Luận văn: Ảnh hưởng nhân tố sinh thái đến TVNL xâm hại tại KBT Bà Nà - Núi Chúa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến sinh trưởng phát triển của thực vật ngoại lai, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học
• Chuyên ngành: Khoa Học Sinh Học
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Một Số Nhân Tố Sinh Thái Đến Sinh Trưởng Phát Triển Của Thực Vật Ngoại Lai Xâm Hại Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bà Nà Núi
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT ĐỀ TÀI BẰNG HAI NGÔN NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm liên quan
• 1.2. Tình hình nghiên cứu TV NLXH trên thế giới
• 1.2.1. Những yếu tố thành công của loài xâm lấn
• 1.2.2. Đa dạng sinh học các loài TV NLXH trên thế giới
• 1.2.3. Ảnh hưởng của sự xâm lấn đến sinh thái và kinh tế
• 1.2.4. Công tác quản lý TV NLXH trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu TV NLXH tại Việt Nam
• 1.3.1. Đa dạng sinh học các loài TV NLXH tại Việt Nam
• 1.3.2. Công tác quản lý TV NLXH tại Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu TV NLXH tại Đà Nẵng và khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 1.5. Đặc điểm khu vực nghiên cứu
• 1.5.1. Vị trí địa lý, ranh giới, diện tích
• 1.5.2. Địa chất, thổ nhưỡng
• 1.5.3. Khí hậu thủy văn
• 1.5.4. Đặc điểm hệ sinh thái Khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Điều tra, xác định thành phần và phân bố các loài thực vật ngoại lai xâm hại có tại Khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 2.3.2. Nghiên cứu một số nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến sự hình thành, sinh trưởng và phát triển của thực vật ngoại lai xâm hại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 2.3.3. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các loài ngoại lai xâm hại tại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 2.3.4. Đề xuất các giải pháp phòng trừ thực vật ngoại lai xâm hại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra phỏng vấn
• 2.4.3. Phương pháp chuyên gia
• 2.4.4. Phương pháp điều tra khảo sát ngoài thực địa
• 2.4.5. Phương pháp thu mẫu
• 2.4.6. Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm
• 2.4.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4.8. Phương pháp áp dụng công nghệ GIS thành lập bản đồ
• 2.4.9. Phương pháp xác định diện tích các loài TV NLXH
• 2.4.10. Phương pháp đánh giá mức độ xâm hại
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN
• 3.1. Điều tra, xác định thành phần và phân bố các loài thực vật ngoại lai có tại Khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.1.1. Thành phần các loài thực vật ngoại lai xâm hại được ghi nhận tại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.1.2. Đặc điểm phân bố
• 3.2. Nghiên cứu một số nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến sự hình thành, sinh trưởng và phát triển của thực vật ngoại lai xâm hại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.2.1. Đặc điểm sinh thái học của 3 loài TV NLXH nghiên cứu
• 3.2.2. Một số nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến sự hình thành, sinh trưởng và phát triển của thực vật ngoại lai xâm hại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.3. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các loài ngoại lai xâm hại tại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.3.1. Đánh giá tác động sinh thái
• 3.3.2. Đánh giá sự phân bố và độ phong phú của các loài TVNLXH
• 3.3.3. Xu hướng phân bố và sự phong phú
• 3.3.4. Mức độ khó khăn trong quản lý
• 3.3.5. Đánh giá chung mức độ xâm hại của các loài thực vật ngoại lai đến hệ sinh thái khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.4. Đề xuất các giải pháp phòng trừ thực vật ngoại lai xâm hại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 3.4.1. Biện pháp cụ thể đối với Mai dương
• 3.4.2. Biện pháp cụ thể đối với Bìm bìm hoa vàng, Bìm bìm hoa trắng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

Tóm tắt

I. Tổng quan luận văn thạc sĩ về thực vật ngoại lai xâm hại

Luận văn thạc sĩ "Nghiên cứu ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến sinh trưởng, phát triển của thực vật ngoại lai xâm hại tại Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa, TP Đà Nẵng" là một công trình khoa học có giá trị, cung cấp cái nhìn sâu sắc về một trong những thách thức lớn nhất đối với đa dạng sinh học hiện nay. Các loài thực vật ngoại lai xâm hại (TVNLXH) được xem là mối đe dọa nghiêm trọng, có khả năng lấn chiếm môi trường sống, cạnh tranh tài nguyên và tiêu diệt các loài bản địa, từ đó gây mất cân bằng hệ sinh thái. Tại Việt Nam nói chung và Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa nói riêng, vấn đề này ngày càng trở nên cấp bách. Khu vực này, với vị trí chuyển tiếp khí hậu và địa hình phức tạp, sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao nhưng cũng rất nhạy cảm với sự xâm nhập của các loài ngoại lai. Sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động kinh tế, du lịch và giao thương đã vô tình tạo điều kiện cho các loài như Mai dương (Mimosa pigra) và Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) phát tán và thiết lập quần thể. Công trình nghiên cứu này được thực hiện nhằm mục tiêu xác định các nhân tố sinh thái then chốt, bao gồm các yếu tố địa hình, thổ nhưỡng và khí hậu, đang trực tiếp hoặc gián tiếp thúc đẩy quá trình sinh trưởng và phát triển của các loài xâm hại này. Từ đó, luận văn đưa ra những đánh giá khoa học về mức độ tác động và đề xuất các giải pháp quản lý, phòng trừ hiệu quả, góp phần bảo vệ hệ sinh thái độc đáo của Bà Nà - Núi Chúa.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu tại Bà Nà Núi Chúa

Tính cấp thiết của đề tài bắt nguồn từ thực trạng đáng báo động về sự lây lan của các loài TVNLXH tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa. Nhiều loài, đặc biệt là Bìm bìm hoa vàng và cây Mai dương, đã bao phủ những khu vực rộng lớn, đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của thảm thực vật bản địa. Chúng cạnh tranh gay gắt về ánh sáng, nước và chất dinh dưỡng, làm thay đổi cấu trúc quần xã và suy giảm đa dạng sinh học. Mặc dù đã có một số nghiên cứu ban đầu về thành phần loài, nhưng vẫn thiếu một công trình chuyên sâu phân tích các nhân tố sinh thái cụ thể tạo điều kiện cho chúng phát triển. Việc hiểu rõ các yếu tố về đất đai, độ cao, khí hậu ảnh hưởng đến sinh trưởng phát triển của chúng là cơ sở khoa học không thể thiếu để xây dựng các chiến lược phòng trừ bền vững, thay vì chỉ áp dụng các biện pháp cơ học tạm thời. Do đó, nghiên cứu này là vô cùng cần thiết để cung cấp dữ liệu khoa học, làm tiền đề cho các giải pháp quản lý hiệu quả.

1.2. Mục tiêu chính của luận văn thạc sĩ sinh thái học

Luận văn đặt ra ba mục tiêu cụ thể và rõ ràng. Thứ nhất, đánh giá các nhân tố sinh thái chính, bao gồm đặc điểm thổ nhưỡng (pH, dinh dưỡng NPK), địa hình (độ cao, độ dốc) và khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng), ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của các loài TVNLXH tại khu vực nghiên cứu. Thứ hai, xác định và đánh giá mức độ ảnh hưởng của các loài này, đặc biệt là ba loài trọng điểm Mai dương (Mimosa pigra), Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) và Bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii), đến hệ sinh thái rừng Bà Nà - Núi Chúa. Mục tiêu này được thực hiện thông qua các phương pháp đánh giá định lượng theo thang điểm khoa học. Cuối cùng, dựa trên kết quả phân tích, luận văn đề xuất các giải pháp phòng trừ, quản lý phù hợp và khả thi, nhằm hạn chế sự lây lan và tác động tiêu cực của các loài xâm hại, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học cho khu bảo tồn.

II. Hiểm họa từ thực vật ngoại lai xâm hại tại Bà Nà Núi Chúa

Kết quả điều tra thực địa từ luận văn đã vẽ nên một bức tranh đáng lo ngại về sự hiện diện và lan rộng của các loài thực vật ngoại lai xâm hại tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa. Tổng cộng có 13 loài TVNLXH đã được ghi nhận dọc theo 6 tuyến khảo sát, phân bố ở hầu hết các sinh cảnh khác nhau, từ đất trống, ven đường, ven suối đến rừng trồng và bìa rừng tự nhiên. Sự đa dạng về thành phần loài xâm hại cho thấy khu vực này đang phải đối mặt với một áp lực sinh thái lớn từ nhiều nguồn khác nhau. Trong số 13 loài này, có những loài đã được liệt kê trong danh mục các loài ngoại lai xâm hại nguy hiểm của Việt Nam (Thông tư 27) như Mai dương (Mimosa pigra), Cỏ Lào (Chromolaena odorata) và Trinh nữ móc (Mimosa diplotricha). Đặc biệt, nghiên cứu nhấn mạnh sự nguy hiểm của hai loài dây leo là Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) và Bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii). Mặc dù có loài chưa nằm trong danh mục chính thức, tác động thực tế của chúng lên hệ sinh thái là cực kỳ nghiêm trọng. Chúng có tốc độ sinh trưởng nhanh, khả năng leo bám và che phủ toàn bộ tán cây rừng bản địa, ngăn cản quá trình quang hợp và dần dần làm cây chủ suy kiệt và chết. Sự phân bố rộng khắp của các loài này là một lời cảnh báo về nguy cơ suy thoái đa dạng sinh học nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời.

2.1. Danh sách 13 loài thực vật ngoại lai xâm hại được ghi nhận

Qua quá trình khảo sát kỹ lưỡng, nghiên cứu đã xác định được 13 loài TVNLXH thuộc 6 họ thực vật. Trong đó, họ Cúc (Asteraceae) và họ Đậu (Fabaceae) có số lượng loài xâm hại nhiều nhất. Danh sách này bao gồm các loài đã được biết đến rộng rãi về mức độ nguy hiểm như: Mai dương (Mimosa pigra), Trinh nữ móc (Mimosa diplotricha), Cỏ Lào (Chromolaena odorata), Ngũ sắc (Lantana camara). Ngoài ra, còn có các loài khác như Bèo tây (Eichhornia crassipes), Keo dậu (Leucaena leucocephala), Cứt lợn (Ageratum conyzoides), và đặc biệt là hai loài dây leo Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) và Bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii). Sự hiện diện đồng thời của nhiều loài xâm hại cho thấy hệ sinh thái Bà Nà - Núi Chúa đang bị tấn công từ nhiều phía, đòi hỏi một chiến lược quản lý tổng thể và đa mục tiêu.

2.2. Đặc điểm phân bố của các loài trong các sinh cảnh khác nhau

Các loài TVNLXH không phân bố đồng đều mà có xu hướng tập trung ở những sinh cảnh nhất định. Kết quả điều tra cho thấy chúng phát triển mạnh mẽ nhất ở các khu vực có sự tác động của con người như ven đường giao thông, đất trống sau xây dựng, đất nông nghiệp bỏ hoang và các khu rừng trồng có độ tàn che thấp. Đây là những nơi có điều kiện ánh sáng dồi dào, ít có sự cạnh tranh từ các loài cây bản địa. Cụ thể, Mai dương thường xuất hiện ở những vùng đất ẩm ướt, ven suối và đất trống ở độ cao thấp. Trong khi đó, Bìm bìm hoa vàng lại có khả năng xâm lấn mạnh mẽ hơn, xuất hiện từ bìa rừng, trảng cỏ đến leo bám vào sâu trong rừng tự nhiên thứ sinh. Sự phân bố này cho thấy các hoạt động mở đường, phát quang và khai thác đã vô tình tạo ra "hành lang" lý tưởng cho các loài ngoại lai xâm nhập và phát tán sâu vào vùng lõi của khu bảo tồn.

III. Giải mã nhân tố sinh thái ảnh hưởng thực vật ngoại lai xâm hại

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của luận văn là việc phân tích chi tiết các nhân tố sinh thái đã tạo điều kiện cho thực vật ngoại lai xâm hại sinh trưởng và phát triển mạnh mẽ tại Bà Nà - Núi Chúa. Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn đi sâu vào định lượng các yếu tố môi trường, từ đó lý giải khả năng thích nghi phi thường của các loài xâm hại này. Kết quả cho thấy, sự kết hợp giữa các yếu tố địa hình, đặc tính thổ nhưỡng và điều kiện khí hậu đã tạo ra một môi trường thuận lợi, đôi khi còn ưu ái cho các loài ngoại lai hơn cả thực vật bản địa. Ví dụ, khả năng phát triển tốt trên đất chua và nghèo dinh dưỡng cho thấy các loài này có bộ máy sinh lý hiệu quả, giúp chúng chiếm ưu thế trong các sinh cảnh bị suy thoái. Việc hiểu rõ các nhân tố sinh thái này không chỉ giúp giải thích hiện tượng xâm lấn mà còn là chìa khóa để dự báo các khu vực có nguy cơ bị xâm hại cao trong tương lai. Từ đó, các nhà quản lý có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa chủ động, thay vì chỉ đối phó khi sự việc đã trở nên nghiêm trọng, góp phần bảo vệ hệ sinh thái một cách bền vững.

3.1. Ảnh hưởng của địa hình và độ cao đến sự phân bố các loài

Địa hình và độ cao là nhân tố chọn lọc quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố của các loài TVNLXH. Luận văn chỉ ra rằng Mai dương (Mimosa pigra) phân bố chủ yếu ở các khu vực có độ cao thấp, từ 8m đến 89m. Ở độ cao trên 100m, gần như không phát hiện thấy sự hiện diện của loài này. Điều này cho thấy Mai dương ưa thích các vùng đất thấp, ẩm ướt ven sông suối và đồng bằng. Ngược lại, Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) thể hiện khả năng thích nghi với biên độ sinh thái về độ cao rất rộng. Loài này được tìm thấy ở hầu hết các đai cao, từ dưới 100m và đáng kinh ngạc là xuất hiện cả ở độ cao 1030m. Tuy nhiên, chúng phát triển mạnh và có mật độ cao nhất ở độ cao dưới 300m. Trong khi đó, Bìm bìm hoa trắng trong phạm vi nghiên cứu này chỉ được ghi nhận ở độ cao thấp (khoảng 36m), cho thấy sự phân bố còn hạn chế so với Bìm bìm hoa vàng.

3.2. Phân tích đặc tính thổ nhưỡng vai trò của pH và dinh dưỡng đất

Phân tích mẫu đất tại các vị trí bị xâm hại đã mang lại một kết quả hết sức bất ngờ và quan trọng. Đất tại khu vực nghiên cứu có phản ứng rất chua, với chỉ số pH (KCl) dao động từ 3,95 đến 4,46. Đồng thời, hàm lượng các chất dinh dưỡng đa lượng thiết yếu như Phốt pho (P) và Kali (K) đều ở mức từ rất nghèo đến nghèo. Duy nhất chỉ có hàm lượng Nitơ (N) dễ tiêu ở mức khá cao. Về mặt lý thuyết, đây là điều kiện đất đai rất khắc nghiệt và hạn chế sự phát triển của hầu hết các loài thực vật. Tuy nhiên, các loài TVNLXH như Mai dương và Bìm bìm hoa vàng vẫn sinh trưởng, phát triển tốt và đạt độ che phủ cao. Điều này chứng tỏ chúng có khả năng thích nghi vượt trội với môi trường đất chua, nghèo dinh dưỡng đất, một lợi thế cạnh tranh cực lớn so với nhiều loài cây bản địa.

3.3. Tác động của các yếu tố khí hậu nhiệt độ độ ẩm và ánh sáng

Các yếu tố khí hậu vi mô cũng đóng vai trò quyết định. Kết quả đo đạc tại các tuyến điều tra cho thấy nhiệt độ, độ ẩm và cường độ ánh sáng tương đối đồng đều và đều ở mức cao. Đặc điểm này hoàn toàn phù hợp với đặc tính sinh thái của các loài ngoại lai nhiệt đới, vốn là những loài ưa sáng và ưa ẩm. Chúng phát triển mạnh nhất tại những nơi đất trống, bìa rừng, hoặc dưới tán rừng thưa, nơi có thể tiếp nhận tối đa nguồn ánh sáng mặt trời. Chính vì vậy, các hoạt động như làm đường, phát quang ven tuyến, hay khai thác gỗ làm mở tán rừng đã vô tình tạo ra những "cửa sổ ánh sáng", là điều kiện lý tưởng để hạt của các loài TVNLXH nảy mầm và nhanh chóng chiếm lĩnh không gian, lấn át các cây con bản địa vốn ưa bóng mát hơn trong giai đoạn đầu.

IV. Cách Bìm bìm và Mai dương thích nghi và phát triển mạnh mẽ

Để hiểu rõ hơn về hiểm họa, luận văn đã đi sâu phân tích đặc điểm sinh thái học của ba loài xâm hại nguy hiểm nhất: Mai dương (Mimosa pigra), Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) và Bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii). Mỗi loài sở hữu những "vũ khí" sinh học riêng, giúp chúng không chỉ tồn tại mà còn phát triển bùng nổ trong môi trường mới, lấn át hoàn toàn các loài bản địa. Cây Mai dương với hệ thống gai sắc nhọn, khả năng tái sinh mạnh mẽ từ gốc và ngân hàng hạt khổng lồ trong đất có thể tồn tại hàng chục năm, trở thành một pháo đài gần như bất khả xâm phạm. Trong khi đó, bộ đôi Bìm bìm hoa vàng và Bìm bìm hoa trắng lại là những kẻ xâm lược trên không. Với tốc độ sinh trưởng cực nhanh, khả năng tái sinh vô tính từ thân, cành, rễ, chúng nhanh chóng tạo thành những tấm thảm dày đặc che phủ và "bóp nghẹt" sự sống của các cây gỗ lớn bên dưới. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng các đặc điểm này là cực kỳ quan trọng, bởi nó giúp xác định được những điểm yếu trong vòng đời của chúng, từ đó xây dựng các biện pháp kiểm soát hiệu quả, tác động đúng thời điểm để đạt hiệu quả cao nhất trong việc bảo vệ hệ sinh thái rừng.

4.1. Đặc điểm sinh thái học của cây Mai dương Mimosa pigra

Cây Mai dương (Mimosa pigra) là loài cây bụi thân gỗ có nguồn gốc từ châu Mỹ nhiệt đới. Đặc điểm nổi bật của loài này là khả năng sinh trưởng nhanh, có thể ra hoa và kết quả chỉ sau 6 tháng tuổi. Mỗi cây có thể sản sinh hàng nghìn hạt mỗi năm, và hạt có khả năng tồn tại trong đất lên đến hơn 20 năm, tạo ra một "ngân hàng hạt" khổng lồ chờ đợi điều kiện thuận lợi để nảy mầm. Thân và cành cây có nhiều gai cong, sắc nhọn, tạo thành những bụi rậm không thể xuyên qua, cản trở sự di chuyển của động vật và hoạt động của con người. Loài này có khả năng tái sinh chồi từ gốc rất mạnh mẽ, khiến cho việc kiểm soát bằng biện pháp chặt phá thông thường trở nên kém hiệu quả. Mai dương đặc biệt ưa thích các vùng đất ngập nước, ven sông suối, tạo thành những thảm thực vật dày đặc, làm thay đổi dòng chảy và tiêu diệt thảm thực vật thủy sinh bản địa.

4.2. Khả năng sinh trưởng của Bìm bìm hoa vàng Merremia boisiana

Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana) là một loài dây leo thân gỗ có sức sống mãnh liệt. Theo các nghiên cứu quốc tế, loài này được đánh giá là một trong những loài xâm hại nguy hiểm nhất. Nó có tốc độ sinh trưởng rất nhanh, thân cây có thể dài hàng chục mét, leo lên những cây gỗ cao nhất và phủ kín toàn bộ tán lá. Khả năng cạnh tranh của nó thể hiện qua hiệu suất quang hợp cao và khả năng tiết ra các chất độc allelopathy để ức chế sự nảy mầm và phát triển của các loài cây khác. Điểm đáng sợ nhất của Bìm bìm hoa vàng là khả năng tái sinh vô tính mạnh mẽ. Bất kỳ đoạn thân, cành, hay rễ nào sót lại trên đất đều có thể phát triển thành một cây mới. Điều này làm cho việc kiểm soát bằng phương pháp thủ công trở nên vô cùng khó khăn và tốn kém.

4.3. Đặc tính xâm lấn của Bìm bìm hoa trắng Ipomoea eberhardtii

Bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii) có nhiều đặc điểm hình thái và sinh thái tương tự như Bìm bìm hoa vàng, nhưng có thể phân biệt qua lớp lông mịn màu trắng bạc bao phủ toàn thân và lá cùng với hoa màu trắng. Loài này cũng là dây leo ưa sáng, sinh trưởng nhanh và có khả năng tái sinh vô tính mạnh. Tại các khu vực lân cận như Bán đảo Sơn Trà, Bìm bìm hoa trắng đã gây ra những thiệt hại nghiêm trọng cho hệ sinh thái rừng, bao phủ hàng trăm hecta rừng tự nhiên và rừng trồng. Sự hiện diện của nó tại Bà Nà - Núi Chúa, dù mới ở mức độ thấp, cũng là một dấu hiệu cảnh báo sớm về một mối đe dọa tiềm tàng. Khả năng xâm lấn của nó ở cả những khu vực rừng tự nhiên có độ che phủ cao cho thấy đây là một đối thủ đáng gờm, đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ và hành động can thiệp ngay từ giai đoạn đầu.

V. Đánh giá mức độ xâm hại của thực vật ngoại lai đến hệ sinh thái

Để lượng hóa mức độ nguy hiểm, luận văn đã áp dụng một phương pháp đánh giá khoa học, có hệ thống để xếp hạng mức độ xâm hại của các loài thực vật ngoại lai được ghi nhận. Thay vì chỉ dựa trên quan sát định tính, phương pháp này sử dụng một bộ tiêu chí rõ ràng, bao gồm tác động sinh thái, khả năng phân bố, xu hướng lây lan và mức độ khó khăn trong quản lý. Kết quả đánh giá là cơ sở vững chắc để các nhà quản lý xác định các đối tượng ưu tiên cần phải xử lý ngay lập tức, giúp phân bổ nguồn lực một cách hợp lý và hiệu quả. Việc xác định được Mai dương, Bìm bìm hoa vàng và Bìm bìm hoa trắng là những loài có mức độ tác động cao nhất đã khẳng định những quan sát thực địa và nhấn mạnh tính cấp bách của vấn đề. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc chuyển đổi từ nhận thức sang hành động dựa trên bằng chứng khoa học, nhằm bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học của Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa trước những hiểm họa hiện hữu.

5.1. Phương pháp đánh giá tác động sinh thái theo thang điểm Morse

Luận văn đã sử dụng phương pháp đánh giá tác động của các loài ngoại lai lên đa dạng sinh học theo Morse (2004). Đây là một phương pháp được công nhận rộng rãi trên thế giới, dựa trên một bộ 20 câu hỏi được chia thành 4 nhóm chỉ tiêu chính: (1) Tác động sinh thái, (2) Phân bố và độ phong phú hiện tại, (3) Xu hướng phân bố và sự phong phú trong tương lai, và (4) Mức độ khó khăn trong quản lý. Mỗi câu trả lời được cho một số điểm tương ứng, từ cao đến không đáng kể. Tổng điểm của mỗi loài sẽ được sử dụng để xếp hạng mức độ xâm hại của chúng thành các cấp: Cao, Trung bình, Thấp và Không đáng kể. Phương pháp này đảm bảo tính khách quan và toàn diện, giúp so sánh mức độ nguy hiểm giữa các loài một cách khoa học.

5.2. Kết quả xếp hạng 3 loài có mức độ tác động cao nhất

Sau khi áp dụng phương pháp đánh giá theo thang điểm, kết quả đã chỉ ra một cách rõ ràng ba loài có mức độ xâm hại cao nhất, gây tác động tiêu cực lớn đến hệ sinh thái rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa. Ba loài đó là Bìm bìm hoa vàng (Merremia boisiana), Bìm bìm hoa trắng (Ipomoea eberhardtii) và Mai dương (Mimosa pigra). Kết quả này hoàn toàn phù hợp với các phân tích về đặc điểm sinh thái, khả năng sinh trưởng và sự phân bố rộng của chúng. Việc xác định đây là những đối tượng nguy hại ở mức tác động cao đã cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để khẳng định chúng chính là những đối tượng cần được ưu tiên hàng đầu trong các kế hoạch hành động, từ việc khoanh vùng, kiểm soát đến tiêu diệt, nhằm ngăn chặn sự tàn phá của chúng đối với đa dạng sinh học của khu vực.

VI. Top giải pháp quản lý thực vật ngoại lai xâm hại tại Bà Nà

Từ những kết quả phân tích sâu sắc về nhân tố sinh thái và đặc điểm của các loài, luận văn đã đưa ra các đề xuất giải pháp phòng trừ và quản lý thực vật ngoại lai xâm hại một cách khoa học và có tính thực tiễn cao. Các giải pháp không chỉ tập trung vào việc tiêu diệt phần ngọn mà còn nhắm đến việc xử lý các nguyên nhân gốc rễ đã tạo điều kiện cho chúng phát triển. Nguyên tắc chung là áp dụng một cách tiếp cận quản lý tổng hợp, kết hợp nhiều biện pháp khác nhau từ cơ học, sinh học đến phục hồi hệ sinh thái. Việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương và cán bộ quản lý về tác hại của TVNLXH cũng được nhấn mạnh như một giải pháp nền tảng và lâu dài. Đặc biệt, các biện pháp được đề xuất cụ thể cho từng loài như Mai dương và Bìm bìm, dựa trên chính những đặc điểm sinh học và sinh thái riêng biệt của chúng. Đây là những gợi ý quý báu, có thể được áp dụng để xây dựng một chiến lược hành động hiệu quả, bảo vệ đa dạng sinh học cho Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa một cách bền vững.

6.1. Nguyên tắc chung trong phòng trừ và quản lý bền vững

Các giải pháp phòng trừ cần tuân thủ nguyên tắc "phòng hơn chống". Điều này bao gồm việc kiểm soát chặt chẽ các con đường du nhập của các loài ngoại lai mới, đồng thời ưu tiên xử lý sớm các ổ dịch mới phát hiện khi chúng còn ở quy mô nhỏ. Một nguyên tắc quan trọng khác là phục hồi hệ sinh thái bản địa. Bằng cách trồng lại các loài cây gỗ bản địa có tán lá dày, chúng ta có thể tạo ra một môi trường bất lợi (thiếu ánh sáng) cho sự phát triển của các loài TVNLXH ưa sáng. Việc áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp, kết hợp giữa thủ công (nhổ bỏ, chặt, đào gốc) với các biện pháp kỹ thuật khác và giám sát liên tục là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả lâu dài. Cuối cùng, cần xây dựng một cơ sở dữ liệu và bản đồ phân bố các loài xâm hại để theo dõi diễn biến và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp.

6.2. Biện pháp cụ thể đối với Mai dương và các loài Bìm bìm

Đối với Mai dương (Mimosa pigra), do loài này thường tập trung ở các khu vực đất trống và ven suối, biện pháp hiệu quả là kết hợp giữa việc chặt hạ cây lớn và đào tận gốc để ngăn chặn khả năng tái sinh chồi. Cần thực hiện trước mùa ra hoa kết quả để hạn chế sự phát tán hạt. Đối với các loài Bìm bìm hoa vàng và Bìm bìm hoa trắng, việc kiểm soát khó khăn hơn do khả năng tái sinh vô tính mạnh. Biện pháp được đề xuất là chặt đứt các dây leo ở gốc để cây phía trên chết khô, sau đó tiến hành đào và loại bỏ toàn bộ hệ thống rễ, củ dưới mặt đất. Quá trình này đòi hỏi sự kiên trì và phải lặp lại nhiều lần. Đặc biệt, cần ưu tiên xử lý ở những khu vực bìa rừng để tạo ra một "vành đai an toàn", ngăn chặn chúng xâm lấn sâu hơn vào vùng lõi của hệ sinh thái khu bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan (12 Trang) Chương 2: Thời gian, địa điểm, nội dung và phương pháp nghiên cứu (6 Trang) Chương 3: Kết quả và thảo luận (33 Trang) Kết luận và kiến nghị Danh mục tài liệu tham khảo Phụ lục CHUONG 1 TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU 1. Một số kh: m liên quan Các khái niệm về loài ngoại lai đã được quy định tại Luật đa dạng sinh học năm 2008 như sau [14] Loài ngoại lai là sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng. Loài ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lắn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật bản địa, làm mắt cân bằng hệ sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển. Loài bản địa là loài xuất phát từ quá trình tiến hóa và chọn lọc tự nhiên trong vùng.

Ngược lại, loài xâm lắn hay loài xâm hại là những loài có khả năng bành trướng, át và trong nhiều trường hợp loại trừ các loài sinh vật bản địa trên khu vực chiếm. cứ của chúng. Ngoài ra, theo Công ước Đa dạng sinh học được thông qua tại Hội nghị thượng. đỉnh Trái Đất năm 1992 tại Rio de Janeiro (Việt Nam tham gia theo quyết định 279/ QĐ- CTN của Chủ tịch nước ngày 17 tháng 10 năm 1994 về việc phê chuân Công ước Da dang sinh hoc) thi sinh vật ngoại lai được định nghĩa như sau: Sinh vật ngoại lai là loài, phân loài hay đơn vị phân loại thấp hơn được đưa ra khỏi vùng phân bố tự nhiên của chúng, kể cả các bộ phận bắt kỳ của sinh vật như các giao tử (gametes), hạt thực vật, trứng động vật hay chéi mầm của những loài này có.

thể sống sót và sau đó sinh sản được. Sinh vật ngoại lai xâm hại là loài sinh vật ngoại lai đã tạo lập được quản thể và phát tán, đe dọa các hệ sinh thái, nơi ở hoặc loài sinh vật khác, gây ra những tác hại về kinh tế và môi trường. Theo Thông tư liên tịch số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNP ngày 26 tháng 9 năm 2013 của Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn [3], quy định tiêu chí xác định loài ngoại lai xâm hại và ban hành danh mục loài ngoại lai xâm hại, trong đó: ~ Loài ngoại lai xâm hại đáp ứng một trong các tiêu chí sau: + Đã tự thiết lập quần thê trong tự nhiên, đang lấn chiếm nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn và gây hại đối với các sinh vật bản địa, có khả năng phát tán mạnh, có xu hướng hoặc đang gây mắt cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện ở Việt Nam. + Qua khảo nghiệm, thử nghiệm thể hiện có xâm hại.

~ Loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại: + Loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại đã xuất hiện ở Việt Nam đáp ứng một trong các tiêu chí sau: chưa tự thiết lập được quần thể trong tự nhiên, có xu hướng lắn chiếm 4 nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn, gây hại đối với loài bản địa hoặc qua khảo nghiệm thử nghiệm, điều tra, đánh giá thấy biểu hiện nguy cơ xâm hại. + Loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại chưa xuất hiện ở Việt Nam đáp ứng các tiêu chí sau: loài chưa du nhập vào Việt Nam, đã được ghi nhận xâm hại từ hai quốc gia trở lên có điều kiện sinh thái tương tự với Việt Nam. Tình hình nghiên cứu TV NLXH trên thế giới 1. Những yếu tố thành công của loài xâm lắn Sự xâm lấn gồm có 3 giai đoạn là pha nhập nội, pha phát tán mở rộng phạm vi phân bố và cuối cùng là pha trưởng thành khi phạm vi phân bồ không mở rộng thêm.

Nếu một trong các giai đoạn này không hoàn tắt thì sự xâm lắn sẽ thất bại. Khả năng xâm lấn tùy thuộc vào nhiều yếu tố tương tác với nhau, các yếu tố này ảnh hưởng khác nhau đối với từng loài. Các yếu tố giúp cho loài xâm lẫn thành công được xếp thành 2 nhóm: điều kiện môi trường và khả năng của chính loài xâm lắn. Sự kết hợp của các yếu tố môi trường và sinh học cá thể tạo ra các điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và tăng trưởng ban đầu của các loài xâm lắn trong môi trường mới.

Những nét tương đồng về khí hậu và thổ nhưỡng giữa các môi trường sống của các loài ngoại lai và môi trường sống là yếu tố quan trọng. Vùng nhiệt đới âm Châu Á và Châu Phi với đất rửa trôi tương tự như ở My La Tỉnh cho phép các loài Bông ôi (Lamtana camara L.) và Mikania micrantha Kunth xâm nhập và xâm chiếm các vị trí thích hợp trên hai châu lục này. Loài Luc binh (Eichhornia crassipes), mot loài bản dia có nguồn gốc từ Mỹ La Tỉnh đã lây lan rộng rãi vào các khu vực cận nhiệt đới của Mỹ, Bồ Đào Nha, khu vực nhiệt đới của Châu Úc, Châu Phi, Châu Á, bất cứ nơi nào điều kiện khí hậu phủ hợp với nơi bản xứ. Ngoài các điều kiện môi trường, một số đặc điểm sinh học của bản thân loài ngoại lai có thể giúp chúng trở thành loài xâm lắn như: Có khả năng tăng trưởng và sinh sản nhanh chóng nhờ sử dụng hiệu quả chất dinh dưỡng ở nơi ở mới, có khả năng lan rộng rất nhanh để ổn định quan thé, có thé sinh sản sinh dưỡng từ gốc hoặc thân bị chặt, có biên độ sinh thái rộng với nhiều yếu tố môi trường và có khả năng tạo ra độc tố giúp lấn at loài bản địa.

Bìm bìm hoa vàng (Mezremia boisiana) đã được công bố tại Hội nghị khoa học cây cỏ tại Châu Á - Thái Bình Dương lần thứ 23 tai Sebel Cairns 26 — 29/9/2011 như. một loài xâm lắn nguy hại tại miền Nam Trung Quốc, một vài nghiên cứu đã chỉ ra nguyên nhân lây lan của nó. Loài này đặc trưng là tăng trưởng nhanh, khả năng quang hợp và canh tranh cao, có khả năng phản kháng mạnh mẽ dưới áp lực môi trường và do đó nó cho thấy khả năng thích nghỉ sinh thái rộng và có khả năng cạnh tranh, chiếm ưu thế so với các loài bản địa. Ví dụ: Chiết xuất của Bìm bìm hoa vàng có thể hạn chế sự nảy mầm của cây Cải thảo (Brassica parachunensis), với nồng độ càng cao thì sự kiềm chế càng mạnh [27], Nghiên cứu khả năng quang hợp của loài này bằng kỹ thuật trao đổi khí cho thấy điểm bão hòa ánh sáng và tốc độ quang hợp tối đa của Bìm bìm hoa vàng cao hơn so với các loại xâm lan khac nhu cay San day (Pueraria lobata) va Cac leo (Mikania micrantha) [23], Ngoai ra, nhiệt độ tăng sẽ đẫn đến việc tăng sinh.

khối và năng suất của Bim bìm hoa vàng, kết quả làm cây phát triển nhanh và lan rộng. Do đó khi đưa ra dự đoán cùng với Biến đổi khí hậu, thi các vấn đề gây ra bởi loài này. sẽ ngày càng tăng trong tương lai gần [2§]| 1. Đa dạng sinh học các loài TV XLXH trên thế giới Dựa vào mức độ nghiêm trọng của hậu quả do sinh vật ngoại lai xâm hại đã gây ra, người ta đã đưa ra một danh sách gồm 100 loài sinh vật ngoại lai xâm hại gây hậu quả nghiêm trọng trên toàn thế giới.

Trong danh sách này gồm 8 loài vi sinh vật, 4 loài thực vật thủy sinh, 32 loài thực vật ở trên cạn, 9 loài động vật không xương sống ở nước, 17 loài động vật không xương sống ở trên cạn, 3 loài lưỡng cư, 8 loài cá, 3 loài chim, 2 loài bỏ sát và 14 loài thú [6]. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về sinh vật ngoại lai. Theo báo cáo của World Bank (2007) 106 quốc gia có Vườn quốc gia đã được ghi nhận là có các loài thực vật ngoại lai xâm hại, trong đó có 326 loài NLXH được xác định là vấn đề lớn đối với các khu bảo tồn. TV NLXH xuất hiện ở nhiều khu vực trên thế giới, tuy nhiên các khu vực Châu A, Chau Phi, Nam và Trung Mỹ (bao gồm Mexico và Caribe) có số lượng loài và diện tích phân bố lớn hơn so với các khu vực khác.

Tại Hoa Kỳ và Canada đã ghỉ nhận có khoảng 2.100 loài TV NLXH. Nhiều loài trong tổng số 5.000 loài thực vật ngoại lai hiện đang bắt gặp trong các hệ sinh thái tự nhiên ở Hoa Kỳ là những loài được du nhập để làm thức ăn, lấy sợi hoặc làm cây cảnh. Trong số đó, có rất nhiều loài có giá trị lớn đối với ngành nông nghiệp, chỉ một số ít đã trở thành loài xâm hại và đe dọa các hệ sinh thái [6] Hầu như tắt cả các quốc gia ở Châu Phi đều bị ảnh hưởng bởi các sinh vật ngoại lai xâm hại. Theo Borokini, có 25 loài TV NLXH đã ghi nhận được ở Nigeria.

Ở Uganda ghi nhận được hơn 20 loài TV NLXH. Đối với Cộng hòa Nam Phi, IUCN (2004) đã xác định được 81 loài sinh vật ngoại lai nhưng một nghiên cứu khác cho. rằng quốc gia này ít nhất có 161 loài TV NLXH bắt gặp trong các hệ sinh thái tự nhiên. và bán tự nhiên [6].

Ngoài ra, theo một nghiên cứu của Van Wilgen (2004), có khoảng 750 loài thực vật thân gỗ và gần 8.000 loài cây bụi, cây quả mọng nước và cây thân thảo được ghi nhận đã du nhập vào Nam Phi. Trong số các loài này, có tới 161 loài thực vật ngoại lai xâm hại, trong đó có 110 loài (chiếm 68% các loài xâm hại) thuộc nhóm thực vật thân gỗ. Tông diện tích các loài thực vật thân gỗ bị ngoại lai xâm hại ở Nam Phi là hơn 100. Tai Sri Lanka sau 6 năm nghiên cứu đã ghi nhận có 39 loài TV NLXH đã phát tán trong các hệ sinh thái tự nhiên và bán tự nhiên.

Có 13 loài thực vật có trong danh sách 100 loài sinh vật ngoại lai gây hại nghiêm trọng trên thế giới. Những nghiên cứu khác ciing da ghi nhan được 30 loài TV NLXH ở Sri Lanka. Trong đó, có 15 loài thực vật ngoại lai xuất hiện ở khu bảo tồn động vật hoang dã Mihintale [6] New Zeland là nơi có số loài sinh vật ngoại lai lớn hơn số loài bản địa. Tính cả đất nước New Zeland chỉ có 1.200 loài là loài bản địa, trong khi đó loài ngoại lai đã lên tới 1.700 loài Tại Nigeria, kết quả nghiên cứu của Borokini chỉ ra rằng có 25 loài thực vật ngoại lai xâm hại đã ghi nhận được ở Nigeria.

Ở Uganda ghi nhận được hơn 20 loài thực vật ngoại lai xâm hại [25].