I. Khám phá luận văn nghiên cứu đa dạng loài chim ở Sơn Trà
Luận văn thạc sĩ khoa học "Nghiên cứu đa dạng loài và đặc điểm phân bố các loài chim ở Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng" của tác giả Trương Quốc Đại (2015) là một công trình khoa học chuyên sâu, cung cấp dữ liệu nền tảng về khu hệ chim Sơn Trà. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Bán đảo Sơn Trà, được ví như "lá phổi xanh" của Đà Nẵng, thuộc Vùng sinh thái Trường Sơn - một trong 200 vùng sinh thái tiêu biểu toàn cầu. Nơi đây không chỉ có giá trị về quốc phòng, an ninh mà còn là mái nhà của nhiều sinh vật độc đáo, đặc biệt là loài linh trưởng nguy cấp Voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus). Tuy nhiên, trước nghiên cứu này, các dữ liệu về avifauna tại đây còn tản mạn và thiếu hệ thống. Công trình này ra đời nhằm mục đích xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố của các loài chim theo từng sinh cảnh, từ đó đánh giá các yếu tố tác động và đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả. Nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung vào cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà, tạo tiền đề cho các hoạt động giám sát đa dạng sinh học và phát triển bền vững loại hình du lịch sinh thái quan sát chim, một lĩnh vực đầy tiềm năng tại Đà Nẵng. Kết quả của luận văn là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên động vật hoang dã tại một trong những khu vực có giá trị sinh học cao nhất của Việt Nam.
1.1. Tổng quan giá trị đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà
Bán đảo Sơn Trà là một phần quan trọng của hệ sinh thái rừng Sơn Trà, mang trong mình giá trị đa dạng sinh học cao với hệ động, thực vật phong phú. Đây là một trong số ít những khu rừng ẩm nhiệt đới, mưa mùa còn giữ được tính nguyên vẹn tương đối gần một đô thị lớn. Sự đa dạng về địa hình, từ những đỉnh núi cao gần 700m xuống đến các bãi biển và rạn san hô, đã tạo ra nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau. Theo luận văn, khu vực này là nơi trú ngụ của nhiều loài quý hiếm, không chỉ có Voọc chà vá chân nâu mà còn có các loài khác như Khỉ đuôi dài và Khỉ vàng. Trước đây, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào linh trưởng, trong khi các nhóm động vật khác, đặc biệt là chim, chưa được khảo sát một cách đầy đủ. Việc thiếu hụt dữ liệu khoa học về avifauna Sơn Trà là một khoảng trống lớn trong bức tranh tổng thể về tài nguyên sinh vật của khu bảo tồn, gây khó khăn cho việc hoạch định chiến lược bảo tồn toàn diện.
1.2. Mục tiêu chính của luận văn về khu hệ chim Sơn Trà
Luận văn đặt ra hai mục tiêu nghiên cứu chính và cấp thiết. Thứ nhất, xác định thành phần loài và sự phân bố của các loài chim theo các sinh cảnh đặc trưng tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà. Mục tiêu này nhằm xây dựng một danh lục các loài chim ở Đà Nẵng một cách khoa học và có hệ thống, cập nhật các ghi nhận mới và làm rõ sự phân bố của chúng trong các môi trường sống khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến vùng ven biển. Thứ hai, xác định các yếu tố chính đang tác động tiêu cực đến khu hệ chim Sơn Trà và đề xuất các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Mục tiêu này có ý nghĩa thực tiễn cao, hướng đến việc giải quyết các mối đe dọa trực tiếp như nạn săn bắt, mất sinh cảnh do phát triển du lịch, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý để xây dựng kế hoạch hành động hiệu quả, bảo vệ nguồn gen quý giá và phát triển các mô hình kinh tế dựa vào tự nhiên như du lịch sinh thái.
II. Các thách thức trong bảo tồn chim ở Khu bảo tồn Sơn Trà
Công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, trong đó nổi bật là các hoạt động của con người. Luận văn của Trương Quốc Đại (2015) đã chỉ ra một bức tranh đáng báo động về tác động của con người đến hệ sinh thái rừng tại đây. Vấn nạn săn bắt, bẫy chim trái phép diễn ra phổ biến và tinh vi. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã ghi nhận 46 trường hợp đi bẫy chim chỉ trong 5 tháng khảo sát (từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2014). Các đối tượng săn bẫy sử dụng nhiều phương thức khác nhau, từ bẫy lụp, bẫy sập đến lưới và nhựa dính, nhắm vào các loài có giá trị thương mại cao trên thị trường chim cảnh. Hoạt động này không chỉ làm suy giảm trực tiếp số lượng quần thể của các loài chim quý hiếm ở Sơn Trà mà còn gây xáo trộn chuỗi thức ăn và phá vỡ cân bằng sinh thái. Bên cạnh đó, áp lực từ vùng đệm dân cư đông đúc và sự phát triển nhanh chóng của các dự án du lịch đang dần thu hẹp và phân mảnh sinh cảnh sống của các loài chim. Việc mở đường, xây dựng các khu nghỉ dưỡng đã làm thay đổi cảnh quan tự nhiên, gây ô nhiễm tiếng ồn và ánh sáng, ảnh hưởng đến tập tính sinh sản và di cư của nhiều loài.
2.1. Phân tích tác động của con người đến hệ sinh thái
Sự phát triển kinh tế - xã hội của quận Sơn Trà và thành phố Đà Nẵng đã tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ sinh thái rừng Sơn Trà. Luận văn chỉ rõ việc mở rộng đô thị, xây dựng cơ sở hạ tầng, đặc biệt là các tuyến đường bao quanh bán đảo và 19 dự án du lịch được phê duyệt, đã trực tiếp làm mất và phân mảnh môi trường sống. Các khu nghỉ dưỡng cao cấp mọc lên dọc bờ biển làm thay đổi cảnh quan, phá vỡ vành đai bảo vệ tự nhiên của khu bảo tồn. Ngoài ra, sự xâm lấn của các loài ngoại lai như dây leo Bìm bìm đang che phủ khoảng 500ha rừng, làm thay đổi cấu trúc thảm thực vật và ảnh hưởng đến nguồn thức ăn của chim. Ô nhiễm từ các nguồn nước thải và rác sinh hoạt cũng đe dọa nguồn thức ăn hải sản của các loài chim nước. Đây là những tác động của con người đến hệ sinh thái mang tính lâu dài, cần có giải pháp quản lý quy hoạch chặt chẽ để giảm thiểu.
2.2. Vấn nạn bẫy bắt và buôn bán các loài chim quý hiếm
Hoạt động bẫy bắt và buôn bán chim hoang dã là mối đe dọa trực tiếp và nghiêm trọng nhất đối với khu hệ chim Sơn Trà. Theo kết quả phỏng vấn và quan sát thực tế trong luận văn, có ít nhất 14 loài chim thường bị săn bắt, trong đó Chào mào (Pycnonotus jocosus) chiếm tỷ lệ cao nhất. Phong trào nuôi chim cảnh tại Đà Nẵng đã tạo ra một thị trường tiêu thụ lớn, thúc đẩy các hoạt động săn bắt trái phép. Các loài chim bị bẫy bắt ở Sơn Trà được bán cho các cửa hàng chim cảnh với giá từ vài chục nghìn đến hàng trăm nghìn đồng. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: nhu cầu thị trường cao dẫn đến săn bắt gia tăng, làm suy giảm quần thể các loài chim quý hiếm ở Sơn Trà, khiến chúng càng trở nên hiếm và đắt đỏ hơn. Đáng báo động, các hoạt động này diễn ra công khai và khó kiểm soát do hệ thống đường giao thông thuận lợi, giúp các đối tượng dễ dàng tiếp cận rừng và vận chuyển chim ra ngoài mà không bị phát hiện.
III. Phương pháp nghiên cứu thực địa đa dạng loài chim Sơn Trà
Để có được những kết quả khoa học chính xác và toàn diện, luận văn đã áp dụng một hệ thống phương pháp nghiên cứu thực địa bài bản và đa dạng. Nền tảng của nghiên cứu là việc thiết lập 9 tuyến khảo sát, có tổng chiều dài 26.5km, phân bố trên các kiểu sinh cảnh đặc trưng của KBTTN Bán đảo Sơn Trà. Các tuyến này bao gồm 5 tuyến trong sinh cảnh rừng tự nhiên, 2 tuyến qua rừng trồng và trảng cỏ, và 2 tuyến dọc theo bãi cát, bãi đá ven biển. Vị trí và chiều dài mỗi tuyến được ghi lại chi tiết bằng thiết bị định vị GPS. Phương pháp chính được sử dụng là quan sát trực tiếp bằng ống nhòm và ghi nhận tiếng hót. Đây là kỹ thuật cơ bản trong nghiên cứu chim học, đòi hỏi người nghiên cứu phải có kỹ năng nhận dạng tốt cả về hình thái và âm thanh. Bên cạnh đó, phương pháp bắt thả bằng lưới mờ (mist-nets) cũng được triển khai để ghi nhận các loài chim nhỏ, sống ẩn lấp trong các bụi rậm và tầng thấp của rừng, vốn khó phát hiện bằng cách quan sát thông thường. Các phương pháp bổ trợ khác như phỏng vấn người dân địa phương và các chuyên gia đã cung cấp thêm nhiều thông tin quý giá về tình hình phân bố và các mối đe dọa đối với khu hệ chim Sơn Trà, làm cho kết quả nghiên cứu trở nên đa chiều và sâu sắc hơn.
3.1. Thiết lập tuyến khảo sát và thu thập dữ liệu khoa học
Việc thiết lập các tuyến khảo sát là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong phương pháp nghiên cứu thực địa. Nhóm nghiên cứu đã dựa trên bản đồ hiện trạng rừng và điều kiện thực tế để xác định 9 tuyến điều tra đại diện cho 5 kiểu sinh cảnh sống của các loài chim tại Sơn Trà: rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, trảng cỏ - cây bụi, khu dân cư, và ven biển. Thời gian khảo sát được tiến hành trong gần 5 tháng (từ tháng 7 đến tháng 11/2014), với tổng số 32 ngày thực địa, tập trung chủ yếu vào buổi sáng sớm khi chim hoạt động mạnh nhất. Dữ liệu thu thập trên mỗi tuyến bao gồm tên loài, số lượng cá thể, tọa độ, thời gian quan sát và mô tả hành vi. Toàn bộ dữ liệu sau đó được tổng hợp và xử lý bằng các phương pháp thống kê sinh học để phân tích mức độ đa dạng và mật độ phân bố.
3.2. Kỹ thuật định loại và sử dụng lưới mờ mist nets
Việc định loại chim được thực hiện dựa trên các tài liệu chuyên ngành như "Danh lục Chim Việt Nam" và các sách hướng dẫn định loại có hình ảnh minh họa. Các đặc điểm nhận dạng chính bao gồm hình thái, màu sắc lông, kích thước, tiếng hót và tập tính. Ngoài quan sát trực tiếp, luận văn còn áp dụng phương pháp sử dụng lưới mờ. Đây là kỹ thuật hiệu quả để bắt các loài chim nhỏ, khó quan sát. Lưới được giăng cắt ngang qua các lối mòn trong rừng, ở tầng thấp. Chim sau khi dính lưới sẽ được gỡ ra cẩn thận, tiến hành định loại, chụp ảnh, ghi chép thông tin rồi thả ngay về tự nhiên. Mặc dù số lượng mẫu bắt được bằng lưới mờ không nhiều, phương pháp này đã giúp xác nhận sự hiện diện của một số loài mà việc quan sát thông thường có thể bỏ sót, góp phần làm tăng tính đầy đủ cho danh lục các loài chim ở Đà Nẵng.
IV. Top kết quả nghiên cứu về danh lục các loài chim ở Sơn Trà
Nghiên cứu của Trương Quốc Đại (2015) đã mang lại những kết quả đột phá, vẽ nên một bức tranh chi tiết và cập nhật về avifauna Sơn Trà. Kết quả nổi bật nhất là việc xác lập được một danh lục các loài chim ở Đà Nẵng với tổng số 104 loài, thuộc 79 giống, 43 họ và 14 bộ. Con số này đã bổ sung tới 41 loài mới cho khu vực nghiên cứu so với các thống kê trước đây. Đáng chú ý, nghiên cứu đã ghi nhận loài Cu vằn (Geopelia striata), một loài mới cho khu hệ chim Việt Nam, và mở rộng vùng phân bố của loài Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) đến khu vực Trung Trung Bộ. Về cấu trúc thành phần, bộ Sẻ (Passeriformes) thể hiện sự đa dạng vượt trội với 58 loài, chiếm hơn một nửa tổng số loài được ghi nhận. Phân tích sự phân bố cho thấy, sinh cảnh sống của các loài chim quyết định mật độ và thành phần loài. Rừng nguyên sinh là nơi có độ đa dạng cao nhất với 81 loài, trong khi khu vực ven biển có số loài ít hơn nhưng lại có những loài đặc trưng như chim ăn thịt và chim nước. Nghiên cứu cũng xác định được 4 loài chim quan trọng cần ưu tiên bảo tồn đa dạng sinh học, trong đó có Đuôi cụt bụng đỏ (Pitta nympha) được xếp hạng Sắp nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam.
4.1. Công bố danh lục 104 loài và các ghi nhận mới
Qua 32 ngày khảo sát, luận văn đã công bố một danh lục toàn diện gồm 104 loài chim. Trong đó, có 80 loài định cư và 30 loài di cư. Kết quả này không chỉ là một bản kiểm kê đơn thuần mà còn mang ý nghĩa khoa học lớn. Việc bổ sung 41 loài mới cho thấy sự phong phú của khu hệ chim Sơn Trà chưa được đánh giá hết trước đây. Đặc biệt, hai phát hiện quan trọng là loài Cu vằn (Geopelia striata) và Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) đã khẳng định giá trị của Sơn Trà như một điểm nóng về đa dạng sinh học và là trạm dừng chân quan trọng trên đường bay của các loài chim di cư. Đây là những dữ liệu vô giá cho các nhà khoa học và nhà quản lý trong việc giám sát đa dạng sinh học.
4.2. Phân tích sự phân bố chim theo đặc điểm sinh thái
Sự phân bố của các loài chim tại Sơn Trà không đồng đều mà phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc của thảm thực vật và đặc điểm sinh thái chim rừng. Luận văn chỉ ra rằng, sinh cảnh rừng nguyên sinh, với cấu trúc tầng tán phức tạp và nguồn thức ăn dồi dào, là nơi tập trung đa dạng loài cao nhất (81 loài, chiếm 77.9%). Tiếp theo là rừng thứ sinh với 56 loài. Ngược lại, các sinh cảnh bị tác động nhiều như trảng cỏ, cây bụi và khu dân cư có số lượng loài ít hơn hẳn. Sinh cảnh ven biển, dù chỉ ghi nhận 23 loài, lại là nơi sinh sống của các nhóm chim đặc thù không tìm thấy ở các sinh cảnh khác. Sự phân bố này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ các khu rừng nguyên sinh và duy trì sự đa dạng của các kiểu sinh cảnh sống của các loài chim để bảo tồn toàn vẹn khu hệ chim tại đây.
4.3. Xác định các loài chim đặc hữu quý hiếm cần bảo tồn
Một đóng góp quan trọng của luận văn là việc xác định các loài chim có giá trị bảo tồn cao. Dựa trên Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2014) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nghiên cứu đã chỉ ra 4 loài cần được ưu tiên bảo tồn tại Sơn Trà. Nổi bật là loài Đuôi cụt bụng đỏ (Pitta nympha), một loài di cư hiếm, được xếp ở mức Sắp nguy cấp (VU) trên toàn cầu. Ba loài còn lại là Diều hoa miến điện (Spilornis cheela), Yểng (Gracula religiosa), và Chích chòe lửa (Copsychus malabaricus) nằm trong nhóm IIB của Nghị định 32, là những loài bị hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Việc xác định các loài này là cơ sở để xây dựng các chương trình hành động bảo tồn cụ thể, tập trung nguồn lực bảo vệ các loài chim quý hiếm ở Sơn Trà khỏi nguy cơ tuyệt chủng.
V. Giải pháp bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà
Từ những kết quả phân tích về đa dạng và các mối đe dọa, luận văn đã đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và hướng tới phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà một cách bền vững. Giải pháp trọng tâm là tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn triệt để các hoạt động săn bắt, bẫy động vật hoang dã. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Hạt Kiểm lâm, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng để thường xuyên tuần tra, tháo gỡ bẫy và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Song song đó, việc kiểm soát hoạt động buôn bán chim cảnh tại các cửa hàng ở Đà Nẵng cũng là một mắt xích quan trọng để cắt đứt nguồn cầu, từ đó giảm áp lực săn bắt. Luận văn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua các chương trình giáo dục môi trường. Khi người dân và du khách hiểu được giá trị của hệ sinh thái rừng Sơn Trà, họ sẽ trở thành những đồng minh tích cực trong công tác bảo tồn. Cuối cùng, việc quy hoạch phát triển du lịch cần phải dựa trên nguyên tắc bền vững, tôn trọng "sức chứa" của hệ sinh thái, ưu tiên các loại hình du lịch ít tác động như quan sát chim, khám phá thiên nhiên.
5.1. Đề xuất ngăn chặn bẫy bắt và giám sát đa dạng sinh học
Để giải quyết gốc rễ vấn nạn săn bắt, luận văn đề xuất các biện pháp cụ thể. Thứ nhất, tăng cường tuần tra và tháo gỡ bẫy, đặc biệt là các loại bẫy đặt trên mặt đất vốn đe dọa nhiều loài động vật. Thứ hai, áp dụng các biện pháp chế tài mạnh mẽ đối với hành vi săn bắt, nuôi nhốt, và buôn bán trái phép động vật hoang dã. Thứ ba, cần thiết lập các chương trình giám sát đa dạng sinh học dài hạn, bao gồm cả giám sát quần thể chim, để theo dõi sự thay đổi và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Việc hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học để tổ chức các cuộc điều tra khoa học định kỳ sẽ cung cấp dữ liệu cần thiết cho công tác quản lý và bảo tồn thích ứng.
5.2. Định hướng phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà bền vững
Luận văn đề xuất một chiến lược phát triển du lịch dựa trên quan điểm bền vững, lấy du lịch sinh thái làm trọng tâm. Việc quy hoạch cần phân chia rõ ràng các vùng chức năng: vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng phục hồi sinh thái và vùng phát triển. Các dự án du lịch phải hạn chế tối đa sự can thiệp vào môi trường tự nhiên, sử dụng vật liệu thân thiện và kiến trúc hài hòa với cảnh quan. Đặc biệt, cần khai thác tiềm năng của hoạt động quan sát chim để tạo ra một sản phẩm du lịch đặc sắc, thu hút du khách có ý thức cao về môi trường. Việc phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà theo hướng này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn tạo ra nguồn lực và động lực để cộng đồng địa phương cùng tham gia bảo vệ đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà.
VI. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu khoa học tại KBT Sơn Trà
Công trình "Nghiên cứu đa dạng loài và đặc điểm phân bố các loài chim ở Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà" không chỉ tổng kết những dữ liệu quan trọng tại thời điểm thực hiện mà còn mở ra nhiều hướng đi mới cho hoạt động nghiên cứu khoa học tại KBT Sơn Trà. Luận văn đã đặt một viên gạch nền móng vững chắc, cung cấp một danh lục tham chiếu cơ bản về avifauna Sơn Trà. Tuy nhiên, thế giới tự nhiên luôn vận động, và các hoạt động nghiên cứu cần được tiếp nối để cập nhật sự thay đổi về thành phần loài, tình trạng quần thể và các mối đe dọa mới. Một trong những hướng đi quan trọng là thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học của các loài chim ưu tiên bảo tồn, chẳng hạn như nghiên cứu về tập tính sinh sản, nguồn thức ăn và yêu cầu về sinh cảnh của loài Đuôi cụt bụng đỏ. Bên cạnh đó, các nghiên cứu về chim di cư cũng cần được đẩy mạnh để hiểu rõ hơn vai trò của Sơn Trà trong mạng lưới các điểm dừng chân quan trọng trên toàn cầu. Việc ứng dụng các công nghệ mới như bẫy ảnh, thiết bị theo dõi vệ tinh và phân tích DNA môi trường sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác của các hoạt động giám sát đa dạng sinh học trong tương lai, góp phần bảo vệ bền vững viên ngọc quý này của Đà Nẵng.
6.1. Tầm quan trọng của luận văn trong bảo tồn hệ sinh thái
Luận văn này có ý nghĩa to lớn, vượt ra ngoài khuôn khổ một công trình học thuật. Nó cung cấp bằng chứng khoa học cụ thể về sự giàu có của khu hệ chim Sơn Trà và mức độ nghiêm trọng của các mối đe dọa. Những dữ liệu này là cơ sở không thể thiếu để các cơ quan quản lý hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và triển khai các hoạt động bảo tồn hiệu quả. Bằng cách chỉ ra các loài quý hiếm và các khu vực có đa dạng sinh học cao, nghiên cứu giúp xác định các vùng ưu tiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Đây là tài liệu tham khảo cốt lõi cho việc xây dựng các kế hoạch quản lý dài hạn cho KBTTN Bán đảo Sơn Trà, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.
6.2. Khuyến nghị cho các hoạt động nghiên cứu và quản lý
Dựa trên các kết quả đạt được, luận văn đưa ra nhiều khuyến nghị thiết thực. Về mặt nghiên cứu, cần tiếp tục các cuộc điều tra định kỳ để theo dõi biến động của quần thể chim, đặc biệt là các loài di cư và các loài nhạy cảm với thay đổi môi trường. Cần mở rộng nghiên cứu sang các nhóm động vật khác để có cái nhìn toàn diện về đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà. Về mặt quản lý, cần tăng cường hợp tác giữa ban quản lý khu bảo tồn, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương. Việc xây dựng các chương trình đồng quản lý, chia sẻ lợi ích từ du lịch sinh thái sẽ khuyến khích người dân tham gia bảo vệ rừng. Cuối cùng, việc tích hợp các kết quả nghiên cứu khoa học tại KBT Sơn Trà vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của thành phố là yếu tố then chốt để đảm bảo tương lai bền vững cho hệ sinh thái độc đáo này.
