Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến thức bản địa của một số dân tộc thiểu số trong giảm nhẹ rủi ro và thích ứng với biến đổi khí hậu tại huyện chợmới tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến thức bản địa của dân tộc thiểu số trong giảm nhẹ rủi ro và thích ứng với biến đổi khí hậu tại Bắc Kạn.

• Tác giả: Dương Thị Giang
• Người hướng dẫn: TS. Hà Xuân Linh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu kiến thức bản địa của một số dân tộc thiểu số trong giảm nhẹ rủi ro và thích ứng với biến đổi khí hậu tại huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Những yêu cầu của đề tài
• 0.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.3. Biến đổi khí hậu trên thế giới
• 1.4. Khái quát biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• 1.5. Nét khái quát về các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc
• 1.6. Đánh giá chung biến đổi khí hậu tỉnh Bắc Kạn
• 1.7. Các nghiên cứu tương tự
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Thu thập số liệu thứ cấp
• 2.6. Thu thập số liệu sơ cấp
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số đặc điểm chính về tình hình tự nhiên và kinh tế, xã hội của huyện Chợ Mới
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Các nguồn tài nguyên
• 3.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. Đánh giá những hiện tượng thời tiết bất thường và ảnh hưởng trong những năm gần đây của huyện Chợ Mới
• 3.2.1. Đánh giá những hiện tượng thời tiết bất thường
• 3.2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp
• 3.3. Các kiến thức bản địa của người dân trong đời sống sinh hoạt và sản xuất
• 3.3.1. KTBĐ của dân tộc Tày - xã Thanh Vận
• 3.3.2. KTBĐ của dân tộc Dao – xã Tân Sơn
• 3.3.3. Những kiến thức và kinh nghiệm nhằm thích nghi và giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH của 2 xã
• 3.4. Đề xuất một số mô hình cây trồng thích ứng với BĐKH dựa vào kiến thức bản địa
• 3.4.1. Mô hình cây trồng thích ứng rét
• 3.4.2. Mô hình thích ứng cây chịu hạn
• 3.4.3. Mô hình canh tác cho các loại đất
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận Văn Thạc Sĩ

Luận Văn Thạc Sĩ của Dương Thị Giang tập trung vào nghiên cứu Kiến Thức Bản Địa của các Dân Tộc Thiểu Số tại Chợ Mới, Bắc Kạn trong việc Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu. Nghiên cứu này nhằm mục đích tìm hiểu và đề xuất các biện pháp giảm thiểu rủi ro và thích ứng với Biến Đổi Khí Hậu dựa trên Kiến Thức Truyền Thống của cộng đồng địa phương. Luận Văn Thạc Sĩ này không chỉ có giá trị học thuật mà còn mang tính thực tiễn cao, giúp các nhà quản lý và cộng đồng địa phương hiểu rõ hơn về các phương pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Mục Đích Nghiên Cứu

Mục đích chính của Luận Văn Thạc Sĩ là nghiên cứu và hệ thống hóa Kiến Thức Bản Địa của các Dân Tộc Thiểu Số trong việc giảm thiểu rủi ro và thích ứng với Biến Đổi Khí Hậu. Nghiên cứu này cũng nhằm đánh giá tính hiệu quả và phù hợp của các kiến thức truyền thống, từ đó đề xuất các giải pháp và mô hình thích ứng phù hợp với điều kiện địa phương.

1.2. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Về mặt khoa học, nó cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo về Kiến Thức Bản Địa và Biến Đổi Khí Hậu. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu giúp nâng cao năng lực của cộng đồng và cán bộ địa phương trong việc ứng phó với Biến Đổi Khí Hậu, đồng thời xây dựng các kế hoạch phòng chống thiên tai hiệu quả.

II. Kiến Thức Bản Địa

Kiến Thức Bản Địa là hệ thống tri thức được tích lũy và phát triển qua nhiều thế hệ, dựa trên kinh nghiệm thực tiễn của cộng đồng. Trong bối cảnh Biến Đổi Khí Hậu, Kiến Thức Bản Địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp cộng đồng thích nghi với các thay đổi môi trường. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các kiến thức này, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Kiến Thức Truyền Thống

Kiến Thức Truyền Thống của các Dân Tộc Thiểu Số bao gồm các phương pháp canh tác, chăn nuôi và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những kiến thức này được truyền miệng từ đời này sang đời khác và đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn. Nghiên cứu này nhấn mạnh giá trị của Kiến Thức Truyền Thống trong việc giúp cộng đồng thích nghi với Biến Đổi Khí Hậu.

2.2. Ứng Dụng Thực Tiễn

Kiến Thức Bản Địa không chỉ có giá trị văn hóa mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Nghiên cứu này đề xuất các mô hình canh tác dựa trên Kiến Thức Bản Địa, giúp cộng đồng thích nghi với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt. Các mô hình này được xây dựng dựa trên kinh nghiệm của người dân địa phương và có tính khả thi cao.

III. Dân Tộc Thiểu Số

Các Dân Tộc Thiểu Số tại Chợ Mới, Bắc Kạn có vốn Kiến Thức Bản Địa phong phú, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các kiến thức này, từ đó đề xuất các giải pháp ứng phó với Biến Đổi Khí Hậu phù hợp với điều kiện địa phương.

3.1. Kinh Nghiệm Dân Gian

Kinh Nghiệm Dân Gian của các Dân Tộc Thiểu Số bao gồm các phương pháp canh tác, chăn nuôi và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những kinh nghiệm này được truyền miệng từ đời này sang đời khác và đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn. Nghiên cứu này nhấn mạnh giá trị của Kinh Nghiệm Dân Gian trong việc giúp cộng đồng thích nghi với Biến Đổi Khí Hậu.

3.2. Cộng Đồng Dân Tộc

Cộng Đồng Dân Tộc tại Chợ Mới, Bắc Kạn đã phát triển các phương pháp ứng phó với Biến Đổi Khí Hậu dựa trên Kiến Thức Bản Địa. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các phương pháp này, từ đó đề xuất các giải pháp ứng phó hiệu quả.

IV. Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu

Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu là một trong những thách thức lớn nhất đối với các Dân Tộc Thiểu Số tại Chợ Mới, Bắc Kạn. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các phương pháp ứng phó dựa trên Kiến Thức Bản Địa, từ đó đề xuất các giải pháp hiệu quả.

4.1. Phương Pháp Ứng Phó

Các Phương Pháp Ứng Phó của cộng đồng địa phương bao gồm các kỹ thuật canh tác, chăn nuôi và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những phương pháp này được xây dựng dựa trên Kiến Thức Bản Địa và đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn. Nghiên cứu này nhấn mạnh giá trị của các Phương Pháp Ứng Phó trong việc giúp cộng đồng thích nghi với Biến Đổi Khí Hậu.

4.2. Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu

Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu là quá trình mà cộng đồng địa phương áp dụng các Kiến Thức Bản Địa để giảm thiểu tác động của Biến Đổi Khí Hậu. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các phương pháp thích ứng, từ đó đề xuất các giải pháp hiệu quả.

V. Chợ Mới Bắc Kạn

Chợ Mới, Bắc Kạn là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của Biến Đổi Khí Hậu. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các Kiến Thức Bản Địa của cộng đồng địa phương trong việc ứng phó với Biến Đổi Khí Hậu, từ đó đề xuất các giải pháp hiệu quả.

5.1. Nghiên Cứu Địa Phương

Nghiên Cứu Địa Phương tại Chợ Mới, Bắc Kạn tập trung vào việc tìm hiểu và hệ thống hóa các Kiến Thức Bản Địa của cộng đồng địa phương. Nghiên cứu này nhấn mạnh giá trị của các kiến thức này trong việc giúp cộng đồng thích nghi với Biến Đổi Khí Hậu.

5.2. Phát Triển Bền Vững

Phát Triển Bền Vững là mục tiêu chính của nghiên cứu này. Bằng cách áp dụng các Kiến Thức Bản Địa, cộng đồng địa phương có thể phát triển các phương pháp ứng phó với Biến Đổi Khí Hậu một cách bền vững. Nghiên cứu này đề xuất các giải pháp và mô hình thích ứng phù hợp với điều kiện địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là thách thức toàn cầu lớn nhất của thế kỷ 21, ảnh hưởng sâu rộng đến sản xuất, đời sống và môi trường. Tại Việt Nam, nhiệt độ trung bình đã tăng khoảng 0,5 - 0,7°C trong 50 năm qua, mực nước biển dâng khoảng 20 cm, làm gia tăng tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ, hạn hán. Miền núi phía Bắc, nơi sinh sống của hơn 18 triệu người thuộc 35 dân tộc thiểu số, là vùng chịu ảnh hưởng nặng nề do địa hình phức tạp và điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn. Huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn, nằm trong vùng này, đã chứng kiến nhiều thiệt hại nông nghiệp do biến đổi khí hậu trong những năm gần đây.

Luận văn tập trung nghiên cứu kiến thức bản địa của dân tộc Tày và Dao tại huyện Chợ Mới trong việc giảm nhẹ rủi ro và thích ứng với biến đổi khí hậu. Mục tiêu cụ thể gồm: đánh giá biểu hiện BĐKH tại địa phương, tư liệu hóa kiến thức bản địa trong sản xuất và sinh hoạt, xác định hiệu quả các biện pháp thích ứng truyền thống, đồng thời đề xuất các mô hình canh tác thích ứng dựa trên tri thức bản địa. Nghiên cứu thực hiện trong giai đoạn từ tháng 7/2012 đến tháng 6/2013, với phạm vi tại huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu cho các nghiên cứu về quản lý tài nguyên thiên nhiên và thích ứng BĐKH. Về thực tiễn, nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, hỗ trợ chính quyền địa phương xây dựng chính sách phù hợp, đồng thời phát huy giá trị tri thức bản địa trong phát triển bền vững và giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết biến đổi khí hậu và lý thuyết tri thức bản địa (Indigenous Knowledge - IK).

• Lý thuyết biến đổi khí hậu: Định nghĩa BĐKH là những biến đổi có hại trong môi trường vật lý và sinh học, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và xã hội. Nguyên nhân chủ yếu là sự gia tăng khí nhà kính do hoạt động kinh tế - xã hội, dẫn đến hiện tượng nóng lên toàn cầu, thay đổi lượng mưa, tần suất thiên tai. Các khái niệm chính bao gồm khí nhà kính, hiệu ứng nhà kính, hiện tượng thời tiết cực đoan, và thích ứng với biến đổi khí hậu.

• Lý thuyết tri thức bản địa (IK): Tri thức bản địa là hệ thống hiểu biết, kinh nghiệm được tích lũy và truyền lại qua nhiều thế hệ, giúp cộng đồng thích nghi với môi trường tự nhiên và xã hội. IK bao gồm các khái niệm về quản lý tài nguyên thiên nhiên, canh tác nông nghiệp truyền thống, dự báo thời tiết dựa trên dấu hiệu tự nhiên, và các biện pháp giảm nhẹ rủi ro thiên tai. Tri thức này có tính linh hoạt, được làm giàu qua tiếp biến văn hóa và có vai trò quan trọng trong phát triển bền vững.

Ba khái niệm trọng tâm trong nghiên cứu là: biến đổi khí hậu và tác động, tri thức bản địa trong quản lý rủi ro thiên tai, và mô hình thích ứng dựa trên tri thức truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp, phân tích định tính và định lượng.

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Bao gồm các báo cáo điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của tỉnh Bắc Kạn và huyện Chợ Mới, số liệu thống kê từ các cơ quan quản lý địa phương, các tài liệu nghiên cứu liên quan đến biến đổi khí hậu và tri thức bản địa.

• Thu thập số liệu sơ cấp: Thực hiện tại hai xã đại diện cho dân tộc Tày (xã Thanh Vận) và dân tộc Dao (xã Tân Sơn). Phương pháp gồm thảo luận nhóm, phỏng vấn sâu và khảo sát hộ gia đình.

  • Thảo luận nhóm: Mỗi xã tổ chức hai nhóm gồm lãnh đạo xã, cán bộ nông nghiệp, trưởng thôn, đại diện hội nông dân, hội phụ nữ và các hộ nông dân nghèo, không nghèo. Nội dung tập trung vào nhận thức về BĐKH, tác động đến sản xuất, và các biện pháp thích ứng truyền thống.

  • Phỏng vấn sâu: Thực hiện với cán bộ địa phương và nông dân có kinh nghiệm, nhằm khai thác chi tiết về xu hướng BĐKH, tác động cụ thể và kinh nghiệm dự báo thiên tai.

  • Khảo sát hộ gia đình: Lựa chọn ngẫu nhiên 40 hộ (20 hộ mỗi xã) để thu thập thông tin về sản xuất nông nghiệp, sử dụng tri thức bản địa và các biện pháp thích ứng.

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp phân tích nội dung cho dữ liệu định tính, kết hợp với thống kê mô tả các chỉ số sản xuất nông nghiệp, thiệt hại do thiên tai và các biện pháp thích ứng. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu đảm bảo tính đại diện cho cộng đồng dân tộc Tày và Dao tại huyện Chợ Mới.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu kéo dài 12 tháng (07/2012 - 06/2013), bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích và đề xuất mô hình thích ứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến đổi khí hậu tại huyện Chợ Mới diễn biến phức tạp và bất thường: Nhiệt độ trung bình năm khoảng 21°C, có sự biến động lớn giữa các tháng. Nhiệt độ cao nhất vào tháng 6-8 đạt 27-27,5°C, thấp nhất tháng 1 khoảng 14-14,5°C. Lượng mưa tập trung chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10, chiếm 75-80% tổng lượng mưa năm, với cường độ mưa ngày cao nhất lên tới 100 mm. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như rét đậm, rét hại, mưa đá, lũ quét, sạt lở đất xuất hiện với tần suất và cường độ tăng lên trong những năm gần đây.

2. Tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp: Thiệt hại do thiên tai từ năm 2007 đến 2011 tại huyện Chợ Mới ước tính khoảng 11.500 tỷ đồng. Cây trồng chính như lúa xuân, sắn, khoai lang, mía đều chịu ảnh hưởng bởi thời tiết bất thường. Ví dụ, diện tích trồng lúa xuân đạt 972 ha với năng suất 48,42 tạ/ha, sản lượng 20.700 tấn, tăng nhẹ so với kế hoạch nhưng vẫn chịu thiệt hại do hạn hán và mưa lớn bất thường. Đàn gia súc như trâu, bò đạt 8.130 con, lợn 29.821 con, gia cầm 134.974 con, cũng bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh và điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

3. Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong thích ứng và giảm nhẹ rủi ro: Người dân tộc Tày và Dao tại xã Thanh Vận và Tân Sơn có nhiều kinh nghiệm trong dự báo thời tiết dựa trên dấu hiệu tự nhiên như quan sát mây, gió, tiếng chim, và các hiện tượng sinh học khác. Họ áp dụng các biện pháp canh tác truyền thống như xen canh, luân canh, chọn giống cây chịu hạn và rét, điều chỉnh lịch gieo trồng phù hợp với biến đổi khí hậu. Ví dụ, mô hình cây khoai tây chịu rét và đậu xanh chịu hạn được lựa chọn dựa trên tiêu chí phù hợp với điều kiện địa phương.

4. Mô hình thích ứng dựa trên tri thức bản địa có hiệu quả cao: Các mô hình canh tác đa dạng sinh học, sử dụng cây trồng bản địa và kỹ thuật canh tác phù hợp giúp giảm thiểu thiệt hại do thiên tai. Mô hình canh tác cho các loại đất khác nhau được áp dụng hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất và ổn định sinh kế cho người dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hiện tượng thời tiết bất thường tại huyện Chợ Mới liên quan đến biến đổi khí hậu toàn cầu và khu vực, thể hiện qua sự gia tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa và tần suất thiên tai. So với các nghiên cứu tại miền núi phía Bắc và các tỉnh lân cận, kết quả tương đồng về xu hướng tăng cường độ và tần suất các hiện tượng cực đoan.

Việc người dân sử dụng tri thức bản địa để dự báo và thích ứng với biến đổi khí hậu là minh chứng cho giá trị của hệ thống tri thức truyền thống trong quản lý rủi ro thiên tai. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, tri thức bản địa được xem là nguồn lực quan trọng giúp cộng đồng nâng cao khả năng chống chịu và thích ứng bền vững.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ nhiệt độ trung bình các tháng, biểu đồ lượng mưa theo mùa, bảng thống kê thiệt hại nông nghiệp và mô hình canh tác thích ứng. Những biểu đồ này giúp minh họa rõ ràng xu hướng biến đổi khí hậu và hiệu quả của các biện pháp thích ứng dựa trên tri thức bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, hội thảo nhằm phổ biến kiến thức về biến đổi khí hậu và tri thức bản địa cho người dân, đặc biệt là các nhóm dân tộc thiểu số. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ người dân hiểu biết về BĐKH lên trên 80% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND huyện, các tổ chức xã hội.

2. Phát triển và nhân rộng mô hình canh tác thích ứng: Áp dụng các mô hình cây trồng chịu hạn, chịu rét và kỹ thuật canh tác đa dạng sinh học dựa trên tri thức bản địa tại các xã trong huyện. Mục tiêu tăng năng suất cây trồng lên 10-15% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp & PTNT, các hợp tác xã nông nghiệp.

3. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và dự báo thiên tai dựa trên tri thức bản địa kết hợp khoa học hiện đại: Thiết lập mạng lưới thông tin liên lạc, đào tạo lực lượng tình nguyện viên để hỗ trợ cộng đồng trong phòng chống thiên tai. Mục tiêu giảm thiệt hại do thiên tai xuống dưới 20% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: Ban chỉ huy phòng chống thiên tai huyện, các tổ chức cộng đồng.

4. Bảo tồn và phát huy giá trị tri thức bản địa: Tổ chức thu thập, lưu trữ và truyền dạy tri thức bản địa cho thế hệ trẻ, kết hợp với nghiên cứu khoa học để phát triển các giải pháp thích ứng bền vững. Chủ thể thực hiện: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, các tổ chức văn hóa địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp dữ liệu và phân tích giúp xây dựng chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu phù hợp với đặc thù vùng miền núi và dân tộc thiểu số.

2. Các nhà nghiên cứu khoa học môi trường và xã hội: Tài liệu tham khảo quý giá về mối quan hệ giữa tri thức bản địa và quản lý rủi ro thiên tai, cũng như các mô hình thích ứng hiệu quả.

3. Cán bộ kỹ thuật và chuyên gia nông nghiệp: Hướng dẫn áp dụng các mô hình canh tác thích ứng dựa trên tri thức bản địa, giúp nâng cao năng suất và giảm thiểu thiệt hại do biến đổi khí hậu.

4. Cộng đồng dân tộc thiểu số và tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức, phát huy vai trò của tri thức bản địa trong phát triển bền vững và phòng chống thiên tai, đồng thời hỗ trợ xây dựng các mô hình sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng như thế nào đến sản xuất nông nghiệp tại huyện Chợ Mới?
   Biến đổi khí hậu làm thay đổi nhiệt độ, lượng mưa và tăng tần suất thiên tai như hạn hán, lũ lụt, gây thiệt hại cho cây trồng và vật nuôi. Ví dụ, diện tích lúa và năng suất có thể giảm do hạn hán kéo dài hoặc mưa lớn bất thường gây ngập úng.

2. Tri thức bản địa có vai trò gì trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu?
   Tri thức bản địa giúp người dân dự báo thời tiết, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, điều chỉnh lịch gieo trồng và áp dụng kỹ thuật canh tác truyền thống để giảm thiểu rủi ro thiên tai, từ đó nâng cao khả năng chống chịu.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để thu thập dữ liệu về tri thức bản địa?
   Nghiên cứu sử dụng thảo luận nhóm, phỏng vấn sâu và khảo sát hộ gia đình tại hai xã đại diện cho dân tộc Tày và Dao, nhằm thu thập thông tin chi tiết và đa chiều về tri thức bản địa và tác động của biến đổi khí hậu.

4. Các mô hình thích ứng nào được đề xuất dựa trên tri thức bản địa?
   Các mô hình bao gồm canh tác cây khoai tây chịu rét, đậu xanh chịu hạn, xen canh đa dạng sinh học và kỹ thuật canh tác phù hợp với từng loại đất, giúp tăng năng suất và giảm thiệt hại do thiên tai.

5. Làm thế nào để bảo tồn và phát huy tri thức bản địa trong cộng đồng?
   Cần tổ chức thu thập, lưu trữ và truyền dạy tri thức bản địa cho thế hệ trẻ, kết hợp với nghiên cứu khoa học và hỗ trợ chính sách để phát triển các giải pháp thích ứng bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của tri thức này.

Kết luận

• Biến đổi khí hậu tại huyện Chợ Mới diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.
• Tri thức bản địa của dân tộc Tày và Dao đóng vai trò quan trọng trong việc dự báo thời tiết và thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Các mô hình canh tác thích ứng dựa trên tri thức bản địa đã chứng minh hiệu quả trong giảm thiểu thiệt hại và nâng cao năng suất.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chính sách và chương trình hỗ trợ cộng đồng thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Đề xuất các giải pháp truyền thông, phát triển mô hình thích ứng, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và bảo tồn tri thức bản địa trong giai đoạn 2-5 năm tới.

Luận văn kêu gọi các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cùng phối hợp để phát huy giá trị tri thức bản địa, góp phần phát triển bền vững và giảm thiểu rủi ro thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Căn cứ pháp lý - Tháng 12 năm 1998, Việt Nam tham gia ký Nghị định thư Kyoto và chính thức phê chuẩn Nghị định thư này vào tháng 9/2002; - Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg, ngày 02 tháng 12 năm 2003 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chiến lược Bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020; - Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg, ngày 17 tháng 8 năm 2004 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam); - Quyết định số 35/2005/QĐ-TTg ngày 17/12/2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định thư Kyoto ở Việt Nam; - Quyết định số 47/2007/TTg ngày 6/4/2007, Thủ tướng Chính phủ ra phê duyệt Kế hoạch thực hiện Nghị định thư Kyoto trong giai đoạn 2007-2010; - Năm 2007, Việt Nam công bố Chiến lược Quốc gia về phòng chống, thích nghi và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020 (SRV, 2007); - Quyết định số 172/2007/QĐ-TTg, ngày 16 tháng 11 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chiến lược quốc gia phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020; - Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg, ngày 02 tháng 12 năm 2008, của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu; - Quyết định số 1002/QĐ-TTg, ngày 13 tháng 07 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Đề án Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng; - Quyết định số 2139/QĐ-TTg, ngày 5/12/2011, của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu; n 5 - Quyết định số 1113/QĐ-UBND ngày 27/6/2011 của UBND tỉnh về việc phê duyệt đề cương và dự toán kinh phí dự án: “ Đánh giá mức độ biến đổi khí hậu, xây dựng các kịch bản biến đổi khí hậu của tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2010-2020”; - Quyết định số 1114/QĐ-UBND ngày 27/6/2011 của UBND tỉnh về việc phê duyệt đề cương và dự toán kinh phí dự án: Kế hoạch hành động ứng phó với bản biến đổi khí hậu của tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2010-2020”; - Quyết định số 799/QĐ-UBND ngày 24/5/2012 của UBND tỉnh về việc ban hành Kế hoạch hành động ứng phó với bản biến đổi khí hậu của tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2010-2020”; 1. Biến đổi khí hậu “Biến đổi khí hậu là “những ảnh hưởng có hại của biến đổi khí hậu”, là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các hệ sinh thái tự nhiên và được quản lý hoặc đến hoạt động của các hệ thống kinh tế - xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con người”.

Nguyên nhân biến đổi khí hậu Sau cuộc tranh luận kéo dài hơn 30 năm, cho đến nay, các nhà khoa học đã có sự nhất trí cao và cho rằng trong những thập kỷ gần đây, những hoạt động phát triển kinh tế - xã hội với nhịp điệu ngày một cao trong nhiều lĩnh vực như năng lượng, công nghiệp, giao thông, nông – lâm nghiệp và sinh hoạt đã làm tăng nồng độ các khí gây hiệu ứng nhà kính (N2O,CH4, H2S và nhất là CO2) trong khí quyển, làm Trái đất nóng lên, làm biến đổi hệ thống khí hậu và ảnh hưởng tới môi trường toàn cầu (Al Gore, 2006). Theo Báo cáo đánh giá lần thứ tư của IPCC (2007), hàm lượng các khí nhà kính cơ bản (CO2, CH4, N2O) đều tăng rõ rệt trong những thập kỷ gần đây. Trong đó, tiêu thụ năng lượng do đốt các nhiên liệu hóa thạch đóng góp khoảng 46% vào tiềm năng nóng lên toàn cầu; Phá rừng nhiệt đới đóng góp khoảng 18% và hoạt động n 6 nông nghiệp tạo ra khoảng 9% tổng số các khí gây ra lượng bức xạ cưỡng bức làm ấm lên toàn cầu. Sản phẩm hóa học (CFCs, halon.) 24 % và các nguồn khác (rác thải.

Tìm hiểu chung về kiến thức bản địa Tri thức bản địa (IK)/kiến thức bản địa/tri thức truyền thống/tri thức địa phương là hệ thống tri thức mà người dân ở một cộng đồng tích lũy và phát triển dựa trên kinh nghiệm, đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn và thường xuyên thay đổi để thích nghi với môi trường tự nhiên, văn hóa, xã hội. Tri thức bản địa được duy trì, phát triển trong một thời gian dài với sự tương tác qua lại rất gần gũi giữa con người với môi trường tự nhiên. Tập hợp những hiểu biết, kiến thức và ý nghĩa này là một phần của tổng hợp văn hoá bao gồm cả hệ thống ngôn ngữ, cách định danh và phân loại, phương thức sử dụng tài nguyên, các lễ nghi, giá trị tinh thần và thế giới quan. Những tri thức này là nền tảng cơ sở để đưa ra những quyết định về nhiều phương diện cơ bản của cuộc sống hàng ngày tại địa phương như khai thác tự nhiên, các hệ thống canh tác và chăn nuôi, tìm kiếm nguồn nước, tự bảo vệ và chăm sóc sức khoẻ bản thân; và sự thích nghi với những thay đổi của môi trường.

Tri thức bản địa sử dụng nguồn tài nguyên của địa phương, ít phụ thuộc vào nguồn cung cấp từ bên ngoài. Tri thức bản địa chủ yếu được truyền miệng từ đời này sang đời khác, ít khi được lưu trữ bằng văn bản ghi chép. Tri thức bản địa được hình thành trong quá trình nghiệm sinh (trải nghiệm và đúc kết thành tri thức), luôn có sự chọn lọc trong quá trình vận động của cuộc sống, hướng đến sự thích nghi với đặc điểm văn hoá, xã hội và môi trường. Tri thức bản địa luôn được làm giàu qua việc tích hợp các kinh nghiệm mới hoặc tri thức mới có được từ quá trình tiếp biến văn hoá.

Tri thức bản địa không hạn chế ở những người dân nông thôn. Trên thực thế, bất kỳ nhóm cộng đồng nào cũng có tri thức bản địa: nông thôn và thành thị; người định cư và người du cư; người bản địa và người nhập cư. Quá trình giao lưu, xáo trộn dân cư cũng sẽ dẫn đến việc hình thành các tri thức bản địa mới, trên cơ sở của quá trình tiếp xúc và biến đổi, đào thảỉ (những gì không n 7 còn phù hợp) và tích hợp (tiếp thu những yếu tố mới, có ích cho cuộc sống), thường được gọi bằng một thuật ngữ mang tính bao quát hơn là tri thức địa phương (local knowledge). Chính vì vậy, tri thức bản địa phản ánh đặc tính của lứa tuổi, giới tính và đặc điểm của nhóm xã hội: Những người già có nhiều loại kiến thức khác so với thế hệ trẻ; phụ nữ có những tri thức khác so với nam giới; người có học thức và người ít học tích hợp được các vốn tri thức khác nhau.

Có những kiến thức chung, được tất cả mọi người trong cộng đồng hiểu biết; cũng có những kiến thức cùng chia sẻ, có nhiều người biết nhưng không phải toàn bộ cộng đồng; lại có những kiến thức chuyên nghiệp/chuyên biệt, chỉ có ở một số ít người (ví dụ chỉ có một số ít người dân là thầy thuốc, thầy cúng, nghệ nhân, bà đỡ hoặc thợ thủ công…).[13] Trước đây, tri thức bản địa/tri thức địa phương thường được hiểu là đối lập với “kiến thức chính thống” (formal knowledge)/“kiến thức khoa học”/“Quốc tế” hay “Hiện đại” - hệ thống kiến thức phát triển phần lớn dựa trên nền tảng giáo dục, được các trường đại học, viện nghiên cứu và công ty tư nhân sử dụng phương pháp khoa học xây dựng nên; được kiểm chứng trong phòng thí nghiệm, được xác nhận trong những văn kiện, những nguyên tắc, luật lệ, những quy định và cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Song thực tế cho thấy, sau một quá trình giao lưu và biến đổi, đào thải và tích hợp, tiếp thu và cải biến, đã có nhiều điểm chồng chéo giữa kiến thức bản địa và kiến thức khoa học; nhiều kiến thức phương Tây đã được bản địa hoá thành kiến thức của người dân nên nhiều khi sẽ rất khó phân biệt giữa hai loại kiến thức này.Ở những quốc gia đang phát triển, hệ thống tri thức bản địa luôn tồn tại song song với các hệ thống kiến thức chính thống. [13] Tri thức bản địa chính là nền tảng cơ sở để duy trì cuộc sống của các xã hội truyền thống. Hơn thế nữa, trong bối cảnh các xã hội tương đối khép kín với nền kinh tế nặng về tự cung tự cấp của đa số dân tộc thiểu số ở Việt Nam, đó còn là cơ sở duy nhất.

Sự xuất hiện của các “tri thức chính thống” và văn hoá phương Tây đã tạo nên những cú sốc trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Một thời gian dài, tri thức bản địa đã không được đánh giá đúng với những n 8 giá trị mà nó chứa đựng; thậm chí, còn bị coi là biểu hiện của sự trì trệ, lạc hậu và phản khoa học. [13] Trước thập niên 1980, nhiều nỗ lực nhằm loại bỏ các tri thức bản địa đã được áp dụng trên cả nước. Ngày nay, giá trị và vai trò của tri thức bản địa đã được nhận thức/đánh giá lại.

Tại nhiều khu vực, tri thức bản địa đã và đang đóng góp một phần quan trọng vào việc giải quyết các vấn đề của địa phương. [13] Cũng như tất cả các tộc người khác, người dân các tộc người thiểu số MNPB có vốn kiến thức riêng trong nhiều lĩnh vực về môi trường và cuộc sống hàng ngày. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, các hiện tượng thời tiết cực đoan và thiên tai diễn ra ngày càng mạnh mẽ và phức tạp, trước khi có sự can thiệp/hỗ trợ từ bên ngoài, người dân đã phải tìm cách tự đối phó để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng. Những sáng kiến mà họ áp dụng chủ yếu được huy động từ vốn tri thức bản địa/tri thức địa phương được đúc kết từ nhiều đời.

[9] Như một quá trình chọn lọc của tự nhiên, trải qua một thời gian lâu dài hàng trăm hoặc hàng nghìn năm hình thành nên một kho kiến thức bản địa và theo nó là những cây trồng bản địa vô cùng phong phú. Những cây trồng và vật nuôi bản địa được con người thuần hóa chọn lọc và canh tác từ thế hệ này qua thế hệ khác nhằm cung cấp lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh và các sản phẩm khác đáp ứng nhu cầu của con người, kiến thức canh tác bản địa đã trở thành kho kiến thức quý báu của con người.