cần phải tiếp tục nâng cao hơn nữa trách nhiệm của VKS các cấp trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ kiểm sát thi hành án, góp phần vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động thi hành án nói riêng và sự thành công của chiến lược cải cách tư pháp ở nước ta nói chung [32, tr. Đối tượng, phạm vi công tác kiểm sát thi hành án hình sự - Đối tượng công tác kiểm sát thi hành án hình sự Đối tượng của công tác KSTHA là việc tuân theo pháp luật của Toa án, cơ quan quản lý thi hành án hình sự, Cơ quan thi hành án hình sự, cơ quan, tô chức được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự và người có trách nhiệm trong việc thi hành án hình sự theo quy định của pháp luật.
Theo quy định tại Điều 10 Luật Thi hành án hình sự năm 2010, hệ thống tổ chức thi hành án hình sự bao gồm: Cơ quan quản lý THAHS, CQTHAHS, cơ quan được giao một số nhiệm vụ THAHS. Cơ quan quản lý THAHS được tổ chức ở Bộ Công an và Bộ Quốc phòng. Cơ quan THAHS bao gồm: Trại giam thuộc Bộ Công an, trại giam thuộc Bộ Quốc phòng, trại giam thuộc quân khu (sau đây gọi là trại giam); Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi là cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh); CQTHAHS Công an huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi là CQTHAHS Công an cấp huyện); CQTHAHS quân khu và tương đương (sau đây gọi là CQTHAHS cấp quân khu). Cơ quan được giao một số nhiệm vụ THAHS bao gồm: Trại tạm giam thuộc Bộ Công an, trại tạm giam thuộc Bộ Quốc phòng, trại tạm giam thuộc Công an cấp tỉnh, trại tạm giam cấp quân khu (sau đây gọi là trại tạm 8 giam); Ủy ban nhân dân xã, phường, thi tran (sau đây gọi là Uy ban nhân dân cấp xã); Đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương (sau đây gọi là đơn vị quân đội).
` Pham vi công tác kiểm sát thi hành án hình sự Phạm vi công tác kiểm sát thi hành án trong lĩnh vực hình sự bắt đầu từ khi bản án, quyết định về hình sự của Toà án có hiệu lực pháp luật hoặc chưa có hiệu lực pháp luật nhưng được thi hành ngay theo quy định của pháp luật và kết thúc khi người bị kết án được xoá án tích. Riêng đối với hình phạt tử hình, phạm vi kiểm sát thi hành án tử hình bắt đầu từ khi bản án tử hình có hiệu lực thi hành, tức là sau khi Chánh án TAND tối cao và Viện trưởng VKSND tối cao trả lời không kháng nghị theo thủ tục giám đốc thâm hoặc tái thẩm bản án tử hình hoặc có kháng nghị nhưng Hội đồng giám đốc thâm, Hội đồng tái thâm Tòa án nhân dân tối cao quyết định không chấp nhận kháng nghị, tuyên giữ nguyên bản án tử hình và sau đó người bị kết án làm đơn xin ân giảm án tử hình nhưng Chủ tịch nước đã bác đơn xin ân giảm.