Luận văn: Nghiên cứu đa dạng và phân bố các loài chim ở KBT Sơn Trà

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng loài và phân bố chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, Đà Nẵng, góp phần bảo tồn sinh thái.

• Trường học: Trường Đại Học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Và Đặc Điểm Phân Phố Các Loài Chim Ở Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Sơn Trà Thành Phố Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ, KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Bố cục đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU CHIM Ở VIỆT NAM
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHIM TẠI BÁN ĐẢO SƠN TRÀ, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 1.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Địa hình - địa mạo
• 1.3.2. Thảm thực vật rừng
• 1.3.3. Khu hệ động vật rừng
• 1.4. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Dân số và phân bố
• 1.4.2. Tình hình sử dụng đất của quận Sơn Trà
• 1.4.3. Tình hình kinh tế - xã hội quận Sơn Trà
• 1.5. CÔNG TÁC TỔ CHỨC QUẢN LÝ TẠI KBTTN BÁN ĐẢO SƠN TRÀ
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
• 2.2.2. Phương pháp quan sát chim ngoài thiên nhiên
• 2.2.3. Phương pháp chuyên gia
• 2.2.4. Phỏng vấn người dân địa phương
• 2.2.5. Phương pháp thống kê sinh học
• 2.2.6. Phương pháp định loại chim
• 2.2.7. Phương pháp bắt thả bằng lưới mờ (mist-nets)
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐA DẠNG CÁC LOÀI CHIM Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Danh sách thành phần loài chim
• 3.1.2. Đặc điểm về hiện trạng loài trong danh lục thành phần loài chim ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà
• 3.1.3. Các loài chim quan trọng cần được quan tâm ưu tiên bảo tồn tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà
• 3.2. ĐA DẠNG CẤU TRÚC THÀNH PHẦN LOÀI CHIM Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.3. SỰ PHÂN BỐ CỦA CÁC LOÀI CHIM Ở CÁC SINH CẢNH
• 3.3.1. Các sinh cảnh vùng nghiên cứu
• 3.3.2. Sự phân bố chim theo sinh cảnh
• 3.4. CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KHU HỆ CHIM Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 3.4.1. Hoạt động bẫy bắt chim
• 3.4.2. Tác động từ vùng đệm thông qua hoạt động buôn bán chim
• 3.4.3. Sinh cảnh sống của các loài chim bị tác động
• 3.4.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá luận văn nghiên cứu đa dạng loài chim ở Sơn Trà

Luận văn thạc sĩ khoa học "Nghiên cứu đa dạng loài và đặc điểm phân bố các loài chim ở Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng" của tác giả Trương Quốc Đại (2015) là một công trình khoa học chuyên sâu, cung cấp dữ liệu nền tảng về khu hệ chim Sơn Trà. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Bán đảo Sơn Trà, được ví như "lá phổi xanh" của Đà Nẵng, thuộc Vùng sinh thái Trường Sơn - một trong 200 vùng sinh thái tiêu biểu toàn cầu. Nơi đây không chỉ có giá trị về quốc phòng, an ninh mà còn là mái nhà của nhiều sinh vật độc đáo, đặc biệt là loài linh trưởng nguy cấp Voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus). Tuy nhiên, trước nghiên cứu này, các dữ liệu về avifauna tại đây còn tản mạn và thiếu hệ thống. Công trình này ra đời nhằm mục đích xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố của các loài chim theo từng sinh cảnh, từ đó đánh giá các yếu tố tác động và đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả. Nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung vào cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà, tạo tiền đề cho các hoạt động giám sát đa dạng sinh học và phát triển bền vững loại hình du lịch sinh thái quan sát chim, một lĩnh vực đầy tiềm năng tại Đà Nẵng. Kết quả của luận văn là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên động vật hoang dã tại một trong những khu vực có giá trị sinh học cao nhất của Việt Nam.

1.1. Tổng quan giá trị đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà

Bán đảo Sơn Trà là một phần quan trọng của hệ sinh thái rừng Sơn Trà, mang trong mình giá trị đa dạng sinh học cao với hệ động, thực vật phong phú. Đây là một trong số ít những khu rừng ẩm nhiệt đới, mưa mùa còn giữ được tính nguyên vẹn tương đối gần một đô thị lớn. Sự đa dạng về địa hình, từ những đỉnh núi cao gần 700m xuống đến các bãi biển và rạn san hô, đã tạo ra nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau. Theo luận văn, khu vực này là nơi trú ngụ của nhiều loài quý hiếm, không chỉ có Voọc chà vá chân nâu mà còn có các loài khác như Khỉ đuôi dài và Khỉ vàng. Trước đây, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào linh trưởng, trong khi các nhóm động vật khác, đặc biệt là chim, chưa được khảo sát một cách đầy đủ. Việc thiếu hụt dữ liệu khoa học về avifauna Sơn Trà là một khoảng trống lớn trong bức tranh tổng thể về tài nguyên sinh vật của khu bảo tồn, gây khó khăn cho việc hoạch định chiến lược bảo tồn toàn diện.

1.2. Mục tiêu chính của luận văn về khu hệ chim Sơn Trà

Luận văn đặt ra hai mục tiêu nghiên cứu chính và cấp thiết. Thứ nhất, xác định thành phần loài và sự phân bố của các loài chim theo các sinh cảnh đặc trưng tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà. Mục tiêu này nhằm xây dựng một danh lục các loài chim ở Đà Nẵng một cách khoa học và có hệ thống, cập nhật các ghi nhận mới và làm rõ sự phân bố của chúng trong các môi trường sống khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến vùng ven biển. Thứ hai, xác định các yếu tố chính đang tác động tiêu cực đến khu hệ chim Sơn Trà và đề xuất các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Mục tiêu này có ý nghĩa thực tiễn cao, hướng đến việc giải quyết các mối đe dọa trực tiếp như nạn săn bắt, mất sinh cảnh do phát triển du lịch, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý để xây dựng kế hoạch hành động hiệu quả, bảo vệ nguồn gen quý giá và phát triển các mô hình kinh tế dựa vào tự nhiên như du lịch sinh thái.

II. Các thách thức trong bảo tồn chim ở Khu bảo tồn Sơn Trà

Công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, trong đó nổi bật là các hoạt động của con người. Luận văn của Trương Quốc Đại (2015) đã chỉ ra một bức tranh đáng báo động về tác động của con người đến hệ sinh thái rừng tại đây. Vấn nạn săn bắt, bẫy chim trái phép diễn ra phổ biến và tinh vi. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã ghi nhận 46 trường hợp đi bẫy chim chỉ trong 5 tháng khảo sát (từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2014). Các đối tượng săn bẫy sử dụng nhiều phương thức khác nhau, từ bẫy lụp, bẫy sập đến lưới và nhựa dính, nhắm vào các loài có giá trị thương mại cao trên thị trường chim cảnh. Hoạt động này không chỉ làm suy giảm trực tiếp số lượng quần thể của các loài chim quý hiếm ở Sơn Trà mà còn gây xáo trộn chuỗi thức ăn và phá vỡ cân bằng sinh thái. Bên cạnh đó, áp lực từ vùng đệm dân cư đông đúc và sự phát triển nhanh chóng của các dự án du lịch đang dần thu hẹp và phân mảnh sinh cảnh sống của các loài chim. Việc mở đường, xây dựng các khu nghỉ dưỡng đã làm thay đổi cảnh quan tự nhiên, gây ô nhiễm tiếng ồn và ánh sáng, ảnh hưởng đến tập tính sinh sản và di cư của nhiều loài.

2.1. Phân tích tác động của con người đến hệ sinh thái

Sự phát triển kinh tế - xã hội của quận Sơn Trà và thành phố Đà Nẵng đã tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ sinh thái rừng Sơn Trà. Luận văn chỉ rõ việc mở rộng đô thị, xây dựng cơ sở hạ tầng, đặc biệt là các tuyến đường bao quanh bán đảo và 19 dự án du lịch được phê duyệt, đã trực tiếp làm mất và phân mảnh môi trường sống. Các khu nghỉ dưỡng cao cấp mọc lên dọc bờ biển làm thay đổi cảnh quan, phá vỡ vành đai bảo vệ tự nhiên của khu bảo tồn. Ngoài ra, sự xâm lấn của các loài ngoại lai như dây leo Bìm bìm đang che phủ khoảng 500ha rừng, làm thay đổi cấu trúc thảm thực vật và ảnh hưởng đến nguồn thức ăn của chim. Ô nhiễm từ các nguồn nước thải và rác sinh hoạt cũng đe dọa nguồn thức ăn hải sản của các loài chim nước. Đây là những tác động của con người đến hệ sinh thái mang tính lâu dài, cần có giải pháp quản lý quy hoạch chặt chẽ để giảm thiểu.

2.2. Vấn nạn bẫy bắt và buôn bán các loài chim quý hiếm

Hoạt động bẫy bắt và buôn bán chim hoang dã là mối đe dọa trực tiếp và nghiêm trọng nhất đối với khu hệ chim Sơn Trà. Theo kết quả phỏng vấn và quan sát thực tế trong luận văn, có ít nhất 14 loài chim thường bị săn bắt, trong đó Chào mào (Pycnonotus jocosus) chiếm tỷ lệ cao nhất. Phong trào nuôi chim cảnh tại Đà Nẵng đã tạo ra một thị trường tiêu thụ lớn, thúc đẩy các hoạt động săn bắt trái phép. Các loài chim bị bẫy bắt ở Sơn Trà được bán cho các cửa hàng chim cảnh với giá từ vài chục nghìn đến hàng trăm nghìn đồng. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: nhu cầu thị trường cao dẫn đến săn bắt gia tăng, làm suy giảm quần thể các loài chim quý hiếm ở Sơn Trà, khiến chúng càng trở nên hiếm và đắt đỏ hơn. Đáng báo động, các hoạt động này diễn ra công khai và khó kiểm soát do hệ thống đường giao thông thuận lợi, giúp các đối tượng dễ dàng tiếp cận rừng và vận chuyển chim ra ngoài mà không bị phát hiện.

III. Phương pháp nghiên cứu thực địa đa dạng loài chim Sơn Trà

Để có được những kết quả khoa học chính xác và toàn diện, luận văn đã áp dụng một hệ thống phương pháp nghiên cứu thực địa bài bản và đa dạng. Nền tảng của nghiên cứu là việc thiết lập 9 tuyến khảo sát, có tổng chiều dài 26.5km, phân bố trên các kiểu sinh cảnh đặc trưng của KBTTN Bán đảo Sơn Trà. Các tuyến này bao gồm 5 tuyến trong sinh cảnh rừng tự nhiên, 2 tuyến qua rừng trồng và trảng cỏ, và 2 tuyến dọc theo bãi cát, bãi đá ven biển. Vị trí và chiều dài mỗi tuyến được ghi lại chi tiết bằng thiết bị định vị GPS. Phương pháp chính được sử dụng là quan sát trực tiếp bằng ống nhòm và ghi nhận tiếng hót. Đây là kỹ thuật cơ bản trong nghiên cứu chim học, đòi hỏi người nghiên cứu phải có kỹ năng nhận dạng tốt cả về hình thái và âm thanh. Bên cạnh đó, phương pháp bắt thả bằng lưới mờ (mist-nets) cũng được triển khai để ghi nhận các loài chim nhỏ, sống ẩn lấp trong các bụi rậm và tầng thấp của rừng, vốn khó phát hiện bằng cách quan sát thông thường. Các phương pháp bổ trợ khác như phỏng vấn người dân địa phương và các chuyên gia đã cung cấp thêm nhiều thông tin quý giá về tình hình phân bố và các mối đe dọa đối với khu hệ chim Sơn Trà, làm cho kết quả nghiên cứu trở nên đa chiều và sâu sắc hơn.

3.1. Thiết lập tuyến khảo sát và thu thập dữ liệu khoa học

Việc thiết lập các tuyến khảo sát là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong phương pháp nghiên cứu thực địa. Nhóm nghiên cứu đã dựa trên bản đồ hiện trạng rừng và điều kiện thực tế để xác định 9 tuyến điều tra đại diện cho 5 kiểu sinh cảnh sống của các loài chim tại Sơn Trà: rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, trảng cỏ - cây bụi, khu dân cư, và ven biển. Thời gian khảo sát được tiến hành trong gần 5 tháng (từ tháng 7 đến tháng 11/2014), với tổng số 32 ngày thực địa, tập trung chủ yếu vào buổi sáng sớm khi chim hoạt động mạnh nhất. Dữ liệu thu thập trên mỗi tuyến bao gồm tên loài, số lượng cá thể, tọa độ, thời gian quan sát và mô tả hành vi. Toàn bộ dữ liệu sau đó được tổng hợp và xử lý bằng các phương pháp thống kê sinh học để phân tích mức độ đa dạng và mật độ phân bố.

3.2. Kỹ thuật định loại và sử dụng lưới mờ mist nets

Việc định loại chim được thực hiện dựa trên các tài liệu chuyên ngành như "Danh lục Chim Việt Nam" và các sách hướng dẫn định loại có hình ảnh minh họa. Các đặc điểm nhận dạng chính bao gồm hình thái, màu sắc lông, kích thước, tiếng hót và tập tính. Ngoài quan sát trực tiếp, luận văn còn áp dụng phương pháp sử dụng lưới mờ. Đây là kỹ thuật hiệu quả để bắt các loài chim nhỏ, khó quan sát. Lưới được giăng cắt ngang qua các lối mòn trong rừng, ở tầng thấp. Chim sau khi dính lưới sẽ được gỡ ra cẩn thận, tiến hành định loại, chụp ảnh, ghi chép thông tin rồi thả ngay về tự nhiên. Mặc dù số lượng mẫu bắt được bằng lưới mờ không nhiều, phương pháp này đã giúp xác nhận sự hiện diện của một số loài mà việc quan sát thông thường có thể bỏ sót, góp phần làm tăng tính đầy đủ cho danh lục các loài chim ở Đà Nẵng.

IV. Top kết quả nghiên cứu về danh lục các loài chim ở Sơn Trà

Nghiên cứu của Trương Quốc Đại (2015) đã mang lại những kết quả đột phá, vẽ nên một bức tranh chi tiết và cập nhật về avifauna Sơn Trà. Kết quả nổi bật nhất là việc xác lập được một danh lục các loài chim ở Đà Nẵng với tổng số 104 loài, thuộc 79 giống, 43 họ và 14 bộ. Con số này đã bổ sung tới 41 loài mới cho khu vực nghiên cứu so với các thống kê trước đây. Đáng chú ý, nghiên cứu đã ghi nhận loài Cu vằn (Geopelia striata), một loài mới cho khu hệ chim Việt Nam, và mở rộng vùng phân bố của loài Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) đến khu vực Trung Trung Bộ. Về cấu trúc thành phần, bộ Sẻ (Passeriformes) thể hiện sự đa dạng vượt trội với 58 loài, chiếm hơn một nửa tổng số loài được ghi nhận. Phân tích sự phân bố cho thấy, sinh cảnh sống của các loài chim quyết định mật độ và thành phần loài. Rừng nguyên sinh là nơi có độ đa dạng cao nhất với 81 loài, trong khi khu vực ven biển có số loài ít hơn nhưng lại có những loài đặc trưng như chim ăn thịt và chim nước. Nghiên cứu cũng xác định được 4 loài chim quan trọng cần ưu tiên bảo tồn đa dạng sinh học, trong đó có Đuôi cụt bụng đỏ (Pitta nympha) được xếp hạng Sắp nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam.

4.1. Công bố danh lục 104 loài và các ghi nhận mới

Qua 32 ngày khảo sát, luận văn đã công bố một danh lục toàn diện gồm 104 loài chim. Trong đó, có 80 loài định cư và 30 loài di cư. Kết quả này không chỉ là một bản kiểm kê đơn thuần mà còn mang ý nghĩa khoa học lớn. Việc bổ sung 41 loài mới cho thấy sự phong phú của khu hệ chim Sơn Trà chưa được đánh giá hết trước đây. Đặc biệt, hai phát hiện quan trọng là loài Cu vằn (Geopelia striata) và Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) đã khẳng định giá trị của Sơn Trà như một điểm nóng về đa dạng sinh học và là trạm dừng chân quan trọng trên đường bay của các loài chim di cư. Đây là những dữ liệu vô giá cho các nhà khoa học và nhà quản lý trong việc giám sát đa dạng sinh học.

4.2. Phân tích sự phân bố chim theo đặc điểm sinh thái

Sự phân bố của các loài chim tại Sơn Trà không đồng đều mà phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc của thảm thực vật và đặc điểm sinh thái chim rừng. Luận văn chỉ ra rằng, sinh cảnh rừng nguyên sinh, với cấu trúc tầng tán phức tạp và nguồn thức ăn dồi dào, là nơi tập trung đa dạng loài cao nhất (81 loài, chiếm 77.9%). Tiếp theo là rừng thứ sinh với 56 loài. Ngược lại, các sinh cảnh bị tác động nhiều như trảng cỏ, cây bụi và khu dân cư có số lượng loài ít hơn hẳn. Sinh cảnh ven biển, dù chỉ ghi nhận 23 loài, lại là nơi sinh sống của các nhóm chim đặc thù không tìm thấy ở các sinh cảnh khác. Sự phân bố này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ các khu rừng nguyên sinh và duy trì sự đa dạng của các kiểu sinh cảnh sống của các loài chim để bảo tồn toàn vẹn khu hệ chim tại đây.

4.3. Xác định các loài chim đặc hữu quý hiếm cần bảo tồn

Một đóng góp quan trọng của luận văn là việc xác định các loài chim có giá trị bảo tồn cao. Dựa trên Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2014) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nghiên cứu đã chỉ ra 4 loài cần được ưu tiên bảo tồn tại Sơn Trà. Nổi bật là loài Đuôi cụt bụng đỏ (Pitta nympha), một loài di cư hiếm, được xếp ở mức Sắp nguy cấp (VU) trên toàn cầu. Ba loài còn lại là Diều hoa miến điện (Spilornis cheela), Yểng (Gracula religiosa), và Chích chòe lửa (Copsychus malabaricus) nằm trong nhóm IIB của Nghị định 32, là những loài bị hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Việc xác định các loài này là cơ sở để xây dựng các chương trình hành động bảo tồn cụ thể, tập trung nguồn lực bảo vệ các loài chim quý hiếm ở Sơn Trà khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

V. Giải pháp bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà

Từ những kết quả phân tích về đa dạng và các mối đe dọa, luận văn đã đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và hướng tới phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà một cách bền vững. Giải pháp trọng tâm là tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn triệt để các hoạt động săn bắt, bẫy động vật hoang dã. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Hạt Kiểm lâm, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng để thường xuyên tuần tra, tháo gỡ bẫy và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Song song đó, việc kiểm soát hoạt động buôn bán chim cảnh tại các cửa hàng ở Đà Nẵng cũng là một mắt xích quan trọng để cắt đứt nguồn cầu, từ đó giảm áp lực săn bắt. Luận văn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua các chương trình giáo dục môi trường. Khi người dân và du khách hiểu được giá trị của hệ sinh thái rừng Sơn Trà, họ sẽ trở thành những đồng minh tích cực trong công tác bảo tồn. Cuối cùng, việc quy hoạch phát triển du lịch cần phải dựa trên nguyên tắc bền vững, tôn trọng "sức chứa" của hệ sinh thái, ưu tiên các loại hình du lịch ít tác động như quan sát chim, khám phá thiên nhiên.

5.1. Đề xuất ngăn chặn bẫy bắt và giám sát đa dạng sinh học

Để giải quyết gốc rễ vấn nạn săn bắt, luận văn đề xuất các biện pháp cụ thể. Thứ nhất, tăng cường tuần tra và tháo gỡ bẫy, đặc biệt là các loại bẫy đặt trên mặt đất vốn đe dọa nhiều loài động vật. Thứ hai, áp dụng các biện pháp chế tài mạnh mẽ đối với hành vi săn bắt, nuôi nhốt, và buôn bán trái phép động vật hoang dã. Thứ ba, cần thiết lập các chương trình giám sát đa dạng sinh học dài hạn, bao gồm cả giám sát quần thể chim, để theo dõi sự thay đổi và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Việc hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học để tổ chức các cuộc điều tra khoa học định kỳ sẽ cung cấp dữ liệu cần thiết cho công tác quản lý và bảo tồn thích ứng.

5.2. Định hướng phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà bền vững

Luận văn đề xuất một chiến lược phát triển du lịch dựa trên quan điểm bền vững, lấy du lịch sinh thái làm trọng tâm. Việc quy hoạch cần phân chia rõ ràng các vùng chức năng: vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng phục hồi sinh thái và vùng phát triển. Các dự án du lịch phải hạn chế tối đa sự can thiệp vào môi trường tự nhiên, sử dụng vật liệu thân thiện và kiến trúc hài hòa với cảnh quan. Đặc biệt, cần khai thác tiềm năng của hoạt động quan sát chim để tạo ra một sản phẩm du lịch đặc sắc, thu hút du khách có ý thức cao về môi trường. Việc phát triển du lịch sinh thái Sơn Trà theo hướng này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn tạo ra nguồn lực và động lực để cộng đồng địa phương cùng tham gia bảo vệ đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà.

VI. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu khoa học tại KBT Sơn Trà

Công trình "Nghiên cứu đa dạng loài và đặc điểm phân bố các loài chim ở Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà" không chỉ tổng kết những dữ liệu quan trọng tại thời điểm thực hiện mà còn mở ra nhiều hướng đi mới cho hoạt động nghiên cứu khoa học tại KBT Sơn Trà. Luận văn đã đặt một viên gạch nền móng vững chắc, cung cấp một danh lục tham chiếu cơ bản về avifauna Sơn Trà. Tuy nhiên, thế giới tự nhiên luôn vận động, và các hoạt động nghiên cứu cần được tiếp nối để cập nhật sự thay đổi về thành phần loài, tình trạng quần thể và các mối đe dọa mới. Một trong những hướng đi quan trọng là thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học của các loài chim ưu tiên bảo tồn, chẳng hạn như nghiên cứu về tập tính sinh sản, nguồn thức ăn và yêu cầu về sinh cảnh của loài Đuôi cụt bụng đỏ. Bên cạnh đó, các nghiên cứu về chim di cư cũng cần được đẩy mạnh để hiểu rõ hơn vai trò của Sơn Trà trong mạng lưới các điểm dừng chân quan trọng trên toàn cầu. Việc ứng dụng các công nghệ mới như bẫy ảnh, thiết bị theo dõi vệ tinh và phân tích DNA môi trường sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác của các hoạt động giám sát đa dạng sinh học trong tương lai, góp phần bảo vệ bền vững viên ngọc quý này của Đà Nẵng.

6.1. Tầm quan trọng của luận văn trong bảo tồn hệ sinh thái

Luận văn này có ý nghĩa to lớn, vượt ra ngoài khuôn khổ một công trình học thuật. Nó cung cấp bằng chứng khoa học cụ thể về sự giàu có của khu hệ chim Sơn Trà và mức độ nghiêm trọng của các mối đe dọa. Những dữ liệu này là cơ sở không thể thiếu để các cơ quan quản lý hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và triển khai các hoạt động bảo tồn hiệu quả. Bằng cách chỉ ra các loài quý hiếm và các khu vực có đa dạng sinh học cao, nghiên cứu giúp xác định các vùng ưu tiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Đây là tài liệu tham khảo cốt lõi cho việc xây dựng các kế hoạch quản lý dài hạn cho KBTTN Bán đảo Sơn Trà, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

6.2. Khuyến nghị cho các hoạt động nghiên cứu và quản lý

Dựa trên các kết quả đạt được, luận văn đưa ra nhiều khuyến nghị thiết thực. Về mặt nghiên cứu, cần tiếp tục các cuộc điều tra định kỳ để theo dõi biến động của quần thể chim, đặc biệt là các loài di cư và các loài nhạy cảm với thay đổi môi trường. Cần mở rộng nghiên cứu sang các nhóm động vật khác để có cái nhìn toàn diện về đa dạng sinh học Bán đảo Sơn Trà. Về mặt quản lý, cần tăng cường hợp tác giữa ban quản lý khu bảo tồn, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương. Việc xây dựng các chương trình đồng quản lý, chia sẻ lợi ích từ du lịch sinh thái sẽ khuyến khích người dân tham gia bảo vệ rừng. Cuối cùng, việc tích hợp các kết quả nghiên cứu khoa học tại KBT Sơn Trà vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của thành phố là yếu tố then chốt để đảm bảo tương lai bền vững cho hệ sinh thái độc đáo này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trên quy mô toàn cầu, thế giới đã ghi nhận khoảng 9.586 loài chim, trong đó khu vực Đông Nam Á sở hữu hệ thống điểu học vô cùng phong phú. Riêng tại Việt Nam, số lượng loài liên tục được cập nhật từ 828 loài lên 887 loài, chiếm tới 34,3% tổng số loài chim của khu hệ phương Đông và tương đương 9,12% tổng số loài chim toàn cầu. Mặc dù vậy, tài nguyên chim hoang dã đang chịu sức ép nghiêm trọng từ các hoạt động nhân sinh; kể từ thế kỷ 17 đến nay đã có khoảng 120 đến 130 loài chim bị tuyệt chủng và hơn 1.200 loài trên thế giới đang đối mặt với các nguy cơ đe dọa sinh tồn. Tại Việt Nam, có 40 loài chim nằm trong Danh lục Đỏ IUCN và 74 loài được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam.

Khu bảo tồn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà thuộc địa phận thành phố Đà Nẵng, nằm ở tọa độ 16°05'50" đến 16°09'06" vĩ độ Bắc và 108°12'45" đến 108°20'48" kinh độ Đông, sở hữu diện tích đất lâm nghiệp 4.189,7 ha với đỉnh cao nhất đạt 696 mét so với mực nước biển. Nơi đây là một hợp phần của Vùng sinh thái Trường Sơn – một trong 200 vùng sinh thái tiêu biểu toàn cầu, đóng vai trò là "lá phổi xanh" và bức tường chắn gió bão bảo vệ đô thị Đà Nẵng. Mục tiêu then chốt của luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh thái học này là xác định toàn diện cấu trúc thành phần loài, quy luật phân bố của khu hệ chim theo 5 sinh cảnh chính, đồng thời đánh giá các áp lực nhân sinh nhằm xây dựng luận cứ khoa học cho công tác bảo tồn nguồn gen quý hiếm và định hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững. Khảo sát thực địa được triển khai từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2014, mang lại bộ dữ liệu chuẩn mực gồm 104 loài chim định danh và ghi nhận mở rộng vùng phân bố cho nhiều loài có giá trị sinh thái đặc biệt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết Sinh thái học cảnh quan cùng thuyết Địa lý sinh vật đảo nhằm phân tích tác động của hiện tượng chia cắt sinh cảnh, hiệu ứng rìa và áp lực đô thị hóa đến khả năng thích ứng không gian của các quần xã chim. Song song với đó, nghiên cứu áp dụng nguyên lý Loài chỉ thị và loài che dù để đánh giá độ toàn vẹn của hệ sinh thái rừng mưa mùa nhiệt đới thông qua nhóm chim ăn thịt đầu chuỗi thức ăn thuộc bộ Cú và bộ Ưng.

Về mặt phân loại học, nghiên cứu chuẩn hóa danh lục theo hệ thống phân loại Sibley - Ahlquist - Monroe kết hợp với Danh lục chim thế giới của Clements năm 2007 và Danh lục chim Việt Nam năm 2011. Hiện trạng bảo tồn và mức độ nguy cấp của các loài được đối chiếu chặt chẽ dựa trên 3 khung pháp lý và quy chuẩn khoa học: Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục Đỏ IUCN năm 2014 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trong thời gian gần 5 tháng với 32 ngày điều tra thực địa tập trung từ ngày 01/07/2014 đến 15/11/2014. Cỡ mẫu không gian được thiết lập gồm 9 tuyến khảo sát cố định có tổng chiều dài 26,5 km (mỗi tuyến dao động từ 3 km đến 8 km), phân bổ đại diện trên 5 dạng sinh cảnh: 5 tuyến đi qua rừng tự nhiên, 2 tuyến qua sinh cảnh rừng trồng và trảng cỏ, 2 tuyến chạy dọc bãi đá ven biển. Cỡ mẫu điều tra xã hội học bao gồm 15 cư dân địa phương lâu năm, kết hợp khảo sát 3 cửa hàng kinh doanh chim cảnh lớn tại nội thành Đà Nẵng với 246 cá thể chim thương phẩm để phân tích chuỗi cung ứng.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật khảo sát theo tuyến dải kết hợp máy định vị toàn cầu GPS Garmin 62S, bắt đầu từ 5 giờ 30 phút sáng nhằm đón đầu khung giờ hoạt động kiếm ăn cao nhất của các loài chim. Nhằm ghi nhận các loài chim tầng thấp sống ẩn nấp trong bụi rậm, phương pháp bắt thả bằng lưới mờ chuyên dụng kích thước 12m x 2,8m (mắt lưới 1,5 x 1,5 cm do Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Paris cung cấp) được triển khai luân phiên. Lý do lựa chọn kết hợp phân tích thống kê sinh học trên Microsoft Excel và các kỹ thuật quan sát thực địa đa kênh (chụp ảnh 57 loài, ghi âm tiếng hót 10 loài, phân tích mẫu lưới mờ 4 loài) là nhằm tối ưu hóa độ chính xác định danh, loại trừ sai số quan sát bằng mắt thường và lượng hóa cụ thể tần suất bắt gặp giữa các sinh cảnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp qua 32 ngày điều tra trên 26,5 km tuyến khảo sát, nghiên cứu đã xác định khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà có 104 loài thuộc 79 giống, 43 họ và 14 bộ. Đáng chú ý, luận văn đã ghi nhận bổ sung 41 loài mới cho danh lục khu bảo tồn so với các công bố trước đó. Luận văn phát hiện mở rộng vùng phân bố của loài Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) đến vùng Trung Trung Bộ, đồng thời ghi nhận mới cho khu hệ chim Việt Nam loài Cu vằn (Geopelia striata) tại khu vực bãi cát Bãi Đá Đen vào tháng 10 năm 2014.

Về đặc điểm cư trú, chim định cư giữ vai trò nòng cốt với 80 loài (chiếm 76,9%), nhóm di cư gồm 30 loài (chiếm 28,8%), trong đó có 12 loài mang tính chất vừa định cư vừa di cư theo mùa. Cấu trúc phân loại học ghi nhận sự thống trị của bộ Sẻ (Passeriformes) với 24 họ (55,8%) và 58 loài (55,8%). Đứng sau bộ Sẻ là bộ Bồ câu với 8 loài (7,7%), bộ Ưng và bộ Sả cùng đạt 7 loài (6,7%), bộ Hạc có 6 loài (5,8%), trong khi có 4 bộ chỉ ghi nhận duy nhất 1 loài (chiếm 1,0% mỗi bộ) gồm bộ Cắt, bộ Cú, bộ Cú muỗi và bộ Yến.

Về giá trị bảo tồn, nghiên cứu phát hiện 4 loài nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ đặc biệt: loài Đuôi cụt bụng đỏ (Pitta nympha) được xếp hạng Sắp nguy cấp (VU) trong cả Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 lẫn Danh lục Đỏ IUCN năm 2014; cùng 3 loài thuộc Nhóm IIB Nghị định 32/2006/NĐ-CP gồm Diều hoa Miến Điện (Spilornis cheela), Yểng (Gracula religiosa) và Chích chòe lửa (Copsychus malabaricus). Đáng lo ngại, loài Gà tiền mặt đỏ (Polyplectron germaini) từng ghi nhận vào năm 1997 đã hoàn toàn vắng bóng trong các đợt khảo sát, báo hiệu nguy cơ tuyệt chủng cục bộ tại bán đảo.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa của khu hệ chim gắn liền mật thiết với độ che phủ và tầng tán thực vật. Khi biểu diễn phân bố qua biểu đồ tương quan giữa số lượng loài và tần suất bắt gặp, sinh cảnh rừng nguyên sinh thể hiện ưu thế vượt trội với 81 loài (chiếm 77,9%) và tần suất xuất hiện đạt 43,5% (259 lượt quan sát). Rừng thứ sinh đứng thứ hai với 56 loài (chiếm 53,8%) và 29,6% tần suất. Ngược lại, sinh cảnh bãi cát, bãi đá ven biển dù chỉ có 23 loài (22,1%) và tần suất 5,9% nhưng lại đóng vai trò sinh thái độc nhất khi là nơi kiếm ăn chuyên biệt của các loài chim ăn thịt bắt cá và chim nước.

Nguyên nhân dẫn đến suy giảm nguồn lợi điểu học được phản ánh rõ qua bảng thống kê các hoạt động nhân sinh tiêu cực. Nạn bẫy bắt chim diễn ra phổ biến với 14 loài bị khai thác thương mại, trong đó Chào mào chiếm tỷ lệ cao nhất với 31,53% qua quan sát thực tế và 40,32% qua phỏng vấn (tương đương 200 cá thể). Hoạt động buôn bán chim cảnh diễn ra công khai tại các vùng đệm với mức giá từ vài chục nghìn đến hàng triệu đồng một cá thể đã thúc đẩy áp lực săn bắt. Bên cạnh đó, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng với 19 dự án du lịch được phê duyệt, hệ thống đường giao thông cắt xẻ sinh cảnh và khoảng 500 ha rừng bị xâm hại bởi loài dây leo Bìm bìm ngoại lai (Ipomoea eberhardii) đang làm suy thoái nghiêm trọng nơi cư trú của khu hệ chim.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn tính đa dạng loài và thiết lập mô hình phát triển sinh thái bền vững tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động trọng tâm:

1. Triệt phá và ngăn chặn hoạt động bẫy bắt chim hoang dã: Hạt Kiểm lâm liên quận Sơn Trà - Ngũ Hành Sơn phối hợp với lực lượng Cảnh sát môi trường duy trì tuần tra thực địa tối thiểu 4 lần mỗi tuần, đặt mục tiêu truy quét và tháo gỡ 100% các loại bẫy đặt dưới mặt đất, chấm dứt hoàn toàn tình trạng săn bẫy 14 loài chim cảnh trong giai đoạn 2015 đến 2018.
2. Quy hoạch phân khu và kiểm soát tải lượng du lịch: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng tiến hành rà soát 19 dự án du lịch nghỉ dưỡng, giữ nguyên trạng 2.806,7 ha rừng tự nhiên thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, khống chế lượng khách tham quan theo sức chứa sinh thái và hạn chế triệt để nguồn sáng nhân tạo công suất lớn gây nhiễu loạn luồng chim di cư ban đêm trước năm 2020.
3. Phục hồi sinh cảnh và kiểm soát thực vật xâm lấn: Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn xây dựng đề án khoanh nuôi xử lý dứt điểm 500 ha rừng bị dây leo Bìm bìm xâm lấn, đồng thời thiết lập các cầu dẫn sinh thái tán rừng qua các tuyến đường ô tô để giảm thiểu tác động chia cắt quần thể chim trong giai đoạn 2016 đến 2019.
4. Phát triển du lịch xem chim chuyên đề và nâng cao nhận thức: Sở Du lịch thành phố Đà Nẵng chủ trì xây dựng 3 tuyến tour quan sát chim (bird-watching) chuyên nghiệp trên các tuyến khảo sát tự nhiên, gắn lợi ích sinh kế của 100% hộ dân nhận khoán đất rừng phường Thọ Quang với hoạt động bảo vệ đa dạng sinh học trong giai đoạn 2015 đến 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và cơ sở dữ liệu chuyên sâu của công trình luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cán bộ quản lý kiểm lâm và ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng bản đồ 9 tuyến khảo sát và danh lục 104 loài chim làm hồ sơ cơ sở để xây dựng phương án tuần tra, giám sát định kỳ các loài nguy cấp như Đuôi cụt bụng đỏ và ngăn chặn các điểm nóng săn bẫy động vật hoang dã.
2. Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Sinh thái học, Điểu học: Khai thác dữ liệu định danh hình thái, chỉ số cấu trúc 14 bộ chim và quy trình phối hợp giữa phương pháp tuyến dải với lưới mờ làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu so sánh về biến động khu hệ chim dải ven biển miền Trung.
3. Chuyên gia quy hoạch đô thị và doanh nghiệp du lịch sinh thái: Tham khảo đánh giá tác động cảnh quan và ngưỡng sức tải sinh thái để thiết kế các công trình kiến trúc hài hòa, xây dựng sản phẩm du lịch xem chim cao cấp hạn chế xâm hại môi trường tự nhiên.
4. Các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới bảo tồn đa dạng sinh học: Ứng dụng số liệu điều tra chuỗi cung ứng 246 cá thể chim cảnh và thực trạng tuyệt chủng cục bộ của loài Gà tiền mặt đỏ để xây dựng các chiến dịch truyền thông thay đổi nhận thức cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà có bao nhiêu loài và cấu trúc phân loại ra sao? Nghiên cứu đã xác định tổng cộng 104 loài chim thuộc 79 giống, 43 họ và 14 bộ. Trong đó, bộ Sẻ (Passeriformes) chiếm tỷ lệ đa dạng lớn nhất với 24 họ (chiếm 55,8%) và 58 loài (chiếm 55,8%), phản ánh nét đặc trưng phong phú của khu hệ chim rừng mưa nhiệt đới ven biển.

Luận văn đã ghi nhận những phát hiện mới nào về vùng phân bố của các loài chim tại Việt Nam? Nghiên cứu đã ghi nhận mở rộng vùng phân bố của loài Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) đến vùng Trung Trung Bộ, đồng thời phát hiện lần đầu tiên tại Việt Nam loài Cu vằn (Geopelia striata) tại sinh cảnh bãi biển Bãi Đá Đen vào tháng 10 năm 2014.

Những loài chim quý hiếm nào tại Sơn Trà đang cần được ưu tiên bảo tồn khẩn cấp? Có 4 loài nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn gồm Đuôi cụt bụng đỏ (Pitta nympha) thuộc bậc Sắp nguy cấp (VU) theo Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, cùng 3 loài thuộc Nhóm IIB Nghị định 32/2006/NĐ-CP là Diều hoa Miến Điện, Yểng và Chích chòe lửa.

Sinh cảnh nào tại Sơn Trà ghi nhận số lượng và tần suất bắt gặp các loài chim cao nhất? Sinh cảnh rừng nguyên sinh ghi nhận độ phong phú cao nhất với 81 loài (chiếm 77,9% tổng số loài) và tần suất xuất hiện đạt 43,5% trên tổng số 259 lượt quan sát, nhờ cấu trúc thảm thực vật đa tầng cùng nguồn thức ăn quả rừng dồi dào.

Những nguyên nhân chính nào đang đe dọa trực tiếp đến tính đa dạng của khu hệ chim Sơn Trà? Hai mối đe dọa lớn nhất là nạn bẫy bắt 14 loài chim cảnh thương phẩm (điển hình là Chào mào chiếm 40,32% số cá thể bị bẫy) và tình trạng suy thoái, phân mảnh sinh cảnh do 19 dự án du lịch cùng 500 ha rừng bị dây leo Bìm bìm xâm lấn.

Kết luận

• Luận văn đã định danh chính xác 104 loài chim thuộc 79 giống, 43 họ và 14 bộ, bổ sung 41 loài mới cho danh lục Sơn Trà và 1 loài mới cho khu hệ chim Việt Nam.
• Xác lập tỷ lệ cư trú gồm 80 loài định cư (76,9%), 30 loài di cư (28,8%) và chứng minh sinh cảnh rừng nguyên sinh sở hữu độ phong phú cao nhất với 81 loài (77,9%).
• Nhận diện 4 loài nguy cấp ưu tiên bảo tồn (Đuôi cụt bụng đỏ, Diều hoa Miến Điện, Yểng, Chích chòe lửa) và cảnh báo nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của loài Gà tiền mặt đỏ.
• Lượng hóa các áp lực nhân sinh tiêu cực từ hoạt động bẫy bắt 14 loài chim cảnh, chia cắt sinh cảnh do hạ tầng du lịch và 500 ha rừng bị dây Bìm bìm xâm hại.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp liên ngành đồng bộ về kiểm lâm, quy hoạch sức chứa sinh thái và phát triển du lịch xem chim chuyên đề giai đoạn 2015 đến 2020.

Trong lộ trình giai đoạn 2016 đến 2020, các cấp quản lý và tổ chức nghiên cứu cần đẩy mạnh mạng lưới giám sát sinh thái dài hạn để bảo vệ toàn diện nguồn gen chim quý. Hãy chung tay hành động ngay hôm nay nhằm bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái tự nhiên và bảo vệ không gian sinh tồn của các loài chim tại bán đảo Sơn Trà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRUONG QUOC DAI NGHIEN CUU DA DANG LOAI VA DAC DIEM PHAN BO CAC LOAI CHIM Ở KHU BẢO TÒN THIÊN NHIÊN SƠN TRÀ, THÀNH PHÓ ĐÀ NẴNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Đà Nẵng- Năm 2015 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRUONG QUOC DAI NGHIEN CUU DA DANG LOAI VA DAC DIEM PHAN BO CAC LOAI CHIM Ở KHU BẢO TÒN THIÊN NHIÊN SƠN TRÀ, THÀNH PHÓ ĐÀ NẴNG Chuyên ngành: Sinh thái học Ma sé: 60.60 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYÊN LÂN HÙNG SƠN Đà Nẵng - Năm 2015 LOI CAM DOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bồ trong bắt kỳ công trình nào khác. Tac gia TRUONG QUOC DAI MUC LUC MO DAU.

Lý do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Bố cụcđề tai 5 CHUONG 1: TONG QUAN 'NGHIÊN cứu. TÔNG QUAN HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU CHIM Ở VIỆT NAM. TÔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHIM TẠI BÁN ĐẢO SƠN TRÀ, THÀNH PHÓ ĐÀ NẴNG. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU.

Địa hình - dia mao. Thảm thực vật rừng „21 1. Khu hệ động vật rừng. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ- XÃ HỘI KHUU VỰCN NGHIÊN CỨU.

Dân số và phân bố. Tình hình sử dụng đắt của quận Sơn Trà. Tình hình kinh tế - xã hội quận Sơn Tr. CÔNG TÁC TO CHUC QUAN LÝ TẠI KBTTN BAN DAO SƠN TRÀ 27 CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIÊM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIÊM NGHIÊN CỨU. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Phương pháp nghiên cứu lý thuyết. Phương pháp quan sát chỉm ngoài thiên nhiên 2. Phương pháp chuyên gia. Phỏng vấn người dân địa phương.

Phương pháp thống kê sinh học. Phương pháp định loại chim. Phương pháp bắt thả bằng lưới mờ (mist-nets). 38 CHƯƠNG 3: KÉT QUÁ VÀ THẢO LUẬN.

ĐA DẠNG CÁC LOÀI CHIM Ở KHU vue NGHIEN CUU. Danh sách thanh phan loai chim. Dac điểm về hiện trạng loài trong danh lục thành phần loài chim ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà. Các loài chim quan trọng cần được quan tâm ưu tiên bảo tồn tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà “ 3.

ĐA DẠNG CÂU TRÚC THÀNH PHÂN LOÀI CHIM Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU. SU PHAN BO CUA CAC LOÀI CHIM Ở CÁC SINH CANH. Các sinh cảnh vùng nghiên cứu. Sự phân bố chim theo sinh cảnh.

CAC YEU TO TAC DONG DEN KHU HE CHIM 6 KHU VUC NGHIEN CUU VA DE XUAT GIAI PHAP BAO TON, PHAT TRIEN BÈN VỮNG. Hoạt động bẫy bắt chim. Tác động từ vùng đệm thông qua hoạt động buôn bán chim. Sinh cảnh sống của các loài chim bị tác động 3.

Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. 77 KẾT LUAN VA KIEN NGHỊ TÀI LIỆU THAM KHẢO. QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐÈ TALL VAN (Bain sao) PHỤ LỤC DANH MUC CAC CHU, KY HIEU VIET TAT Chữ viết tắt DDSH : Da dang sinh hoc KBTIN : Khu bảo tồn thiên nhiên ND-CP : Nghị định chính phủ SCI Sinh cảnh rừng nguyên sinh SC2 : Sinh cảnh rừng thứ sinh SC3 : Sinh cảnh trảng cỏ, cây bụi sca : Sinh cảnh dân cư Scs : Sinh cảnh ven biển (bãi đá, bãi cát) VQG : Vườn quốc gia Ky higu viét tit C. (Edenemic) : Loài đặc hữu Fe.

(Fairly common) : Tương đối phô biến M. (Migarant) : Loai di cu 0. (Occasional) : Gap khong thudng chuyén r. (Uncommon) : Không phổ biến V.

(Vagrant) : Loài lang thang DANH MUC CAC BANG Số hiệu Tên bảng.1 [Các loài chìm ghi nhận mới cho khoa học phát hiện ở Việt Nam trong thời gian gần đây 13 12 [ Các loài chìm đặc hữu của Việt Nam 14 13 | Dân số - cơ cấu dân số quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng năm 2009 23 1⁄4 | Cơ cấu sử dụng đất của quận Sơn Trà 24 15 | Cơ cấu kinh tế quận Sơn Trà 24 1.6 | Cơ câu sử dụng đất trong KBTTN Bán đảo Sơn Trà 25 2.1 | Thông tin về các tuyển khảo sát tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà 32 3.1 | Danh lục thành phần loài chìm ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà 40 3.2 _ | Danh sách loài chim ghi nhận mới cho Khu Bảo tôn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà, thành phố Da Ning 51 33 [Số lượng các loài chìm ở KBTTN Bán đảo Sơn Trả theo các tiêu chí xác định độ thường gặp và đặc điểm cư trú 55 3.4 | Các loài chìm di cư ghi nhận được tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà 56 3.5 _ | Các loài chìm quan trọng cần ưu tiên bảo tôn tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà 59 3.6 | Mức độ đa dạng trong các bậc taxon của các loài chìm ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà 60 3.7 Bảng khảo sát tân suất phát hiện chim trên các tuyên điều tra ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà 65 348 |Thống kê số lượng các trường hợp đi bay chim tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà trong thời gian nghiên cứu từ tháng 7 đến tháng 11/2014 69 3.9 [Thông kê các loài chim bi bay bat qua quan sát thực tế và qua phỏng vấn tại khu vực nghiên cứu 7I DANH Số hiệu hình Tên hình Trang 1.1 | Ảnh chụp từ vệ tỉnh Bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) 18 12 êu đỗ so sánh lượng mưa trung bình ở thành phố Đà Nẵng và khu vực Bán đảo Sơn Trà 20 13 _ | Bản đỗ hiện trạng rừng KBTTN Bán đảo Sơn Trà 22 1⁄4 [Sơ đỗ tuyển điểm thăm quan Bán đảo Sơn trà 27 1.5 | Sơ đồ bộ máy tô chức Hạt Kiêm Lâm liên quận Sơn Trà - Ngũ Hành Sơn 28 2.1 [Sơ đồ các tuyển điều tra trên bản đồ thảm thực vật rừng KBTTN Bán đảo Sơn Trà 33 2.2 ___ | Sơ đỗ mô tả hình thái chìm (Craig Robson, 2011) 38 3.1 [Số lượng các loài chìm ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà thống kê theo các kiểu trạng thái của loài ở Việt Nam 55 3.2 [Biểu đỗ so sánh sự đa dạng về số lượng họ, loài trong các bộ chim ở KBTTN Bán đảo Sơn Trà 61 3.3 [Biểu đỗ sự phân bỗ của các loài chim theo cdc dang sinh cảnh khác nhau trong khu vực nghiên cứu 66 3.4 | Số liệu thống kê các loài chim bị bẩy bắt tại KBTTN Bán đảo Sơn Trà 72 MO DAU 1. Ly do chon dé tai Trên thế giới, tông số loài chim đã ghi nhận được khoảng 9.586 loài, chiếm 25,7% tổng số loài chim trên thế giới [24]. Khu vực Đông Nam Á có khoảng 1. Các số liệu thống kê về khu hệ chim Việt Nam thay đổi và cập nhật liên tục từ những năm 1995 cho đến nay, từ 828 loài [18] đến hiện nay là 887 loài [19].

Theo đó, tổng số loài chim của Việt Nam hiện nay chiếm 34,3% tổng số loài chim ghi nhận tại vùng phương Đông, chiếm 9,12% tổng số loài chim trên thể giới. Do Việt Nam nằm trong vành đai nhiệt đới trải dài giữa đường xích đạo và hạ chí tuyến nên có nhiệt độ và độ ẩm cao quanh năm. Khí hậu chịu nhiều ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc. Sự khác biệt về địa hình dẫn đến sự khác biệt về khí hậu giữa các vùng [13].Đặc điểm tự nhiên đã tạo nên sự đa dạng về khu hệ động, thực vật ở Việt Nam.Các loài chim phân bố rộng khắp trên các dạng sinh cảnh.Việt Nam cũng là nước có nhiều loài chim đặc hữu có vùng phân bố hẹp giới hạn ở Việt Nam.

Đây cũng là điểm dừng chân của nhiều loài chim di cư trên đường bay từ Bắc xuống Nam bán cầu. Tuy nhiên, hiện nay trên toàn cầu, các loài chim cũng như các loài động vật hoang dã khác đang chịu nhiều sức ép từ các hoạt động của con người.Kế từ thế kỷ 17 đến nay đã có khoảng 120 - 130 loài chim đã bị tuyệt chủng.200 loài chim hiện nay đang đứng trước nguy cơ đe dọa tuyệt chủng ở các mức độ khác nhau.Riêng ở Việt Nam cũng đã có 40 loài chim được liệt tên trong Danh lục Đỏ IUCN (2014) [34] và 74 loài chim có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) [6].Chính phủ Việt Nam cũng đang nỗ lực trong các hành động bảo tồn đa dạng sinh học. Ngay trong năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã kí hai quyết định về phê duyệt quy hoạch hệ thống các khu rừng đặc dụng, các khu bảo tồn biển, các khu bảo tồn đất ngập nước đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030. Để công tác bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và bảo tồn các loài chim nói riêng ở Việt Nam có hiệu quả và đi vào thực tế, nhất thiết cần triển khai các hoạt động điều tra, dạng thành phần loài, nghiên cứu các đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển bền vững.

Khu bảo tồn thiên nhiên Bán Đảo Sơn Trà được chính thức thành lập từ năm 1989 (theo Quyết định phê duyệt Luận chứng kinh tế kĩ thuật rừng đặc dụng Sơn Trà, 2062/QĐ-UB ngày 12/9/1989 của UBND tỉnh Quảng Nam - Đã Nẵng) trên cơ sở chuyền đổi Khu rừng cắm bán đảo Sơn Trà (theo Quyết định số 41-TTg ngày 24/01/1977 của Thủ tướng Chính phủ)[31]. Khu bảo tôn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà là một phần của Vùng sinh thái Trường Sơn - một trong 200 vùng sinh thái tiêu biểu toàn cầu, là nơi trú ngụ của nhiều loài sinh vật độc đáo nhưng đang đứng trước nguy cơ bị đe dọa. Khu bảo tồn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà có khu hệ động, thực vật phong. phú, là một trong những khu rừng ẩm nhiệt đới, mưa mùa còn tương đối nguyên vẹn, có một số loài động vật quý hiếm đang được ưu tiên bảo tồn như Chà vá chân nâu.

Đồng thời đây là nơi có giá trị lớn về mặt an ninh, quốc phòng, khoa học, kinh tế, xã hội, môi trường. Bán đảo Sơn Trà không chỉ được ví như một “lá phổi xanh” cung cấp không khí trong lành và một phần nước ngọt cho thành phố Đà Nẵng, mà còn là một lá chắn (đỉnh cao nhất trên bán đảo là 696m so với mặt nước biển), có nhiệm vụ chắn gió bão cho thành phố và khu vực phụ cận. Khu bảo tồn thiên nhiên Bán đảo Sơn Trà cách trung tâm thành phố Đà Ning 10 km về phía Đông Bắc. Bán Đảo Sơn Trà nằm ở vị trí địa ly: 16°06" - 16°09' vĩ độ Bắc, 108°13" - 10821" kinh độ Đông, thuộc địa phận hành chính quận Son Trà, thành phố Đà Nẵng.

Theo Quyết định số 6758/QĐ-UBND.