Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái học của chà vá chân đen pygathrix nigripes milne edwards 1871 tại bán đảo hòn hèo huyện ninh hòa tỉnh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái học của chà vá chân đen pygathrix nigripes milne edwards 1871, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Sinh Thái Học Của Chà Vá Chân Đen Pygathrix Nigripes Milne Edwards 1871 Tại Bán Đảo Hòn Hèo Huyện Ninh Hòa Tỉnh
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Địa điểm: Ninh Hòa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. SƠ LƯỢC NGHIÊN CỨU LINH TRƯỞNG
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại khu vực nghiên cứu, Bán đảo Hòn Hèo
• 1.2. ĐA DẠNG CÁC LOÀI LINH TRƯỞNG VIỆT NAM
• 1.3. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM GIỐNG PYGATHRIX
• 1.3.1. Phân loại học
• 1.3.2. Đặc điểm hình thái
• 1.3.3. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái
• 1.4. CHÀ VÁ CHÂN ĐEN - Pygathrix nigripes (Milne — Edwards, 1871)
• 1.4.1. Hình thái ngoài
• 1.4.2. Đặc điểm phân bố của Chà vá chân đen
• 1.4.3. Đặc điểm sinh học, sinh thái của Chà vá chân đen
• 1.4.4. Tình hình nghiên cứu phân loại học Chà vá chân đen
• 1.4.5. Các mối đe dọa đến loài Chà vá chân đen
• 1.4.6. Tình trạng bảo tồn
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Vị trí địa lý
• 2.2.2. Khí hậu thủy văn
• 2.2.3. Hệ động thực vật tại bán đảo Hòn Hèo
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
• 2.3.2. Phương pháp điều tra phỏng vấn
• 2.3.3. Phương pháp điều tra theo tuyến
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu vùng sống
• 2.3.5. Phương pháp xác định các nhóm tuổi, giới tính
• 2.3.6. Phương pháp xác định thành phần thức ăn
• 2.3.7. Phương pháp nghiên cứu thảm thực vật
• 2.3.8. Phương pháp quan sát tập tính của Chà vá chân đen
• 2.3.9. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. QUẦN THỂ CHÀ VÁ CHÂN ĐEN TẠI BÁN ĐẢO HÒN HÈO
• 3.1.1. Một số thông tin chung về Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo
• 3.1.2. Kích thước và cấu trúc đàn Chà vá chân đen
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM VÙNG SỐNG CỦA CHÀ VÁ CHÂN ĐEN
• 3.2.1. Nơi sống của Chà vá chân đen
• 3.2.2. Kích thước vùng sống của Chà vá chân đen
• 3.3. ĐẶC ĐIỂM SINH THÁI DINH DƯỠNG CỦA CVCĐ
• 3.3.1. Thành phần thức ăn của Chà vá chân đen
• 3.3.2. Nguồn thức ăn của Chà vá chân đen
• 3.4. MỘT SỐ TẬP TÍNH CỦA CHÀ VÁ CHÂN ĐEN
• 3.4.1. Thời gian nghiên cứu tập tính của loài Chà vá chân đen
• 3.4.2. Quỹ thời gian hoạt động trong ngày của Chà vá chân đen
• 3.4.3. Tập tính kiếm ăn của Chà vá chân đen
• 3.4.4. Tập tính nghỉ ngơi của Chà vá chân đen
• 3.4.5. Tập tính di chuyển của Chà vá chân đen
• 3.4.6. Tập tính xã hội của Chà vá chân đen
• 3.4.7. Giá đỡ của Chà vá chân đen
• 3.5. MỘT SỐ VẤN ĐỀ BẢO TỒN CHÀ VÁ CHÂN ĐEN
• 3.5.1. Quản lý tại bán đảo Hòn Hèo
• 3.5.2. Các mối đe dọa chính tại bán đảo Hòn Hèo
• 3.5.3. Giải pháp bảo tồn Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá đặc điểm sinh thái học của chà vá chân đen tại Hòn Hèo

Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Ái Tâm (2014) là một công trình nghiên cứu khoa học về linh trưởng chuyên sâu, cung cấp những dữ liệu quý giá về đặc điểm sinh thái học của loài voọc chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) tại bán đảo Hòn Hèo, Khánh Hòa. Loài linh trưởng này, được xếp vào danh mục Nguy cấp (EN) trong Sách đỏ Việt Nam (2007) và Sách Đỏ IUCN, là loài đặc hữu của Việt Nam và Campuchia, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Nghiên cứu này ra đời trong bối cảnh các thông tin về sinh thái, cấu trúc xã hội và tập tính của loài còn rất hạn chế, đặc biệt là tại khu vực Nam Trung Bộ. Mục tiêu chính của luận văn là tìm hiểu các khía cạnh sinh thái, dinh dưỡng, vùng sống và tập tính hoạt động của chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo, một khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao nhưng cũng chịu nhiều áp lực từ hoạt động của con người. Kết quả nghiên cứu không chỉ có ý nghĩa khoa học, làm rõ thêm các đặc tính của một loài động vật quý hiếm, mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn quan trọng cho công tác bảo tồn. Các thông tin về sinh cảnh ưa thích, nguồn thức ăn của voọc, và cấu trúc đàn giúp các nhà quản lý, các trung tâm cứu hộ và vườn quốc gia xây dựng chiến lược bảo tồn nguyên vị (in-situ) và chuyển vị (ex-situ) hiệu quả hơn, góp phần bảo vệ tương lai cho một trong những loài linh trưởng đẹp nhất thế giới ngay tại huyện Ninh Hòa, Khánh Hòa.

1.1. Giới thiệu tổng quan về loài Pygathrix nigripes và tầm quan trọng

Pygathrix nigripes, hay còn gọi là voọc chà vá chân đen, là một trong ba loài chà vá hiện hữu tại Việt Nam. Loài này nổi bật với bộ lông nhiều màu sắc và được xem là một trong những loài linh trưởng đẹp nhất thế giới. Chúng là loài đặc hữu của khu vực Đông Dương, chỉ phân bố tại Việt Nam và Campuchia. Tầm quan trọng của chúng không chỉ nằm ở giá trị thẩm mỹ hay sự quý hiếm. Trong hệ sinh thái, chà vá chân đen đóng vai trò như một "kỹ sư sinh thái", giúp phát tán hạt giống và duy trì sức khỏe của các khu rừng nhiệt đới. Do tình trạng bị săn bắt và mất môi trường sống, loài này được pháp luật Việt Nam bảo vệ ở mức cao nhất, thuộc nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nghiêm cấm mọi hành vi khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Việc nghiên cứu chúng là vô cùng cấp thiết để hiểu rõ các yêu cầu về sinh cảnh và tập tính, từ đó xây dựng các kế hoạch bảo tồn dựa trên cơ sở khoa học vững chắc.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu khoa học về linh trưởng tại bán đảo Hòn Hèo

Trước nghiên cứu của Nguyễn Ái Tâm, các thông tin khoa học về quần thể chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo còn rất tản mạn. Quần thể này được phát hiện lần đầu vào năm 2005 và các khảo sát sơ bộ sau đó (2007) ước tính có khoảng 100-110 cá thể. Một nghiên cứu đáng chú ý của Nadler (2008) đã chỉ ra những khác biệt về màu sắc lông của quần thể tại Hòn Hèo so với các quần thể khác, cho thấy tiềm năng về sự đa dạng di truyền độc đáo. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào đi sâu vào các đặc điểm sinh thái học toàn diện như cấu trúc đàn, vùng sống, chế độ ăn và các mối đe dọa. Luận văn này lấp đầy khoảng trống kiến thức đó, cung cấp một cái nhìn chi tiết và hệ thống về đời sống của Pygathrix nigripes trong một sinh cảnh đặc thù, bị chia cắt và chịu nhiều áp lực, tạo tiền đề cho các hoạt động quản lý và bảo tồn dài hạn tại huyện Ninh Hòa, Khánh Hòa.

II. Phân tích các mối đe dọa và thách thức bảo tồn chà vá chân đen

Sự tồn vong của quần thể chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo đang đối mặt với nhiều mối đe dọa và bảo tồn nghiêm trọng, được luận văn chỉ ra một cách rõ ràng. Thách thức lớn nhất đến từ việc suy thoái và chia cắt môi trường sống của linh trưởng. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, đốt than, và mở rộng nương rẫy đã làm thu hẹp diện tích rừng tự nhiên, vốn là sinh cảnh ưa thích của loài voọc. Việc mở các tuyến đường giao thông xuyên qua khu vực sinh sống của chúng không chỉ phá vỡ cấu trúc rừng mà còn tạo điều kiện cho con người dễ dàng xâm nhập sâu hơn, gia tăng áp lực săn bắt. Nạn săn bắn vẫn là một vấn đề nhức nhối. Chà vá chân đen bị săn bắt để làm thực phẩm, nấu cao, hoặc làm thú nhồi bông. Luận văn ghi nhận sự hiện diện của các loại bẫy động vật và các lán trại tạm thời của thợ săn trong khu vực khảo sát (Hình 3.17, 3.21). Những tác động này không chỉ làm giảm số lượng cá thể trực tiếp mà còn gây xáo trộn nghiêm trọng đến tập tính sinh học và cấu trúc xã hội của các đàn voọc. Chúng buộc phải di chuyển đến những khu vực địa hình hiểm trở hơn, sườn dốc và khe suối, để lẩn trốn. Đây là một vòng luẩn quẩn: môi trường sống bị thu hẹp đẩy chúng vào tình thế nguy hiểm hơn, trong khi công tác bảo tồn gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp và nguồn lực hạn chế.

2.1. Suy giảm môi trường sống do tác động của con người

Kết quả khảo sát thực địa trong luận văn đã vẽ nên một bức tranh đáng báo động về tình trạng suy giảm môi trường sống của linh trưởng tại Hòn Hèo. Các hình ảnh về hoạt động đốt than (Hình 3.18), phát quang làm nương rẫy (Hình 3.19) và xây dựng đường sá (Hình 3.20) cho thấy sự xâm lấn của con người vào sâu trong lõi rừng. Sự phân mảnh sinh cảnh khiến các đàn voọc chà vá chân đen bị cô lập, hạn chế khả năng giao lưu di truyền và tìm kiếm thức ăn. Khi các khu rừng không còn liền mạch, chúng buộc phải di chuyển qua những khu vực trống trải, thậm chí là di chuyển trên mặt đất, làm tăng nguy cơ bị săn bắt. Sự suy giảm chất lượng rừng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sự đa dạng của nguồn thức ăn của voọc, buộc chúng phải thay đổi tập tính hoặc đối mặt với tình trạng thiếu dinh dưỡng, đặc biệt là trong mùa khô.

2.2. Tình trạng săn bắt và thực trạng công tác bảo tồn hiện nay

Săn bắt là mối đe dọa trực tiếp và tàn khốc nhất đối với Pygathrix nigripes. Luận văn ghi nhận các tác động săn bắt trên các tuyến khảo sát (Bảng 3.14), cho thấy hoạt động này diễn ra thường xuyên. Mặc dù là loài động vật quý hiếm được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt, việc thực thi pháp luật tại địa phương còn gặp nhiều thách thức. Lực lượng kiểm lâm mỏng, trong khi địa bàn quản lý rộng lớn và phức tạp. Nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm từ động vật hoang dã vẫn còn cao, tạo ra một thị trường ngầm cho việc buôn bán trái phép. Công tác bảo tồn tại bán đảo Hòn Hèo do đó cần một cách tiếp cận tổng thể, không chỉ tăng cường tuần tra, gỡ bẫy mà còn phải tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng, tạo sinh kế thay thế bền vững cho người dân địa phương để giảm sự phụ thuộc của họ vào tài nguyên rừng, từ đó giảm áp lực lên quần thể chà vá chân đen.

III. Phương pháp nghiên cứu quần thể chà vá chân đen tại Hòn Hèo

Để thu thập dữ liệu khoa học chính xác về đặc điểm sinh thái học của chà vá chân đen, luận văn đã áp dụng một hệ thống phương pháp nghiên cứu thực địa bài bản và được công nhận rộng rãi trong ngành linh trưởng học. Trọng tâm của nghiên cứu là các phương pháp quan sát trực tiếp, kết hợp với công nghệ hiện đại để đảm bảo tính khách quan. Nghiên cứu được tiến hành trong một thời gian dài (từ tháng 10/2011 đến tháng 9/2013) với tổng số 150 ngày thực địa, cho phép ghi nhận những thay đổi của quần thể theo mùa. Mười hai tuyến khảo sát với tổng chiều dài 29,4 km đã được thiết lập, bao phủ các dạng sinh cảnh ưa thích khác nhau tại bán đảo Hòn Hèo. Các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến (line transect) để xác định sự phân bố của Pygathrix nigripes và ghi nhận các dấu hiệu hoạt động. Khi phát hiện đàn voọc, các thông tin chi tiết về vị trí (sử dụng GPS), số lượng cá thể, cấu trúc đàn và môi trường xung quanh được ghi chép cẩn thận. Việc kết hợp phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm cũng cung cấp những thông tin ban đầu quý giá để xác định các khu vực có khả năng cao gặp được loài, tối ưu hóa hiệu quả của các đợt khảo sát thực địa.

3.1. Kỹ thuật điều tra theo tuyến và thu thập dữ liệu thực địa

Phương pháp điều tra theo tuyến được triển khai một cách có hệ thống. Các tuyến khảo sát được thiết lập dựa trên bản đồ địa hình và thông tin ban đầu, đi qua các kiểu rừng và độ cao khác nhau. Khi di chuyển trên tuyến, nhóm nghiên cứu quan sát bằng mắt thường và ống nhòm để phát hiện chà vá chân đen. Mọi thông tin khi quan sát được một đàn voọc, bao gồm tọa độ GPS, thời gian, thời tiết, số lượng cá thể, và mô tả sinh cảnh, đều được ghi vào sổ tay. Bên cạnh việc quan sát trực tiếp, các dấu hiệu gián tiếp như vết ăn trên cây, tiếng kêu, hay mùi nước tiểu cũng được ghi nhận. Phương pháp này không chỉ giúp lập bản đồ phân bố của Pygathrix nigripes (Hình 3.1) mà còn cung cấp dữ liệu về tần suất bắt gặp, một chỉ số quan trọng để ước tính mật độ tương đối của quần thể trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Cách xác định cấu trúc đàn nhóm tuổi và giới tính của voọc

Việc xác định cấu trúc đàn là một nội dung quan trọng. Khi quan sát một đàn, các nhà nghiên cứu cố gắng đếm chính xác số lượng cá thể và phân loại chúng theo nhóm tuổi và giới tính. Việc phân loại này dựa trên các đặc điểm hình thái được mô tả bởi các nghiên cứu trước đó (National Research Council, 1981; Barnett, 1995). Cụ thể, con đực trưởng thành được nhận diện qua kích thước lớn, bìu màu xanh và dương vật màu đỏ. Con cái trưởng thành có kích thước nhỏ hơn và thường đi kèm con non. Con bán trưởng thành có kích thước trung gian, trong khi con non có màu lông nhạt đặc trưng với sọc đen trên lưng. Việc phân tích tỷ lệ đực/cái và tỷ lệ các nhóm tuổi trong đàn giúp hiểu rõ hơn về sức khỏe sinh sản và cấu trúc xã hội của quần thể chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo.

IV. Cách xác định nguồn thức ăn và tập tính sinh học của voọc chà vá

Luận văn đã sử dụng các phương pháp tiêu chuẩn để làm sáng tỏ hai khía cạnh quan trọng trong đời sống của chà vá chân đen: chế độ dinh dưỡng và hành vi hàng ngày. Hiểu rõ nguồn thức ăn của voọc và tập tính sinh học của chúng là chìa khóa để đánh giá các yêu cầu về môi trường sống và xây dựng các biện pháp bảo tồn phù hợp. Để xác định thành phần thức ăn, nhóm nghiên cứu đã áp dụng phương pháp của Davies (1984), quan sát trực tiếp các bộ phận của cây (lá non, lá già, hoa, quả, hạt) mà voọc tiêu thụ. Các mẫu thực vật sau đó được thu thập, xử lý và gửi đến chuyên gia để định danh. Đối với việc nghiên cứu tập tính, phương pháp quét tức thời (scan-sampling) của Altmann (1974) đã được sử dụng. Cứ mỗi 5 phút, nhà nghiên cứu sẽ quét qua cả đàn và ghi lại hoạt động của từng cá thể có thể nhìn thấy. Với tổng số 3.749 hành vi được ghi lại trong 12 tháng, phương pháp này cung cấp một bộ dữ liệu đồ sộ và đáng tin cậy về quỹ thời gian hoạt động trong ngày của Pygathrix nigripes, bao gồm ăn, nghỉ ngơi, di chuyển, và các tương tác xã hội. Những dữ liệu này không chỉ cho thấy một bức tranh sinh động về cuộc sống của loài mà còn giúp so sánh tập tính của quần thể tại Hòn Hèo với các quần thể ở nơi khác.

4.1. Phân tích nguồn thức ăn và các loại sinh cảnh ưa thích của voọc

Nghiên cứu chỉ ra rằng chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo có một chế độ ăn đa dạng, chủ yếu là thực vật. Mặc dù luận văn không cung cấp danh lục đầy đủ các loài cây thức ăn, nó kế thừa và xác nhận các phát hiện trước đó của Hoàng Minh Đức (2007) rằng thức ăn của chúng bao gồm lá (54.6%), quả (19.8%), hạt (9.6%), và hoa (14.6%). Về sinh cảnh ưa thích, kết quả khảo sát cho thấy loài này tập trung chủ yếu ở kiểu rừng thường xanh, đặc biệt là ở những khu vực có địa hình dốc, gần khe suối. Chúng không được tìm thấy ở các khu vực nương rẫy, trảng cỏ hay cây bụi. Điều này khẳng định sự phụ thuộc chặt chẽ của loài động vật quý hiếm này vào các hệ sinh thái rừng nguyên sinh, nơi cung cấp đủ nguồn thức ăn của voọc và nơi trú ẩn an toàn.

4.2. Quan sát tập tính kiếm ăn và các hoạt động xã hội trong ngày

Dữ liệu từ phương pháp scan-sampling đã vẽ nên biểu đồ quỹ thời gian hoạt động của chà vá chân đen (Hình 3.5). Kết quả cho thấy chúng dành phần lớn thời gian trong ngày cho việc nghỉ ngơi và ăn uống. Tập tính kiếm ăn diễn ra chủ yếu vào buổi sáng sớm và chiều muộn. Các hoạt động di chuyển thường liên quan đến việc tìm kiếm thức ăn hoặc thay đổi nơi nghỉ ngơi. Đặc biệt, luận văn cũng ghi nhận chi tiết các tập tính sinh học xã hội như chơi đùa (Hình 3.14), cảnh giới (Hình 3.15), và các hành vi tương tác khác trong đàn. Những hành vi này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự gắn kết và cấu trúc xã hội của đàn. Việc hiểu rõ các mô hình hoạt động này giúp xác định những khoảng thời gian và khu vực nhạy cảm, từ đó điều chỉnh các hoạt động tuần tra bảo vệ rừng cho hiệu quả hơn.

V. Kết quả nghiên cứu phân bố của Pygathrix nigripes tại Hòn Hèo

Công trình nghiên cứu của Nguyễn Ái Tâm (2014) đã cung cấp những kết quả định lượng đầu tiên và chi tiết về quần thể chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo. Kết quả này là nền tảng không thể thiếu cho mọi kế hoạch bảo tồn trong tương lai. Qua 12 tuyến khảo sát, nghiên cứu đã xác nhận sự hiện diện của 8 đàn với tổng số 130 cá thể được đếm trực tiếp, và ước tính toàn bộ quần thể có thể lên tới 142 cá thể. Phân bố của Pygathrix nigripes không đồng đều trên toàn bán đảo, chúng tập trung chủ yếu ở những khu vực có thảm thực vật rừng thường xanh còn tốt, địa hình hiểm trở và gần nguồn nước. Các khu vực rừng nghèo kiệt, trảng cây bụi và nương rẫy hoàn toàn không ghi nhận sự xuất hiện của chúng. Độ cao phân bố của loài được ghi nhận từ 150m đến 800m so với mực nước biển, cho thấy khả năng thích nghi của chúng với dải độ cao khá rộng trong một sinh cảnh cụ thể. Một trong những phát hiện quan trọng nhất là về kích thước và cấu trúc đàn. Kích thước đàn dao động lớn, từ 4 đến 36 cá thể, và có hiện tượng các đàn nhỏ nhập lại thành đàn lớn hơn, đặc biệt là vào mùa có nguồn thức ăn dồi dào. Điều này cho thấy một cấu trúc xã hội linh hoạt, một đặc điểm thích nghi quan trọng trong môi trường sống bị phân mảnh.

5.1. Đặc điểm phân bố và cấu trúc quần thể chà vá chân đen

Bản đồ phân bố (Hình 3.1) cho thấy các đàn chà vá chân đen tập trung tại các khu vực như suối Ghềnh Nhảy, nơi có địa hình dốc và nguồn thức ăn phong phú. Đàn lớn nhất được ghi nhận tại đây với hơn 36 cá thể. Về cấu trúc đàn, nghiên cứu chỉ ra một đặc điểm nổi bật của giống Pygathrix là tổ chức xã hội đa đực - đa cái, nhưng thường được hình thành từ nhiều đơn vị một đực (one-male units). Tỷ lệ giới tính trung bình quan sát được là 1 con đực trưởng thành trên 2,9 con cái trưởng thành, cho thấy cấu trúc đàn điển hình của nhiều loài linh trưởng ăn lá. Sự chênh lệch này đảm bảo khả năng sinh sản và phát triển của quần thể. Những con số này cung cấp một "đường cơ sở" (baseline) dữ liệu quan trọng để theo dõi sự biến động của quần thể chà vá chân đen trong tương lai.

5.2. Phân tích kích thước và đặc điểm vùng sống của loài voọc

Nghiên cứu đã xác định phạm vi vùng sống của đàn voọc chà vá chân đen theo dõi là khoảng 96 ha (Hình 3.3). Kích thước vùng sống này phản ánh sự cân bằng giữa nhu cầu về tài nguyên (thức ăn, nước uống, nơi ngủ) và áp lực từ các yếu tố bên ngoài. Tại bán đảo Hòn Hèo, do các hoạt động của con người, vùng sống của chúng có thể bị co hẹp hoặc dịch chuyển liên tục. Các đàn voọc có xu hướng sử dụng những cây gỗ lớn, tán lá rậm rạp làm nơi ngủ để đảm bảo an toàn. Việc xác định vùng sống và các khu vực trọng yếu bên trong (như cây ngủ, cây thức ăn chính) là thông tin cực kỳ giá trị cho công tác bảo tồn, giúp khoanh vùng các khu vực cần được ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt, hạn chế tối đa các tác động tiêu cực từ con người vào môi trường sống của linh trưởng.

VI. Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học Hòn Hèo và tương lai loài voọc

Từ những kết quả nghiên cứu chi tiết về đặc điểm sinh thái học, luận văn không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn đưa ra những kiến nghị và giải pháp cụ thể, mang tính thực tiễn cao cho công tác bảo tồn Pygathrix nigripes tại bán đảo Hòn Hèo. Tương lai của loài động vật quý hiếm này phụ thuộc hoàn toàn vào việc triển khai đồng bộ các biện pháp nhằm giảm thiểu các mối đe dọa và bảo tồn sinh cảnh sống của chúng. Giải pháp trọng tâm là phải tăng cường hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng kiểm lâm, chính quyền địa phương và cộng đồng. Cần thành lập các tổ, đội tuần tra rừng dựa vào cộng đồng, kết hợp với việc áp dụng công nghệ (như giám sát bằng GPS, bẫy ảnh) để ngăn chặn kịp thời các hành vi săn bắt và phá rừng. Song song với các biện pháp bảo vệ, việc phục hồi sinh cảnh ở những khu vực bị suy thoái là vô cùng cần thiết. Trồng lại các loài cây bản địa, đặc biệt là những loài nằm trong danh mục nguồn thức ăn của voọc, sẽ giúp mở rộng lại môi trường sống của linh trưởng và tạo hành lang xanh kết nối các khu rừng bị phân mảnh. Cuối cùng, không một nỗ lực bảo tồn nào có thể thành công nếu thiếu sự tham gia của người dân. Các chương trình nâng cao nhận thức và hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững sẽ giúp giảm sự phụ thuộc của người dân vào tài nguyên rừng, biến họ từ một phần của vấn đề thành một phần của giải pháp.

6.1. Đề xuất các giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn hiệu quả

Dựa trên các mối đe dọa đã xác định, luận văn đề xuất một chiến lược bảo tồn đa hướng. Thứ nhất, cần củng cố hành lang pháp lý và tăng cường thực thi pháp luật, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Thứ hai, cần thực hiện các chương trình giám sát đa dạng sinh học dài hạn để theo dõi diễn biến của quần thể chà vá chân đen và sức khỏe của hệ sinh thái. Thứ ba, cần xây dựng các mô hình du lịch sinh thái có trách nhiệm, tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng và nâng cao giá trị của việc bảo tồn đa dạng sinh học Hòn Hèo. Các giải pháp này cần được lồng ghép vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của huyện Ninh Hòa, Khánh Hòa để đảm bảo tính bền vững.

6.2. Hướng nghiên cứu tương lai cho loài động vật quý hiếm này

Luận văn đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới và cần thiết trong tương lai. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về di truyền học để xác định mức độ đa dạng và sự khác biệt của quần thể tại Hòn Hèo so với các quần thể khác, như nghiên cứu của Nadler (2008) đã gợi ý. Nghiên cứu về bệnh tật và sức khỏe của quần thể cũng là một lĩnh vực quan trọng. Ngoài ra, việc nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh cảnh ưa thích và nguồn thức ăn của voọc sẽ giúp dự báo các kịch bản tương lai và chuẩn bị các phương án thích ứng. Việc tiếp tục các nghiên cứu khoa học về linh trưởng một cách bài bản sẽ cung cấp những luận cứ vững chắc, giúp công tác bảo tồn loài voọc chà vá chân đen ngày càng hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có độ đa dạng thú linh trưởng hàng đầu châu Á với 25 loài và phân loài, trong đó Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) thuộc phân họ Voọc ăn lá Colobinae là loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm của khu vực Đông Dương. Loài này hiện được xếp ở bậc Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ Thế giới của IUCN năm 2012 và Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, đồng thời được bảo vệ nghiêm ngặt ở mức cao nhất thuộc Nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Mặc dù được mô tả khoa học từ năm 1871, các dữ liệu chuyên sâu về đặc điểm sinh thái học, cấu trúc đàn và tập tính của loài tại bán đảo Hòn Hèo vẫn còn nhiều khoảng trống thông tin. Trong bối cảnh diện tích rừng tự nhiên trên cả nước suy giảm bình quân 10.000 ha mỗi năm do chuyển đổi mục đích sử dụng đất và áp lực săn bắt thương mại, việc nghiên cứu quần thể tại địa phương mang tính cấp bách đặc biệt.

Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Sinh thái học của tác giả Nguyễn Ái Tâm, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Hà Thăng Long tại Đại học Đà Nẵng, được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu toàn diện về sinh thái học quần thể, tập tính hoạt động và hiện trạng sinh cảnh của Chà vá chân đen. Địa bàn nghiên cứu tập trung tại bán đảo Hòn Hèo, huyện Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa trong khung thời gian từ tháng 10 năm 2011 đến tháng 9 năm 2013, trên diện tích tự nhiên 146 km2 với hơn 12.320 ha rừng. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập kích thước vùng sống 96 ha và đánh giá hiện trạng quần thể ước tính 142 cá thể, hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý bảo tồn nguyên vị tại 7.850 ha rừng phòng hộ Hòn Hèo và hoàn thiện kỹ thuật chăm sóc linh trưởng tại các trung tâm cứu hộ trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết sinh thái học quần thể linh trưởng và lý thuyết lựa chọn thức ăn tối ưu ở phân họ Voọc ăn lá Colobinae, phân họ chiếm tới 48% tổng số taxon linh trưởng tại Việt Nam. Về mặt địa lý sinh vật học, giống Pygathrix gồm 3 loài phân bố thay thế dần theo vĩ độ từ Bắc vào Nam, trong đó Chà vá chân đen chiếm lĩnh dải phân bố từ 14°30' Bắc đến 11°00' Bắc. Đề tài vận dụng mô hình cấu trúc tổ chức xã hội đơn đực - đa cái (One-Male Unit) kết hợp hiện tượng tách nhập đàn linh hoạt để lý giải phương thức thích nghi không gian của loài.

Bốn khái niệm lý thuyết cốt lõi được áp dụng xuyên suốt luận văn gồm:

1. Vùng sống: Phạm vi không gian địa lý tối thiểu mà bầy đàn sử dụng để thực hiện các hoạt động kiếm ăn, nghỉ ngơi và sinh sản trong chu kỳ năm.
2. Quỹ thời gian hoạt động: Cơ cấu tỷ lệ thời gian ban ngày phân bổ cho 5 nhóm hành vi cơ bản gồm ăn, nghỉ ngơi, di chuyển, xã hội và hoạt động khác.
3. Cấu trúc lứa tuổi và giới tính: Phân loại hình thái cá thể đực trưởng thành với khối lượng 10,9 kg, chiều dài thân 500 đến 560 mm so với cá thể cái trưởng thành nặng 8,2 kg và các nhóm cá thể bán trưởng thành, con nhỡ, con non.
4. Phân tầng dinh dưỡng: Mối quan hệ tương hỗ giữa thành phần thức ăn thực vật (lá non, quả chín, hoa, hạt) và cấu trúc phân tầng tán rừng nhiệt đới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực địa sơ cấp được thu thập trong 24 tháng (từ tháng 10 năm 2011 đến tháng 9 năm 2013) với tổng số 150 ngày điều tra thực địa. Cỡ mẫu hành vi đạt 3.749 lượt quan sát trên các độ tuổi và giới tính khác nhau thông qua 100 giờ 30 phút theo dõi chuyên sâu trong 105 ngày quan sát tập tính.

Về phương pháp chọn mẫu, tác giả thiết lập 12 tuyến khảo sát thực địa có tổng chiều dài 29,4 km (chiều dài mỗi tuyến từ 2,5 km đến 3,0 km) bao phủ các dạng sinh cảnh từ độ cao 50 m đến trên 800 m. Việc ghi nhận tập tính sử dụng phương pháp lấy mẫu quét thời gian gián đoạn (Scan-sampling theo Altmann, 1974) với chu kỳ quét cố định 5 phút một lần từ 5 giờ 00 đến 17 giờ 00 hàng ngày, đảm bảo tính đại diện và phản ánh đầy đủ nhịp điệu sinh học. Cấu trúc thảm thực vật được đo đếm qua hệ thống ô tiêu chuẩn diện tích 2.500 m2 (50 m x 50 m) đối với tất cả cây gỗ có đường kính ngang ngực DBH lớn hơn 5 cm. Phạm vi vùng sống được xác lập thông qua thiết bị định vị GPS kết hợp lưới ô vuông 200 m x 200 m trên bản đồ địa hình.

Lý do lựa chọn các phương pháp phân tích này xuất phát từ yêu cầu lượng hóa chính xác các tham số sinh thái học. Việc xử lý số liệu trên phần mềm chuyên dụng SPSS 16.0 và Excel 2010 giúp kiểm định thống kê tin cậy các biến số tập tính; đồng thời phần mềm MapInfo 10 cho phép số hóa bản đồ không gian và phân tích chính xác ranh giới vùng phân bố, loại bỏ tối đa các sai số thực địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã ghi nhận 4 phát hiện khoa học quan trọng về đặc điểm sinh thái học của Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo:

1. Hiện trạng quần thể và kích thước bầy đàn: Trên 12 tuyến khảo sát, nghiên cứu đã phát hiện trực tiếp 8 đàn với 130 cá thể, ước tính tổng quy mô quần thể đạt khoảng 142 cá thể. Kích thước bầy đàn dao động từ 4 đến 36 cá thể, đạt giá trị trung bình 11,9 cá thể mỗi đàn. Về cơ cấu quy mô, nhóm đàn từ 9 đến 15 cá thể chiếm tỷ lệ cao nhất với 48,6%, đàn nhỏ từ 4 đến 8 cá thể chiếm 32,4%, đàn từ 16 đến 20 cá thể chiếm 11,4%, và đàn lớn trên 20 cá thể chỉ chiếm 7,6%.
2. Cấu trúc giới tính và tổ chức bầy đàn: Tỷ lệ giới tính giữa cá thể đực trưởng thành và cái trưởng thành ghi nhận sự chênh lệch rõ rệt ở mức 1 đực : 2,9 cái, cho thấy số lượng con cái nhiều gấp gần 3 lần con đực. Đàn lớn nhất phát hiện tại suối Ghềnh Nhảy gồm 36 cá thể với 5 đực trưởng thành, 17 cái trưởng thành, 1 đực bán trưởng thành, 3 cái bán trưởng thành, 2 con nhỡ, 2 con non và 6 cá thể chưa rõ giới tính.
3. Phân bố sinh cảnh và phạm vi vùng sống: Loài phân bố độc tôn trong kiểu sinh cảnh rừng thường xanh ở độ cao từ 150 m đến 800 m so với mực nước biển, hoàn toàn không xuất hiện tại các trảng cỏ, trảng cây bụi hay nương rẫy canh tác. Diện tích vùng sống của đàn được lượng hóa ở mức 96 ha.
4. Áp lực đe dọa sinh thái: Khảo sát thực địa ghi nhận mật độ tác động nhân sinh tiêu cực rất lớn, bao gồm sự hiện diện của bẫy thú, hoạt động đốt than củi thủ công, lán trại xâm lấn và mở đường giao thông chia cắt sinh cảnh của 100% các đàn được theo dõi.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc tổ chức đàn đơn đực - đa cái và cơ chế tách nhập đàn linh hoạt là phương thức thích nghi tiến hóa cao của Chà vá chân đen nhằm tối ưu hóa hiệu quả kiếm ăn, giảm thiểu sự cạnh tranh nguồn thức ăn thực vật phân tán theo mùa và hạn chế xung đột bầy đàn. Kết quả về quy mô đàn từ 4 đến 36 cá thể tại Hòn Hèo hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu của Hoàng Minh Đức tại Vườn quốc gia Núi Chúa (dao động từ 1 đến 45 cá thể, tỷ lệ đực cái 1 đực : 2,3 cái) và nghiên cứu của Phạm Duy Thức tại Vườn quốc gia Cát Tiên (từ 1 đến 17 cá thể). Việc các đàn tập trung đông ở khu vực sườn dốc hiểm trở và gần khe suối phản ánh chiến lược phòng vệ tự nhiên trước các hoạt động săn bắn của con người, đồng thời tiếp cận nguồn nước ổn định và thảm thực vật thường xanh có độ ẩm cao.

Các dữ liệu định lượng trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua hệ thống bảng và biểu đồ chuyên đề:

• Biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ quy mô các nhóm đàn, làm nổi bật ưu thế vượt trội của nhóm đàn 9 đến 15 cá thể chiếm 48,6%.
• Biểu đồ cột thể hiện sự biến thiên của quỹ thời gian hoạt động theo các khung giờ từ 5 giờ 00 đến 17 giờ 00, phản ánh rõ 2 đỉnh hoạt động kiếm ăn vào sáng sớm và cuối chiều.
• Bảng ma trận mã hóa hành vi và loại giá đỡ, so sánh chi tiết tần suất sử dụng cành to trên 10 cm, cành nhỏ dưới 10 cm, vòm tán cây và mặt đất đá trong các hoạt động chức năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả khảo sát thực địa, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động trọng tâm nhằm bảo tồn bền vững quần thể Chà vá chân đen:

1. Nâng cao năng lực tuần tra và triệt phá bẫy săn bắt: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Hạt Kiểm lâm thị xã Ninh Hòa duy trì tối thiểu 15 đợt tuần tra rừng mỗi tháng, hướng tới mục tiêu tháo dỡ 90% số lượng bẫy động vật và xóa bỏ hoàn toàn các điểm đốt than củi trái phép trong vòng 12 tháng tới.
2. Phục hồi và kết nối hành lang sinh thái: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Ban quản lý rừng phòng hộ triển khai dự án trồng phục hồi 200 ha rừng bản địa tại các trảng đất suy thoái ven suối, nhằm mở rộng diện tích vùng sống từ 96 ha lên trên 150 ha trong giai đoạn 2024 - 2028.
3. Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học định kỳ: Đội ngũ kiểm lâm cơ sở liên kết với các viện nghiên cứu chuyên ngành thực hiện điều tra định lượng 6 tháng một lần trên 12 tuyến khảo sát chuẩn hóa, nhằm kiểm soát ổn định quy mô tối thiểu 142 cá thể và theo dõi biến động tỷ lệ sinh sản trong 3 năm liên tiếp.
4. Phát triển chương trình truyền thông và sinh kế bền vững: Chính quyền địa phương tại 7 xã ven bán đảo (Ninh Phước, Ninh Phú, Ninh Vân, Ninh Thủy, Ninh Diêm, Ninh Đa, Ninh Thọ) tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức bảo tồn cho ít nhất 85% hộ dân sống giáp ranh rừng, kết hợp chuyển đổi mô hình du lịch sinh thái có kiểm soát, hoàn thành trước quý IV năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật to lớn cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

1. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp bản đồ phân bố không gian 8 đàn linh trưởng và hệ thống 12 tuyến khảo sát thực địa làm căn cứ pháp lý để thành lập Khu bảo tồn loài - sinh cảnh cấp tỉnh tại bán đảo Hòn Hèo.
2. Nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Sinh học - Sinh thái học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình lấy mẫu quét thời gian gián đoạn scan-sampling 5 phút của Altmann (1974) và phương pháp phân tích tương quan sinh thái học bằng phần mềm SPSS.
3. Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã và các Vườn quốc gia: Cung cấp các thông số sinh học chuẩn về tỷ lệ giới tính 1 đực : 2,9 cái, tập tính sử dụng giá đỡ cành to trên 10 cm và phổ thức ăn lá cây phục vụ công tác thiết kế chuồng nuôi bán tự nhiên và tái thả linh trưởng.
4. Tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn quốc tế: Cung cấp dẫn chứng khoa học cập nhật về quần thể 142 cá thể Chà vá chân đen phục vụ đánh giá tình trạng loài theo tiêu chí Danh lục Đỏ IUCN và xây dựng hồ sơ vận động tài trợ cho các dự án bảo tồn linh trưởng Đông Dương.

Câu hỏi thường gặp

1. Chà vá chân đen có đặc điểm nhận dạng nổi bật nào so với các loài Chà vá khác? Chà vá chân đen mang đặc trưng với khuôn mặt màu xanh nhạt, quầng vàng lớn quanh mắt, hai chân sau màu đen tuyền, cánh tay màu xám và bụng đuôi màu trắng. Con đực trưởng thành nặng khoảng 10,9 kg và có khoang lông trắng ở cổ tay, phân biệt rõ với Chà vá chân nâu có chân màu đỏ và Chà vá chân xám có chân màu xám tro.

2. Quy mô và cấu trúc quần thể Chà vá chân đen tại Hòn Hèo ra sao? Nghiên cứu xác định trực tiếp 130 cá thể trong 8 đàn, ước tính toàn khu vực đạt 142 cá thể. Quy mô đàn dao động từ 4 đến 36 cá thể với giá trị trung bình 11,9 cá thể mỗi đàn. Cấu trúc bầy tuân theo mô hình đơn đực - đa cái với tỷ lệ giới tính 1 đực : 2,9 cái, trong đó đàn suối Ghềnh Nhảy ghi nhận số lượng lớn nhất với 36 cá thể.

3. Luận văn sử dụng phương pháp nào để nghiên cứu tập tính của loài? Tác giả áp dụng phương pháp lấy mẫu quét thời gian gián đoạn scan-sampling của Altmann với tần suất 5 phút một lần từ 5 giờ 00 đến 17 giờ 00 hàng ngày. Tổng cộng 3.749 lượt hành vi được ghi nhận qua 100 giờ 30 phút trong 105 ngày thực địa, kết hợp khảo sát 12 tuyến điều tra có tổng chiều dài 29,4 km.

4. Diện tích vùng sống và sinh cảnh ưa thích của Chà vá chân đen là gì? Vùng sống của đàn Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo có diện tích xác định đạt 96 ha. Loài chỉ cư trú trong sinh cảnh rừng thường xanh nhiệt đới ở các khu vực sườn dốc lớn và gần khe suối tại độ cao từ 150 m đến 800 m, hoàn toàn vắng bóng tại sinh cảnh trảng cỏ, trảng bụi và nương rẫy thoái hóa.

5. Những mối đe dọa lớn nhất đối với sự tồn vong của loài tại khu vực là gì? Quần thể đối mặt với ba áp lực nhân sinh nghiêm trọng gồm nạn bẫy bắt động vật phục vụ nấu cao và thương mại, hoạt động đốn củi đốt than làm suy thoái thảm thực vật, cùng việc mở đường giao thông chia cắt sinh cảnh tự nhiên. Các tác động này trực tiếp làm suy giảm diện tích rừng và cô lập các bầy đàn.

Kết luận

Tổng kết lại, công trình nghiên cứu mang lại 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

• Xác định hiện trạng quần thể Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo với 8 đàn gồm 130 cá thể phát hiện trực tiếp và ước tính đạt 142 cá thể.
• Làm rõ cấu trúc xã hội đơn đực - đa cái đặc trưng với tỷ lệ giới tính trưởng thành 1 đực : 2,9 cái và quy mô đàn trung bình 11,9 cá thể.
• Xác lập diện tích vùng sống 96 ha gắn liền với sinh cảnh rừng thường xanh sườn dốc ở độ cao từ 150 m đến 800 m.
• Thu thập hệ thống dữ liệu định lượng chuẩn xác với 3.749 lượt quan sát hành vi trong 100 giờ 30 phút theo dõi thực địa chuyên sâu.
• Phân tích toàn diện hệ thống tác nhân đe dọa nhân sinh như bẫy bắt, đốt than củi và mở đường làm cơ sở hoạch định chính sách bảo tồn.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Ái Tâm là công trình khoa học tiên phong cung cấp bức tranh sinh thái học toàn diện về Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo, đóng góp luận cứ vững chắc cho chiến lược bảo tồn linh trưởng cấp quốc gia. Trong giai đoạn 2024 - 2026, các cấp quản lý cần nhanh chóng thành lập khu bảo vệ loài - sinh cảnh tại địa phương. Hãy chung tay hành động chấm dứt nạn săn bắt trái phép và bảo vệ hệ sinh thái rừng tự nhiên ngay hôm nay để gìn giữ loài linh trưởng đặc hữu quý báu cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu ~ Chương 2: Thời gian, địa điểm và phương pháp nghiên cứu - Chương 3: Kết quả và thảo luận - Kết luận và kiến nghị CHUONG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. SƠ LƯỢC NGHIÊN CỨU LINH TRƯỞNG Linh trưởng là một trong những nhóm thú phân bố rộng nhất trên thế giới, chúng sử dụng nhiều dạng sinh cảnh sống khác nhau, trong đó chúng phân bố tập trung chủ yếu ở các vùng rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới của hai bán cầu [44] Ngày nay nghiên cứu các loài linh trưởng được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm, cùng với sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật đã giúp các nhà khoa học nghiên cứu và tìm ra nhiều vấn đề hơn ở các loài linh trưởng, từ nguồn gốc tiến hóa cho đến mối quan hệ xã hội bầy đàn của chúng. Trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về các loài thú Linh trưởng, qua các nghiên cứu của nhiều chuyên gia cho thấy sự đa dạng và phong phú về thành phần loài Linh trưởng là rất lớn, có khoảng từ 233 đến 282 loài. Chúng xuất hiện khắp các khu rừng nhiệt đới ở châu Phi, châu Á và Nam Mỹ.

Nghiên cứu về thú Linh trưởng giúp con người hiểu biết nhiều vấn đề hơn trong thế giới tự nhiên, các loài linh trưởng đóng một vai trò quan trọng trong việc thụ phấn và phát tán hạt trong các khu rừng nhiệt đới. Ngoài ra, sự gần gũi về nguồn gốc tiến hóa của các loài Linh trưởng đối với con người đã đưa loài Linh trưởng vào vị trí có những đóng góp cho tiền bộ y sinh học. Đặc biệt qua những kết quả nghiên cứu Linh trưởng về đặc điểm sinh thái học, tập tính, vùng phân bố đã có nhiều đóng góp trong việc tìm hiểu về sự tiến hóa của con người [44] 1. Ở Việt Nam Các nghiên cứu về động vật hoang dã, trong đó có các loài Linh trưởng, ở Việt Nam được bắt đầu chủ yếu từ những năm cuối thế kỷ XIX do các nhà khoa học nước ngoài thực hiện a.

Thời kỳ 1954- 1975 Phần lớn là kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu nước ngoài thông qua các cuộc điều tra và nghiên cứu thám hiểm nhằm phát hiện, mô tả loài mới, phân loại và thống kê thành phần loài. Lúc đó chưa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các đặc điểm sinh học, sinh thái và bảo tồn các loài linh trưởng. Các nghiên cứu về đa dạng sinh học, trong đó có các loài Linh trưởng đã được tiếp tục thực hiện bởi các chuyên gia trong nước. Các nghiên cứu về Linh trưởng có giá trị khoa học trong thời gian này phải kể đến các công trình: Đào Văn Tiến (1960) mô tả một loài Cu li mới - Cu li nhỡ (Wycricebus intermedius), Dao Van Tiến (1970) nghiên cứu về phân loài của loài Voọc đen má trắng (1rachypithecus ƒrancoisi) và đã mô tả một phân loài mới: Vooe Hà Tĩnh (7raclypitheeus hatinhensis Dao,1970); Đặng Huy Huỳnh và cộng sự (1975), trong cuốn “ Động vật kinh tế tỉnh Hòa Bình” đã mô tả và nêu một số nhận xét về đặc điềm sinh học, sinh thái học của 6 loài thú Linh trưởng phân bố ởtỉnh Hòa Bình (Khi cộc, Khi vàng, Khi đuôi lợn, Khi mốc, 'Voọc mông trắng, Vượn).

Sau năm 1975 Các điều tra nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt đối với các loài linh trưởng, được quan tâm và triển khai mạnh mẽ trên các vùng của cả nước. Nhiều công trình tiêu biểu nghiên cứu về Linh trưởng ở Việt Nam của nhiều tác giả trong và ngoài nước thực hiện. Đào Văn Tiến (1985) nghiên cứu Vượn đen ở Bắc Việt Nam. Trong cuốn “Khảo sát thú miền Bắc Việt Nam” được xem là công trình tổng kết nghiên cứu tài nguyên thú miền Bắc Việt Nam từ năm 1957 ~ 1971 của các tác giả và cộng sự.

Đây là cuốn sách có giá trị về mặt khoa học trong phân loại, phân bố của các loài thú kể cả cá loài Linh trưởng ở miền Bắc Việt Nam. Trong 129 loài và phân loài có 18 loài và phân loài Linh trưởng ở miền Bắc Việt Nam [14] Đặng Huy Huỳnh, Phạm Trọng Ảnh và Đỗ Tước (1990), trong cuốn “Bảo vệ các loài động vật quý hiếm ở Việt Nam” đã phân hạng và sắp xếp các loài thú Linh trưởng theo 2 cấp phân loại: Nguy cấp (E) và sắp nguy cấp. Ngày nay một số nghiên cứu dai hạn về đặc điểm sinh học, sinh thái học đã và đang được tiến hành nghiên cứu trên các loài linh trưởng ở Việt Nam. Các nghiên cứu quan trọng bao gồm nghiên cứu của Hoàng Minh Đức và cộng sự trên loài Chà vá chân đen; Hà Thăng Long và cộng sự trên loài Chà vá chân xám; Nguyễn Vĩnh Thanh trên loài Voọc quần đùi trằng; Đồng Thanh Hải và Lê Khắc Quyết trên loài Voọc mũi hếch [11], [12], [13], [35], [36].

Tại khu vực nghiên cứu, Bán đảo Hòn Hèo Năm 2005 Ông Sylvio Lamarche phát hiện quần thể Chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) tại bán đảo Hòn Hèo đi chuyển xuống khu vực gần Khu du lich Jungle Beach nơi ông đang sinh sống tại xã Ninh Phước, huyện Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa. Năm 2007, đoàn khảo sát của Viện Điều tra quy hoạch rừng, Trung tâm Cứu hộ thú linh trưởng quý hiếm Vườn quốc gia Cúc Phương và Chỉ cục Kiểm lâm Khánh Hòa khảo sát rừng Hòn Hèo ở ba xã Ninh Phú, Ninh Phước, 'Ninh Vân đã phát hiện có khoảng 100 - 110 cá thể Chà vá chân đen Đã có một nghiên cứu về màu sắc lông của loài Chà vá chân đen ở Hòn Hèo, Khánh Hòa được thực hiện bởi Nadler (2008). Nghiên cứu trên tập trung vào mô tả đặc điểm về màu sắc lông ở loài này. Theo đó, màu sắc lông ở tay và chân của quần thẻ Chà vá chân đen ở Hòn Hèo có thay đổi hoàn toàn với màu sắc của các quần thẻ khác đã được ghi nhận trước đây.

Một số cá thể Chà vá chân đen tại bán đảo Hòn Hèo, Khánh Hòa với màu sắc lông từ xám tới trắng ở cánh tay, chân sau có bộ lông màu đỏ. Tuy nhiên, các nghiên cứu về di truyền học cho thấy quần thé Chà vá chân đen ở Hòn Hèo và các quần thể Chà vá chân đen khác là cùng một loài. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu còn ghi nhận quan thé Cha vá chân đen ở Hòn Hèo xuất hiện và di chuyển trên mặt đất, uống nước [59]. Ngoài ra chưa có nghiên cứu cụ thẻ nào về vùng phân bố, số lượng va đặc điểm sinh thái học của loài Chà vá chân đen ở khu vực bán đảo Hòn Hèo, huyện Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa.

DA DANG CÁC LOÀI LINH TRƯỞNG VIỆT NAM 'Việt Nam có mức độ đang dạng thú linh trưởng rất cao, với 25 loài và phân loài thuộc 3 trong số 5 họ linh trưởng của châu Á: Họ Cu li (Loridae), họ Khi và Voọc (Cercopithecidae), họ Vượn (Hylobatidae). Hai họ còn lại ở chau A không phân bồ ở Việt Nam là Vượn nhảy nhỏ (Tarsiidae) và Đười ươi (Hominidae) phân bố hẹp tại các đảo của thềm lục địa Sunda [2], [11], [12], [20], [60]- Trong số 25 loài và phân loài, có 6 loài và phân loài là đặc hữu của Việt Nam: Khi đuôi dài Côn Đảo (Macaca faseieularis condorensis), Vọoc Mông Trắng (Trachypithecus delacouri), Vooc Cat Bà (Trachypithecus poliocephalus poliocephalus), Cha va chin xam (Pygathrix cinerea), Vooc Mii héch (Rhinopithecus avunculus), Vugn den Tay Bic (Nomascus concolor). Chin loai khac dic hiu 6 Đông Dương và một vùng nhỏ ở Nam Trung Quốc [20], [60]. Ở Việt Nam, họ Cu li (Loridae) chỉ có 1 giống (Wycficebus) với hai loài cu li la: Cu li lon (Nycticebus bengalensis) va Cu li nhỏ (N.

Có thể có loài thứ ba nhưng taxon này chưa được mô tả [20], [60]. Họ Khi (Cercopithecidae) có hai phân họ: phân họ Khi (Cercopithecinae) và phân họ Voọc (Colobinae) véi 4 giéng: Macaca, Trachypithecus, Pygathrix va Rhinopithecus. Đây là họ cô số loài và phân loài phong phú nhất, với 18 loài và phân loài Phan ho Khi (Cercopithecinae) chi c6 1 giéng (Macaca) gém 6 loai va phan loai: Khi mat do (M. arctoides), Khi mốc (M.

assamensis), Khi đuôi dai (M. fascicularis fascicularis), Khi đuôi lợn (AM. leonina), Khi vàng (M. mulatta) và một phân loài Khi đuôi dai Con Dao (M.

Fascicularis condorensis ) là phân loài đặc hữu của Việt Nam. Hiện chỉ có phân bố ở một số đảo thuộc VQG Côn Đảo [20]. Phân họ Voọc (Colobinae) với 12 loài và phân loài, chiếm 48% tổng số taxon của linh trưởng tại Việt Nam, thuộc 3 giống: giống 7rachypithecus có 8 loài và phân loài, giống fygarhrix có 3 loài: Chà vá chân đen (P. Nigripes), Chà vá chân đỏ (P.

Nemaeus), và Chà vá chân xám (P. cinerea) và giống Rhinopithecus chi có 1 loài - Voọc mũi hếch (R. MOT SO DAC DIEM GIONG PYGATHRIX 1. Phân loại học Giống fygarlirix ở Việt Nam có 3 loài gồm: Chà vá chân đỏ - Pygathrix nemaeus (Linnaeus, 1771), Cha va chan den - Pygathrix nigripes (Milne - Edwards, 1871) va Cha va chân xim - Pygathrix cinerea (Tilo Nadler, 1997).

Chúng thuộc phân họ Voge Colobinae, ho Khi Cercopithecidae, b6 Linh truéng Primates. Ca 3 loai nay đều phân bó trên bán đảo Đông Dương. Chà vá chân đen (1) Chà vá chân xám(2) Chà vá chân đỏ (3) (Pygathrix nigripes) (Pygathrix cinerea) (Pygathrix nemaeus) Ảnh: (1) Hoàng Minh Đức; (2) Chương trình bảo tằn Chà vá chân xám ở VOG KKK; (3) Tilo Nadler Hinh 1.1, Cac loai Cha va giéng Pygathrix 1. Đặc điểm hình thái Chà vá là một loài khi lớn so với các loài khi khác thường ăn lá cây, 1I kích thước cơ thé dai tir 53 ~ 63cm, trọng lượng trung bình từ 5,3 ~ 11,Skg với nhiều màu sắc [6], [52], [57].

Chỉ sau dài hơn chỉ trước một chút. Đầu không có mào nhọn trên đỉnh. Mặt có ít hoặc trụi lông. Râu dài màu trắng được thông suốt hướng về phía sau và tạo thành một choàng qua cổ.

Mắt hình quả hạnh và góc mắt hơi nghiêng. Dương vật của con đực trưởng thành có màu đỏ tươi. Đuôi màu trắng với kích thước tương đương chiều dài của cơ thể, dáng đuôi thon đều và phủ lông dài [49], [57]. Màu sắc của con đực trưởng thành và con cái như nhau ngoại trừ ở con đực có một túm lông trắng ở phía trên mỗi góc hình tam giác ở gốc đuôi.

Màu lông con non có màu vàng cam, khuôn mặt hơi đỏ xanh, mắt màu vàng sáng. Đinh đầu có màu hơi đỏ đen, dọc theo sống lưng có một đường màu đen [57] Cha va trưởng thành có sự khác biệt về màu sắc ở cả 3 loài: Ở Chà vá chân xám và chà vá chân đỏ mặt màu cam sáng, quanh miệng màu trắng, chà vá chân đen có mặt màu xanh sáng, xung quanh mắt có quằng tròn màu kem.