phần mở đầu, phần kết luận, những tài liệu tham khảo và phần phụ lục thì luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận, thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Một số biện pháp khai thác giá trị văn hóa truyền thống của lễ hội núi Voi vào giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh lớp 5 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 10 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái quát chung về văn hóa, giá trị văn hóa, văn hóa truyền thống và giá trị văn hóa truyền thống 1. Văn hóa và tính chất của văn hóa * Khái niệm Văn hóa là tập hợp những giá trị do con ngƣời tự sáng tạo ra, liên quan đến mọi mặt vật chất và tinh thần. Trong một số nghiên cứu của một số tác giả, văn hóa có liên quan đến quá trình tiến hóa sinh học của con ngƣời, là sản phẩm của loài ngƣời thông minh.
Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa lại đƣợc thể hiện theo một cách nhìn, cách đánh giá khác nhau và trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu, văn hóa lại đƣợc định nghĩa khác nhau. Theo thuật ngữ khoa học, tiếng La - tinh cho nguồn gốc văn hóa có nghĩa là trồng trọt. Nó đƣợc sử dụng theo nghĩa: "trồng cây vào đất" và "gieo hạt tinh thần" hoặc "giáo dục và đào tạo tinh thần của con ngƣời". Theo Anh Thomas Hobbes (1588 – 1679) đã nhấn mạnh sự quan trọng của giáo dục trẻ em nhƣ sau: “Lao động dành cho đất gọi là sự gieo trồng còn sự dạy dỗ trẻ em gọi là gieo trồng về tinh thần”.
Các nhà định nghĩa tâm lý học: nhấn mạnh đến quá trình con ngƣời thích nghi với môi trƣờng, gắn liền với sự học hỏi, từ đó làm lên những thói quen, lối cƣ xử tốt đẹp của con ngƣời. Theo từ điển Wikipedia “Văn hóa là bao gồm tất cả những sản phẩm của con ngƣời, và nhƣ vậy, văn hóa bao gồm cả hai khía cạnh: khía cạnh phi vật chất của xã hội nhƣ ngôn ngữ, tƣ tƣởng, giá trị và các khía cạnh vật chất nhƣ nhà cửa, quần áo, các phƣơng tiện, v. Cả hai khía cạnh cần thiết để làm ra sản phẩm và đó là một phần của văn hóa” [48]. Theo Đại từ điển tiếng Việt của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam - Bộ Giáo dục và đào tạo xuất bản năm 1998 “Văn hóa là những giá trị vật chất, tinh thần do con ngƣời sáng tạo ra trong lịch sử” [46].
11 Nếu xét theo phƣơng diện nghĩa rộng thì văn hóa bao gồm cả giá trị về mặt vật chất cũng nhƣ giá trị tinh thần đƣợc chính con ngƣời tạo ra trong quá trình hiện thực khách quan.Mác xem văn hóa chính là những quả ngọt nhờ lao động sáng tạo của con ngƣời trong quá trình dài lao động sản xuất ra vật chất và tái sản xuất ra đời sống hiện thực của con ngƣời. Nghĩa hẹp thì văn hóa đƣợc giới hạn bởi không gian, thời gian. Các yếu tố tinh thần: đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật. trong đó pháp luật, đạo đức là thể chế xã hội.
Văn học, nghệ thuật là hoạt động tinh thần. Trong cuốn “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” Trần Ngọc Thêm cho rằng: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tƣơng tác giữa con ngƣời với môi trƣờng tự nhiên và xã hội của mình” [37, tr. Qua nghiên cứu các khái niệm về văn hóa, ta có thể thấy rằng “văn hóa đƣợc coi là toàn bộ các khía cạnh của cuộc sống xã hội nhƣ ngôn ngữ, tiếng nói, tôn giáo, tƣ tƣởng, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh… của dân tộc, đất nƣớc. Nó mang đến giá trị về mặt tinh thần nhằm phục vụ cho nhu cầu và lợi ích của cộng đồng ngƣời dân”.
Văn hóa tạo điều kiện cho con ngƣời sáng tạo, và sự tƣơng tác giữa con ngƣời với nhau sẽ tạo ra văn hóa. Văn hóa thể hiện lịch sử vàng son của mỗi quốc gia. Dân tộc nào có lịch sử truyền bá văn hóa lâu đời thì sẽ có nhiều nét văn hóa, công trình mang giá trị nhân văn. * Đặc điểm của văn hóa Ngôn ngữ, tƣ tƣởng, đạo đức, lối sống, cách sinh hoạt, phong tục, tập quán, tín ngƣỡng, là nền tảng của văn hóa.
Văn hóa sẽ là tấm gƣơng hoàn chỉnh, phản chiếu hình ảnh của mỗi quốc gia. Nó thể hiện tình cảm, ý thức, nhân cách, trình độ, nền văn minh của mỗi dân tộc. Giai đoạn thứ bậc: Sáng tạo văn hóa là sản phẩm của xã hội, bao gồm năng lƣợng của tiến bộ, cái tốt, cái mới, sự phát triển, cái tiến bộ. Đặc điểm thứ nhất cần nói tới của văn hóa đó chính là tính lịch sử của văn hóa.
Đó chính là chiều dày, chiều sâu của văn hóa từ khi nó xuất hiện và 12 tồn tại cho đến ngày nay. Tính lịch sử của văn hóa nói lên truyền thống văn hóa của dân tộc đó. Truyền thống văn hóa là những giá trị văn hóa cổ xƣa đƣợc tiếp thu và tái hiện trong cộng đồng của mỗi dân tộc qua không gian và thời gian, kết hợp thành những khuôn mẫu và chuẩn mực xã hội. Truyền thống, pháp luật, dƣ luận xã hội.
đã đƣợc đƣa ra cho đến ngày nay. Bằng cách liên tục xem xét các giá trị, văn hóa thực hiện chức năng quan trọng là điều chỉnh xã hội. Nó giúp xã hội duy trì trạng thái cân bằng động; Luôn hoàn thiện bản thân để thích ứng với những thay đổi của môi trƣờng. Nó giúp định hƣớng các chuẩn mực và đóng vai trò là động lực cho sự phát triển của xã hội.
Văn hóa đƣợc xây dựng xuyên suốt lịch sử loài ngƣời, phản ánh một quá trình sáng tạo lâu dài của con ngƣời, thậm chí là lịch sử của các quốc gia. Đặc điểm thứ hai của văn hóa là tính hệ thống: Tƣơng tự nhƣ tính lịch sử, văn hóa cũng đƣợc đúc kết theo chuỗi các sự kiện, kết nối trong suốt chiều dài lịch sử gắn với quá trình phát triển của dân tộc, quốc gia. Nhờ có tính hệ thống của văn hóa, nó nhƣ một một thực thể bao trùm mọi hoạt động của văn hóa xã hội, nó có thể thực hiện các chức năng của tổ chức xã hội. Chính văn hóa không ngừng làm tăng sự ổn định của xã hội và cung cấp tất cả các phƣơng tiện cần thiết để đối phó với môi trƣờng tự nhiên và xã hội của nó.
Đặc điểm thứ ba, tính giá trị: Bất cứ một khía cạnh nào của văn hóa cũng mang đến một giá trị nào đó. Có thể có tính tức thời hoặc có thể mang tính lâu dài. Tuy nhiên, nhìn chung văn hóa mang đến ý nghĩa tốt đẹp, thậm chí nhiều trƣờng hợp còn trở thành thƣớc đo chuẩn mực của con ngƣời và xã hội. Các giá trị văn hóa theo mục đích, có thể chia thành giá trị vật chất (phục vụ nhu cầu vật chất) và giá trị tinh thần (phục vụ nhu cầu tinh thần).
Theo ý nghĩa có thể chia thành giá trị sử dụng, giá trị đạo đức và giá trị thẩm mỹ. Theo thời gian, có thể phân biệt giữa các giá trị vĩnh viễn và nhất thời. Sự phân biệt giá trị theo thời gian cho phép chúng ta có cách nhìn biện chứng, khách quan trong việc đánh giá giá trị của sự vật, hiện tƣợng. Tránh những khuynh hƣớng cực đoan - từ chối sạch sẽ hoặc khen ngợi hết lời.
Giá trị văn hóa Theo Ngô Đức Thịnh: “Giá trị văn hóa (cultural value) do con ngƣời ở mỗi xã hội nhất định sáng tạo ra trong quá trình lịch sử. Nhƣng một khi hệ giá trị văn hóa đã hình thành thì nó lại có vai trò định hƣớng cho các mục tiêu, phƣơng thức và hành động của con ngƣời trong các xã hội ấy. Nó cũng chính là một thứ vốn xã hội (social capital)” [38]. Theo Bùi Hoài Sơn: “Giá trị văn hóa là sản phẩm của con ngƣời, phụ thuộc vào sự phát triển kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa mỗi thời đại.
Giúp định hƣớng mục tiêu, phƣơng thức hành động của mỗi con ngƣời và giúp điều tiết sự phát triển chung của cả xã hội. Từ chiều cạnh giá trị quốc gia, vùng, miền, tộc ngƣời, việc xây dựng giá trị văn hóa cần phải kết hợp giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống kết hợp với lựa chọn tiếp thu tinh hoa giá trị văn hóa thế giới, phù hợp với bối cảnh phát triển đất nƣớc” [35]. Theo Trần Đình Sử: “Giá trị văn hóa thể hiện trong cách ứng xử của con ngƣời qua các quan hệ với tự nhiên, ngƣời với cộng đồng xã hội, ngƣời với ngƣời khác, ngƣời với bản thân mình. Chân, giả, thiện, ác, xấu, lành, dữ, cao quý, tầm hƣờng, linh thiêng, phàm tục, … chính là các giá trị thể hiện của con ngƣời trong các quan hệ ấy.
Thiếu cá giá trị văn hóa soi đƣờng con ngƣời chẳng khác con vật” [47]. Nhƣ vậy, có thể hiểu “Giá trị văn hóa là những gì mà qua đó thành viên của một nền văn hóa xác định điều gì là đáng mong muốn và không đáng mong muốn, tốt hay không tốt, đẹp hay xấu…trong một xã hội, các thành viên đều xây dựng quan điểm riêng về bản thân mình và về thế giới dựa trên những giá trị văn hóa. Văn hóa truyền thống Mỗi dân tộc đều có một nền văn hóa truyền thống, đó là truyền thống văn hóa và tƣ tƣởng xã hội. Mỗi quốc gia đều có nền văn hóa riêng, là sự kết hợp của các phong tục tập quán và các yếu tố văn hóa.
Nó đƣợc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, không chỉ cho các cá nhân mà còn cho toàn xã hội. 14 Đỗ Thị Bích Loan đã chỉ ra rằng: “Nói đến văn hóa truyền thống tức là nói đến những giá trị văn hóa truyền thống. Nó cả mặt tích cực và tiêu cực của văn hóa truyền thống” [29]. Theo Đặng Thị Phƣơng Uyên “Văn hóa truyền thống là văn hóa đƣợc hình thành trong thời quá khứ xa xƣa và đƣợc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Văn hóa truyền thống đƣợc so sánh với văn hóa hiện đại. Văn hóa hiện đại đƣợc hình thành trong thời hiện đại” [44, tr. Văn hóa truyền thống đƣợc biết đến nhiều trong đời sống của một xã hội. Nó đƣợc thiết lập lâu dài và đƣợc truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Văn hóa truyền thống thể hiện trên nhiều phƣơng diện: vật chất và tinh thần, hữu hình và vô hình, vật thể và phi vật thể.