Chương 1: Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, quá trình hình thành cộng đồng dân cư khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc. Chương 2: Di tích lịch sử - văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội ở khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc. Chương 3: Đặc trưng không gian văn hóa Côn Sơn – Kiếp Bạc. Phần phụ lục bao gồm phụ lục hình ảnh và phụ lục văn bản.
10 NỘI DUNG Chƣơng 1: VỊ TRÍ ĐỊA LÝ, ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CỘNG ĐỒNG DÂN CƢ KHU VỰC CÔN SƠN –KIẾP BẠC 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc 1. Vị trí địa lý Côn Sơn - Kiếp Bạc nằm ở phía Đông bắc tỉnh Hải Dương, thuộc thị xã Chí Linh, cách thành phố Hải Dương 35km, cách Hà Nội 75 km. Thị xã Chí Linh phía Bắc giáp huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang; phía Nam giáp huyện Nam Sách; phía Đông giáp huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh và huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương; phía Tây giáp huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, huyện Quế Võ, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
Diện tích tự nhiên của thị xã Chí Linh là 281,898km2, dân số là 148.337 người, trong đó 98% là dân tộc Kinh, còn lại 2% là các dân tộc Hoa, Sán Dìu, Tày (số liệu năm 2005). Thời Trần, thị xã Chí Linh có tên là Bàng Châu, thời thuộc Minh, Bàng Châu thuộc phủ Lạng Giang và phủ Tân An. Thời Lê sơ (đầu thế kỷ XV) đổi tên gọi Bàng Châu thành Chí Linh [60, tr. Địa hình thị xã Chí Linh nằm trong khu vực cánh cung Đông Triều, có hệ thống đồi núi chạy theo hướng từ Đông bắc sang Tây nam, cao từ 50 - 300m, độ dốc trung bình 25 - 30m.
Địa hình nơi đây đa dạng phong phú xen lẫn giữa núi đồi, ruộng đồng là những xóm làng đất đai phì nhiêu trù phú. Xét về địa lý, phong thuỷ, hình sông thế núi của đất Chí Linh, người xưa có câu ca: " Đông hướng Sài Sơn thiên lĩnh hội; Tây lai vụ thuỷ Lục Long chầu" Tạm dịch là: ở hướng Đông của đất Chí Linh dãy Sài Sơn (núi Yên Tử - vòng cung Đông Triều) hàng nghìn ngọn núi chầu về; ở phía Tây của Chí Linh, nơi tụ thuỷ - 6 con rồng chầu lại (Lục Đầu Giang). Về địa thế, mạch núi Đông Bắc từ Tổ sơn Yên Tử, muôn ngọn đổ về Chí Linh quần tụ, tạo thành các huyệt mạch linh thiêng. Người xưa đã đặt các huyệt mạch này gắn với 4 linh vật (vùng đất Tứ linh): Long (núi Rồng - Vạn Yên), Ly (núi Kỳ Lân - Côn Sơn), Quy (núi Quy - Vạn Yên), Phượng (núi Phượng Hoàng - Kiệt Đặc).
Về hình thế sông, 6 con sông hội tụ ở phía tây đất Chí Linh gồm: sông 11 Lục Nam người xưa gọi là sông Minh Đức (Đức sáng); sông Thương gọi là sông Nhật Đức (Đức của mặt trời - dương); sông Cầu gọi là sông Nguyệt Đức (Đức của mặt trăng - âm); sông Đuống gọi là sông Thiên Đức (Đức của trời); sông Thái Bình còn gọi là sông Phú Lương (thái bình và thịnh vượng) và sông Kinh Thầy là đường kinh lý của Đức Vua cha - Đức Thánh Trần. Như thế, đất Chí Linh không chỉ là nơi núi sông hoà hợp, sơn thuỷ hữu tình mà còn là nơi tụ đức của trời đất, tụ nhân, mang đến thái bình thịnh vượng. Chính vì thế, người xưa, đặc biệt là những danh nhân, những vương hầu, quý tộc của các triều đại đã chọn đất này làm nơi quy tụ, ký thác sự nghiệp và cuộc đời. Đền Kiếp Bạc thờ Hưng Đạo Vương được xây dựng ở đầu rồng, tựa núi Trán Rồng, nhìn ra sông Lục Đầu, long mạch quan trọng nhất của đất Chí Linh, được coi là nơi tối linh.
Chùa Côn Sơn thờ Tam tổ Trúc Lâm đặt ở miệng con Kỳ Lân (Ly); đền Phượng Hoàng thờ Chu Văn An đặt ở đầu con chim Phượng. Những di tích đã được các triều đại phong kiến xếp là những "Đại Già Lam cổ tích". Chí Linh còn có nhiều danh lam cổ tích nổi tiếng như "Chí Linh Bát Cổ". Khu di tích đền Cao thờ Vua Lê Đại Hành và 5 vị tướng họ Vương có công chống Tống ở thế kỷ thứ X; chùa Thanh Mai, nơi tu hành và viên tịch của đệ nhị tổ Trúc lâm Pháp Loa Tôn Giả; núi Bái Vọng nơi đặt mộ của quan Bảng nhãn Nguyễn Phi Khanh, thân phụ của Nguyễn Trãi; chùa Ngũ Đài Sơn; đền Gốm thờ Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư… Chí Linh có hệ thống giao thông thủy bộ thuận lợi có thể đi ngược về xuôi, ra biển, lên kinh thành Thăng Long đều thuận lợi, vì vậy Chí Linh là chốt giữ trọng yếu phía Đông Bắc của kinh thành Thăng Long.
Theo thần tích Đình Chí Linh, xã Nhân Huệ, thời Thục Phán An Dương Vương, tướng Cao Lỗ đã xây dựng phòng tuyến quân sự tại Lục Đầu Giang để chống giặc phương bắc. Thế kỷ thứ X, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn xây dựng phòng tuyến chống Tống ở vùng An Lạc. Thế kỷ XI, Lý Thường Kiệt xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt và căn cứ Vạn Xuân chống Tống ở Lục Đầu Giang. Thế kỷ XIII, Hưng Đạo Vương xây dựng căn cứ quân sự Vạn Kiếp chống đế quốc Nguyên Mông ở Lục Đầu Giang.
Thế kỷ XV, triều đình Lê - Mạc cho củng cố và mở rộng thành Phao Sơn để khống chế khu vực Lục Đầu Giang. Từ thế kỷ XVII đến XVIII, triều Lê đặt tỉnh lị Hải Dương tại thành Vạn (Chí 12 Linh). Hình sông thế núi của Chí Linh không chỉ linh thiêng mà còn hiểm yếu, vì vậy nơi đây thời bình là vùng đất văn vật, các đền miếu quy tụ các bậc vua chúa, văn nhân và nhân dân, phật tử bốn phương hành hương lễ bái; khi đất nước bị họa ngoại xâm, Chí Linh trở thành căn cứ quân sự quan trọng của triều đình. Đất Chí Linh còn lưu giữ biết bao truyền thuyết thần kỳ, nơi đây Phật hiển hiện, Tiên dạo chơi, Huyền Thiên giáng lâm, Phi Bồng tái thế, Nam Tào xuất hiện, Bắc Đẩu về trời.
Bởi vậy, ở núi Phật Tích có chùa Thanh Mai, trên núi Côn Sơn có Bàn Cờ Tiên, núi Phượng Hoàng có động Huyền Thiên, chân núi Ngũ Nhạc có tảng đá thờ Phi Bồng nguyên soái; đền Kiếp Bạc tả hữu có đền thờ quan Nam Tào, Bắc Đẩu. Sách Chí Linh huyện sự tích chép: "Kẻ sĩ chuyên cần học tập, nhà nông chăm chỉ cấy cầy, người làm các nghề thợ, nghề buôn cũng có nhưng không nhiều. Ăn mặc, quần áo, đồ dùng thường tiết kiệm. Việc cưới xin ma chay giỗ tết giữ đúng lễ.
dân các nơi nói chung đều thuần hậu chất phác. Sách Chí Linh phong vật chí viết " (thời Lý, Trần) đến thế kỷ XIX ở Chí Linh số người đậu Tiến sĩ có 55 người, còn đậu hương cống, võ quan, tam trường thì không kể xiết" [16, tr. Côn Sơn - Kiếp Bạc hình thành khá sớm ở đất Chí Linh, vào thời Trần đã trở thành một địa danh nổi tiếng, được Nhà nước xếp vào hạng "Đại Già Lam". Được xây dựng trên một vùng đất địa linh nhân kiệt, vừa có núi cao, sông sâu vừa có người tài.
Nơi đây rồng chầu hổ phục, long phượng trình tường, sơn thanh thuỷ tú, nhiều cao nhân đại sĩ các thời đại quy ẩn. Tam tổ Trúc Lâm dựng chùa cầu phúc; Thánh võ Hưng Đạo Vương dựng phủ đệ Vạn Kiếp dưỡng nhàn; Thánh văn Chu Văn An lấy Phượng Hoàng làm nơi dậy học; Quan Đại Tư Đồ Trần Nguyên Đán mở Động Thanh Hư ở Côn Sơn; Nguyễn Trãi ẩn tàng ở Côn Sơn Tự. Non thiêng vẫn còn đấy di tích không phai mờ, biết bao anh hùng hào kiệt đã nghiêng mình trước Côn Sơn hùng vĩ, Kiếp Bạc uy linh, Phượng Sơn kỳ bí. Thấm đậm những huyền thoại và lịch sử, trải qua thời gian biết bao những di tích tôn giáo, đền miếu được xây dựng để tưởng nhớ những con người ưu tú, hình thành nên tín ngưỡng dân tộc, bồi đắp cho nền văn hoá Việt Nam qua những năm tháng và còn lại cho đến ngày nay.
Trong kho tàng di sản văn hoá đó, Côn Sơn - Kiếp Bạc được 13 coi là những trung tâm tín ngưỡng, tôn giáo lớn có giá trị đặc biệt quan trọng của toàn vùng châu thổ sông Hồng và của cả nước. Tài nguyên thiên nhiên 1.Địa hình và cảnh quan Thị xã Chí Linh là địa bàn có địa hình, cảnh quan đa dạng đặc trưng của vùng đất chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Chí Linh có đồi núi, sông suối, hồ, đầm, đồng bằng, thung lũng, có cảnh quan núi đá, cảnh quan đồng bằng, có rừng tự nhiên, có rừng trồng… Tạo hình Chí Linh như bức tranh thủy mặc đẹp đẽ đa sắc đa diện của đất Hải Dương. Không những vậy, đa dạng địa hình, cảnh quan tạo sự đa dạng về khí hậu, thủy văn cũng như chi phối sâu sắc những hoạt động của con người ở đây.
Địa hình Chí Linh chia thành 4 bậc địa hình cảnh quan chính: Đồi núi cao (>300m) ở phía Bắc, đồi núi cao trung bình (100 -290m) ở phía Tây Bắc, đồi núi thấp (10 -90m) chủ yếu ở trung tâm và đồng bằng ở phía Nam. Khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc thuộc vùng đồi núi cao trung bình với các núi tiêu biểu như Ngũ Nhạc, Côn Sơn, Phượng Hoàng… Theo như các nhà nghiên cứu địa chất, địa hình khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc được hình thành từ chu kỳ trầm tích Pleistocen thượng tầng trên có niên đại kéo dài từ 20. “Vào đầu Pleistocen, đồng bằng sông Hồng trong đó có địa phận tỉnh Hải Dương phát triển các tướng cát, sạn aluvi… Dạng địa hình này phân bố ở huyện Chí Linh như khu đền Kiếp Bạc có chiều dài 1km, chiều rộng 0.5 km, dọc phía Nam Phao Sơn có chiều dài 3.3 km, dọc thung lũng hồ Côn Sơn dài 5.6 km, … rìa đồi thấp vùng Trúc Thôn, Trúc Cương ( Cộng Hòa – Chí Linh),… liên quan địa hình này có sét chịu lửa Trúc Thôn, sỏi, cuội Trúc Cương…) [69, tr. Như vậy địa hình khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc được hình thành ở chu kỳ muộn, đồi núi ở khu vực này chủ yếu là đồi núi trẻ.
Nhìn chung địa hình ở đây không chia cắt mạnh nhưng có mật độ chia cắt lớn.
