CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU, CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRONG CÁC ĐƠN VỊHÀNH CHÍNH 1. Khái niệm, phân loại và đặc điểm của đơn vị hành chính 1.1 Khái niệm đơn vị hành chính Theo giáo trình kế toán hành chính sự nghiệp của Học viện tài chính: “Đơn vị hành chính sự nghiệp là đơn vị được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành các quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý Nhà nước về một hoạt động nào đó. Đơn vị hành chính sự nghiệp là các đơn vị, cơ quan hoạt động bằng nguồn kinh phí do ngân sách Nhà nước hoặc cấp trên cấp phát bằng nguồn kinh phí khác như hội phí, học phí, viện phí, kinh phí được tài trợ, thu từ hoạt động kinh doanh, dịch vụ,. Đó“là các đơn vị hành chính sự nghiệp trực thuộc các Bộ, Tổng cục, các cơ quan Đoàn thể, các tổ chức xã hội do trung ương và địa phương quản lý và các đơn vị trực thuộc lực lượng”vũ trang.
Đơn vị hành chính sự nghiệp có nhiều loại, có chức năng, nhiệm vụ khác nhau, hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau và được chia thành hai nhóm: các cơ quan hành chính và các đơn vị sự nghiệp. Trong đó, cơ quan hành chính là những đơn vị được thành lập để làm nhiệm vụ quản lý hành chính theo lĩnh vực hoặc do địa phương phân công, còn đơn vị sự nghiệp là những đơn vị được thành lập để cung cấp dịch vụ công phục vụ cho việc phát triển kinh tế, xã hội. Cụ thể, đơn“vị hành chính là cơ quan trong bộ máy Nhà nước được thành lập theo Hiến pháp và pháp luật để thực hiện quyền lực Nhà nước, có chức năng quản lý hành chính nhà nước trên tất cả các lĩnh vực của xã hội. Hành chính nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp của Nhà nước, đó là hoạt động chấp hành và điều hành của hệ thống hành chính nhà nước 9 trong quản lý xã hội theo khuôn khổ pháp luật nhà nước nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội.
Cơ quan hành chính nhà nước là các cơ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng,… bao gồm ba hệ thống tổ chức từ Trung ương đến địa phương: Cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp. Cơ quan lập pháp là Quốc hội sẽ đặt ra luật pháp của quốc gia hay thông qua các đạo luật do các tổ chức khác trình lên. Ngoài ra, cơ quan lập pháp còn quyết định và thông qua việc tiêu dùng ngân sách. Cơ quan hành pháp là các cơ quan ban hành văn bản quy định chi tiết thi hành luật, còn có thẩm quyền ban hành các văn bản dưới luật như nghị định, quyết định, quy chế,… để tổ chức việc thi hành luật.” Cơ quan tư pháp ở Việt Nam hiện nay là một hệ thống các cơ quan gồm cơ quan điều tra, cơ quan kiểm sát, cơ quan xét xử và cơ quan thi hành án.
Trong đó, trọng tâm của hệ thống các cơ quan tư pháp là Tòa án nhân dân thực hiện quyền xét xử.2 Phân loại các đơn vị hành chính Theo căn cứ pháp lý để thành lập, đơn vị hành chính bao gồm: - Các”cơ quan hiến định: là loại cơ quan hành chính nhà nước do Hiến pháp quy định việc thành lập và được thành lập dựa trên cơ sở các đạo luật và văn bản dưới luật. Đây là các cơ quan hành chính nhà nước mà việc tổ chức, hoạt động của cơ quan này do hiến pháp quy định bao gồm các cơ quan như Chính phủ, các Bộ, các cơ quan ngang Bộ, Ủy ban nhân dân các cấp. Đây là các cơ quan hành chính nhà nước quan trọng nhất, có vị trí ổn định, tồn tại lâu dài. - Các cơ quan luật định: là các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chuyên môn kể cả ở Trung ương và địa phương.
Bao gồm các tổng cục, 10 các cục, các sở, phòng, ban,… Các cơ quan này là cơ quan chuyên môn của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền chung, được thành lập trên cơ sở Hiến pháp nhưng có tính năng động hơn, phù hợp hơn với những thay đổi của hoạt động quản lý nhà nước.” Theo khả năng tự đảm bảo kinh phí, các đơn vị hành chính bao gồm: - Các đơn vị hành chính được ngân sách cấp 100% kinh phí như Ủy ban nhân dân tỉnh, huyện… - Các đơn vị hành chính ngoài được ngân sách cấp kinh phí được giữ lại một phần phí hoặc lệ phí đã thu để đảm bảo nguồn chi ví dụ như cơ quan Thi hành án. Theo”phân cấp quản lý tài chính, các đơn vị hành chính được tổ chức theo hệ thống dọc tương ứng với từng cấp ngân sách nhằm phù hợp với công tác chấp hành ngân sách cấp đó. Cụ thể, các đơn vị hành chính được chia thành ba cấp: - Đơn vị dự toán cấp I: là cơ quan chủ quản các ngành hành chính sự nghiệp thuộc trung ương và địa phương như các Bộ, Tổng cục, Sở, ban,. Đơn vị dự toán cấp I trực tiếp làm việc với cơ quan tài chính để nhận và thanh quyết toán nguồn kinh phí cấp phát.
Đơn vị dự toán cấp I có trách nhiệm: Tổng hợp và quản lý toàn bộ vốn của ngân sách giao, xác định trách nhiệm và quyền hạn của đơn vị dự toán cấp dưới; phê chuẩn dự toán quý, năm của các đơn vị cấp dưới; tổ chức việc hạch toán kinh tế, việc quản lý vốn trong toàn ngành; tổng hợp các báo cáo, các biểu kế toán trong toàn ngành, tổ chức kiểm tra kế toán và kiểm tra tài chính đối với các đơn vị dự toán cấp dưới. - Đơn vị dự toán cấp II: Trực thuộc đơn vị dự toán cấp I, chịu sự lãnh đạo trực tiếp về tài chính và quan hệ cấp phát vốn của đơn vị dự toán cấp I. Đơn vị dự toán cấp II quản lý phần vốn ngân sách do đơn vị cấp I phân phối bao gồm phần kinh phí của bản thân đơn vị và phần kinh phí của các đơn vị 11 cấp III trực thuộc. Định kỳ, đơn vị phải tổng hợp chi tiêu kinh phí ở đơn vị và của đơn vị dự toán cấp III báo cáo lên đơn vị dự toán cấp I và cơ quan tài chính cùng cấp.
- Đơn vị dự toán cấp III: là đơn vị”dự toán“trực thuộc đơn vị dự toán cấp II, chịu sự lãnh đạo trực tiếp về tài chính và quan hệ cấp phát vốn của đơn vị dự toán cấp II, là đơn vị cuối cùng thực hiện dự toán. Đơn vị dự toán cấp III trực tiếp sử dụng kinh phí của ngân sách, chấp hành các chính sách về chi tiêu, về hạch toán, tổng hợp chi tiêu kinh phí báo cáo lên đơn vị dự toán cấp II và cơ quan tài chính cùng cấp theo định kỳ. Đơn vị dự toán có thể chỉ có một cấp hoặc hai cấp. Ở các đơn vị chỉ có một cấp thì cấp này phải làm nhiệm vụ của cấp I và cấp III.
Ở các đơn vị hành chính sự nghiệp được tổ chức thành hai cấp đơn vị dự toán thì đơn vị dự toán cấp trên làm nhiệm vụ của đơn vị dự toán cấp I, đơn vị dự toán cấp dưới làm nhiệm vụ của đơn vị dự toán cấp III.3 Đặc điểm của đơn vị hành chính Đơn vị”hành chính là đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định.Do tính chất, đặc điểm hoạt động của các đơn vị hành chính rất đa dạng, phức tạp, phạm vi rộng và chủ yếu chi cho hoạt động của các đơn vị này được trang trải từ nguồn kinh phí cấp phát của Nhà nước, các khoản chi tiêu cho đơn vị hành chính sự nghiệp chủ yếu là chi cho tiêu dùng, vì vậy kế toán phải đảm bảo chấp hành chế độ quản lý tài chính thật nghiêm ngặt. Điều đó đòi hỏi việc quản lý chi tiêu phải đúng mục đích, đúng dự toán đã phê duyệt theo từng nguồn kinh phí, từng nội dung chi tiêu theo tiêu chuẩn, định mức của nhà nước. Hoạt động của”loại hình đơn vị này có các”đặc điểm nổi bật sau: 12 Thứ nhất,”cơ“quan”hành”chính“nhà nước thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành”nhằm“thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước, bao gồm“những hoạt động được tiến hành trên cơ sở luật và thi hành”luật. Thứ“hai, hệ thống cơ quan hành chính nhà nước được thành lập từ Trung ương đến cơ sở, đứng đầu là Chính phủ, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, được tổ chức theo hệ thống thứ bậc, có mối quan hệ mật thiết phụ thuộc”vào nhau“về tổ chức và hoạt động nhằm thực thi quyền quản lý hành chính nhà nước.
Thứ ba, thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước được pháp luật quy định trên cơ sở lãnh thổ, ngành hoặc lĩnh vực chuyên môn mang tính tổng hợp. Đó là những quyền và nghĩa vụ pháp lý hành chính chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động chấp hành, điều hành. Thứ tư, cơ quan hành chính nhà nước đều trực tiếp hay gián tiếp trực thuộc cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp, chịu sự giám sát và báo cáo công tác trước cơ quan quyền lực nhà nước.” “Thứ năm, cơ quan hành chính nhà nước có hệ thống đơn vị cơ sở trực thuộc. Các đơn vị cơ sở của bộ máy hành chính nhà nước là nơi trực tiếp tạo ra của cải vật chất cho xã”hội.
Phần lớn“các cơ quan có chức năng quản lý hành chính đều có các đơn vị cơ sở trực“thuộc.2 Nội dung thu, chi ngân sách trong các đơn vị hành chính 1.1 Nội dung thu ngân sách Các“đơn vị hành chính“được thành lập và hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà để thực hiện các nhiệm vụ Nhà nước giao”phó. Do đó, các“đơn vị hành chính hoạt động chủ yếu nhờ nguồn kinh phí ngân sách nhà nước“cấp và không bị ràng buộc bởi trách nhiệm bồi hoàn trực tiếp. Theo Nghị định số 117/2013/NĐ-CP ngày 07 tháng 10 năm 2013 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 130/2005/NĐ-CP ngày 17 tháng 10 năm 2005 13 của Chính phủ quy định về chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính đối với các cơ quan nhà nước, ngoài kinh phí do ngân sách cấp còn có các khoản phí, lệ phí được để lại theo quy định và các khoản thu hợp pháp khác theo quy định của pháp luật.