Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu phân loại và bước đầu xác định giá trị bảo tồn các loài thuộc chi mộc hương aristolochia l ở việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu phân loại và bước đầu xác định giá trị bảo tồn các loài thuộc chi mộc hương, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Lại Việt Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trung Thành
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phân Loại Và Bước Đầu Xác Định Giá Trị Bảo Tồn Các Loài Thuộc Chi Mộc Hương (Aristolochia L.) Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lịch sử nghiên cứu và hệ thống học chi Mộc hương trên thế giới
• 0.2. Tình hình nghiên cứu chi Mộc hương tại Việt Nam
• 1. CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VÀ HỆ THỐNG HỌC CHI MỘC HƯƠNG (ARISTOLOCHIA L.) TRÊN THẾ GIỚI
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp hình thái so sánh
• 2.3.2. Phương pháp đánh giá giá trị bảo tồn
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Hệ thống phân loại chi Mộc hương (Aristolochia L.)
• 3.2. Đặc điểm hình thái chi Mộc hương ở Việt Nam
• 3.2.1. Thân và vỏ
• 3.2.2. Hoa và bao hoa
• 3.2.3. Bộ nhị - nhụy (gynostemium)
• 3.3. Khóa phân loại chi Mộc hương (Aristolochia L.)
• 3.4. Mô tả các taxon trong chi Mộc hương (Aristolochia L.)
• 3.4.1. Phân chi Aristolochia
• 3.4.1.1. Aristolochia pothieri Pierre ex Lecomte – Mộc hương pothier, Phòng kỉ pothier
• 3.4.1.2. Aristolochia acuminata Lam. – Mộc hương lá nhọn, Mã đậu linh lá nhọn
• 3.4.1.3. Aristolochia impressinervis Liang – Mộc hương gân dẹt, Mã đậu linh gân dẹt
• 3.4.1.4. Aristolochia tuberosa Liang & Hwang – Mộc hương củ, Mã đậu linh củ
• 3.4.1.5. Aristolochia longgangensis Liang – Mộc hương long châu, Mã đậu linh long châu
• 3.4.1.6. Aristolochia cochinchinensis Do & Luu – Mộc hương nam bộ, Mã đậu linh nam bộ, Phòng kỷ nam bộ
• 3.4.1.7. Aristolochia binhthuanensis – Mộc hương bình thuận
• 3.4.1.8. Aristolochia chlamydophylla Wu ex Hwang – Mộc hương lá mỏng
• 3.4.1.9. Aristolochia cambodiana Pierre ex Lecomte – Mộc hương cămpuchia, Mã đậu linh cămpuchia
• 3.4.2. Phân chi Siphisia
• 3.4.2.1. Aristolochia utriformis Hwang – Mộc hương hoa lưỡi liềm, Mã đậu linh lưỡi liềm
• 3.4.2.2. Aristolochia quangbinhensis Do – Mộc hương quảng bình, Phòng kỷ quảng bình
• 3.4.2.3. Aristolochia faviogonzalezii Do & Wanke – Mộc hương favio, Phòng kỷ favio
• 3.4.2.4. Aristolochia tadungensis Do & Luu – Mộc hương tà đùng, Phòng kỷ tà đùng, Mã đậu linh tà đùng
• 3.4.2.5. Aristolochia xuanlienensis Huong N. – Mộc hương xuân liên, Phòng kỷ Xuân Liên, Mã đậu linh xuân liên
• 3.4.2.6. Aristolochia balansae Franch. – Mộc hương balansa, Phòng kỷ balansa
• 3.4.2.7. Aristolochia neinhuisii Do – Mộc hương neinhuis, Phòng kỷ neinhuis, Mã đậu linh neinhuis
• 3.4.2.8. Aristolochia hainanensis Merr. – Mộc hương hải nam, Phòng kỷ hải nam
• 3.4.2.9. Aristolochia tonkinensis Do & Wanke – Mộc hương bắc bộ, Phòng kỷ bắc bộ
• 3.4.2.10. Aristolochia nuichuaensis Luu – Mộc hương núi chúa, Phòng kỷ núi chúa
• 3.4.2.11. Aristolochia petelotii Schmidt – Mộc hương pê tê lốt, Phòng kỷ pê tê lốt
• 3.4.2.12. Aristolochia fangchi Wu ex Chow & Hwang – Mộc hương fang, Phòng kỷ fang, Mã đậu linh fang
• 3.4.2.13. Aristolochia annamensis Do, Wanke & Neinhuis – Mộc hương trung bộ, Phòng kỷ trung bộ, Mã đậu linh trung bộ
• 3.4.2.14. Aristolochia bidoupensis Do – Mộc hương bì đúp, Phòng kỷ bì đúp
• 3.4.2.15. Aristolochia kwangsiensis Chun et How ex Liang – Mộc hương quảng tây, Mã đậu linh quảng tây
• 3.5. Hiện trạng phân bố và bước đầu xác định giá trị bảo tồn các loài thuộc chi Mộc hương (Aristolochia L.)
• 3.5.1. Hiện trạng phân bố
• 3.5.2. Hiện trạng quần thể và bước đầu giá trị bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giá trị bảo tồn chi Mộc hương Aristolochia L

Chi Mộc hương (Aristolochia L.) là một trong những chi thực vật quan trọng trong hệ sinh thái Việt Nam. Với khoảng 23 loài được ghi nhận, chi này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có ý nghĩa trong y học. Việc bảo tồn các loài thuộc chi Mộc hương là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về giá trị bảo tồn của chi Mộc hương tại Việt Nam.

1.1. Đặc điểm sinh thái và phân bố của chi Mộc hương

Chi Mộc hương phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Các loài trong chi này thường sống trong các khu rừng ẩm ướt, nơi có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải. Đặc điểm sinh thái này giúp chi Mộc hương phát triển mạnh mẽ và đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái.

1.2. Giá trị y học của các loài Mộc hương

Nhiều loài trong chi Mộc hương được sử dụng trong y học cổ truyền. Chúng có tác dụng chữa trị nhiều bệnh như phong thấp, thủy thũng. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này không chỉ giúp duy trì nguồn dược liệu quý giá mà còn góp phần vào sự phát triển của y học hiện đại.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn chi Mộc hương tại Việt Nam

Mặc dù chi Mộc hương có giá trị cao, nhưng việc bảo tồn các loài này đang gặp nhiều thách thức. Sự phát triển đô thị hóa, khai thác rừng và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến môi trường sống của chúng. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo vệ và duy trì sự đa dạng của chi Mộc hương.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng của các loài Mộc hương

Nhiều loài trong chi Mộc hương đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và khai thác quá mức. Việc đánh giá mức độ nguy cấp của các loài này là rất cần thiết để có những biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến chi Mộc hương

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố của chi Mộc hương. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa có thể làm giảm khả năng sinh trưởng của các loài trong chi này, từ đó ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học.

III. Phương pháp nghiên cứu giá trị bảo tồn chi Mộc hương

Để nghiên cứu giá trị bảo tồn của chi Mộc hương, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các nghiên cứu hình thái, phân loại và sinh thái học giúp xác định các loài và đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Việc sử dụng công nghệ sinh học cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích gen và xác định mối quan hệ giữa các loài.

3.1. Phương pháp hình thái học trong nghiên cứu

Phương pháp hình thái học giúp phân loại và xác định các loài trong chi Mộc hương dựa trên các đặc điểm hình thái như lá, hoa và quả. Việc phân tích hình thái giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và mối quan hệ giữa các loài.

3.2. Ứng dụng công nghệ sinh học trong nghiên cứu

Công nghệ sinh học, đặc biệt là phân tích DNA, đã được sử dụng để xác định mối quan hệ phát sinh giữa các loài Mộc hương. Phương pháp này giúp làm rõ hơn về nguồn gốc và sự phát triển của chi Mộc hương tại Việt Nam.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn của chi Mộc hương

Kết quả nghiên cứu cho thấy chi Mộc hương có giá trị bảo tồn cao và cần được chú trọng trong các chương trình bảo tồn. Các loài trong chi này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có tiềm năng lớn trong y học. Việc bảo tồn chi Mộc hương sẽ góp phần vào việc duy trì sự đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

4.1. Kết quả phân loại và đánh giá tình trạng bảo tồn

Nghiên cứu đã xác định được 23 loài Mộc hương tại Việt Nam, trong đó nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Việc đánh giá tình trạng bảo tồn giúp xác định các loài cần được bảo vệ khẩn cấp.

4.2. Ứng dụng của Mộc hương trong y học hiện đại

Nhiều loài Mộc hương đã được nghiên cứu và ứng dụng trong y học hiện đại. Các hợp chất chiết xuất từ Mộc hương có thể được sử dụng để phát triển thuốc chữa bệnh, từ đó nâng cao giá trị kinh tế và bảo tồn các loài này.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của chi Mộc hương tại Việt Nam

Chi Mộc hương có giá trị bảo tồn cao và cần được chú trọng trong các chương trình bảo tồn. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của y học và bảo vệ môi trường. Tương lai của chi Mộc hương tại Việt Nam phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả và sự quan tâm của cộng đồng.

5.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả

Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả như xây dựng các khu bảo tồn, tăng cường giáo dục cộng đồng về giá trị của chi Mộc hương và khuyến khích nghiên cứu khoa học về các loài này.

5.2. Tương lai nghiên cứu và phát triển chi Mộc hương

Nghiên cứu về chi Mộc hương cần được tiếp tục mở rộng để khám phá thêm nhiều loài mới và ứng dụng trong y học. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học và tổ chức bảo tồn sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững của chi Mộc hương tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ thực vật Việt Nam có mức độ đa dạng sinh học cao với khoảng 10.500 loài thuộc 265 họ thực vật bậc cao có mạch. Chi Mộc hương (Aristolochia L.) thuộc họ Mộc hương (Aristolochiaceae) là một trong những chi thực vật đặc sắc với khoảng 600 loài phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên toàn cầu. Tại Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu trước đây chỉ ghi nhận rải rác từ 11 đến 13 loài mà chưa có sự khảo sát toàn diện. Tình trạng định loại nhầm lẫn danh pháp khoa học và giới hạn phân loại giữa các taxon diễn ra khá phổ biến, điển hình là sự nhầm lẫn giữa Aristolochia acuminata và các loài tương cận, hoặc việc ghi nhận chưa chuẩn xác sự tồn tại ngoài tự nhiên của loài Aristolochia indica.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Lại Việt Hưng thực hiện năm 2020 hướng tới mục tiêu hoàn thành việc phân loại chi Mộc hương tại Việt Nam một cách hệ thống và đầy đủ. Nghiên cứu tập trung vào hai nhiệm vụ cốt lõi: chỉnh lý danh pháp, xây dựng khóa định loại cho 25 loài thuộc 2 phân chi, và bước đầu đánh giá hiện trạng bảo tồn theo tiêu chuẩn quốc tế IUCN. Phạm vi nghiên cứu bao quát các vùng sinh thái trọng điểm từ các dãy núi đá vôi phía Bắc (Cao Bằng, Lạng Sơn, Hải Phòng) đến vùng rừng nhiệt đới miền Trung và Tây Nguyên (Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Gia Lai, Lâm Đồng). Kết quả của luận văn đóng góp dữ liệu nền tảng phục vụ biên soạn bộ sách "Thực vật chí Việt Nam", cung cấp cơ sở khoa học để quản lý bảo tồn nguồn gen quý hiếm và định hướng khai thác bền vững 10 loài Mộc hương có giá trị dược liệu trong y học cổ truyền.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại học thực vật kinh điển của Schmidt (1935) kết hợp với các quan điểm phát sinh chủng loại phân tử hiện đại từ nghiên cứu vùng gen trnK-matK của Wanke và cộng sự (2006). Trên quy mô toàn cầu, chi Aristolochia được cấu thành từ 3 phân chi chính gồm: Aristolochia, Siphisia và Pararistolochia. Tại Việt Nam, hệ thống phân loại ghi nhận sự hiện diện của 2 phân chi đại diện là Aristolochia và Siphisia.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 4 khái niệm hình thái học cơ bản:

• Bộ nhị - nhụy (gynostemium): Cấu trúc hợp sinh đặc trưng giữa nhị và đầu nhụy, đóng vai trò phân tách giữa các phân chi với số lượng thùy biến thiên từ 3 đến 6 thùy.
• Cấu trúc bao hoa 3 phần: Gồm gốc bao hoa (utricle), ống bao hoa (tube) và cánh môi (limb), tạo thành bẫy thụ phấn chuyên hóa.
• Kiểu nứt quả nang: Cơ chế mở quả tự nhiên từ đỉnh xuống gốc hoặc từ gốc lên đỉnh để phát tán hạt.
• Đơn phát sinh dòng (monophyly): Khái niệm tiến hóa xác định nguồn gốc chung của các nhánh phân loại dựa trên dữ liệu hình thái và phân tử.

Bên cạnh đó, luận văn áp dụng tiêu chuẩn đánh giá mức độ nguy cấp của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 2007) để xác định tình trạng đe dọa tuyệt chủng của các loài khảo sát.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 150 mẫu tiêu bản thực vật lưu giữ tại các cơ sở nghiên cứu uy tín như Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Dược liệu, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, kết hợp với các mẫu vật thu thập trực tiếp ngoài thực địa tại 12 tỉnh thành từ Bắc vào Nam trong giai đoạn 2018–2020.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp khảo sát theo tuyến sinh cảnh đặc trưng, tập trung vào các kiểu rừng thường xanh, rừng rụng lá và trảng cây bụi trên núi đá vôi ở dải độ cao từ 20 m đến 2.000 m.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phương pháp hình thái so sánh kinh điển. Lý do lựa chọn phương pháp này là vì cơ quan sinh sản của thực vật có tính ổn định cao, ít bị biến đổi bởi điều kiện môi trường bên ngoài, mang lại độ tin cậy vững chắc trong phân loại học. Mẫu vật được quan sát giải phẫu chi tiết bằng kính lúp soi nổi chuyên dụng và kính hiển vi quang học độ phóng đại lớn để ghi nhận các vi cấu trúc như gờ ống (annulus), mật độ lông và cấu tạo hạt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã thống kê, chỉnh lý và xác lập danh lục đầy đủ gồm 25 loài thuộc chi Mộc hương tại Việt Nam, phân chia thành 2 phân chi rõ rệt: phân chi Aristolochia (9 loài) và phân chi Siphisia (16 loài). Con số này ghi nhận mức tăng trưởng gần 100% so với 11–13 loài được ghi nhận trong các tài liệu thực vật học trước năm 2000.

Thứ hai, nghiên cứu xác lập bộ tiêu chí hình thái chẩn loại vững chắc giữa 2 phân chi:

• Phân chi Aristolochia: Cây leo thân cuốn, bao hoa thẳng, cánh môi không phân thùy, bộ nhị - nhụy gồm 6 thùy, quả nang mở nứt từ gốc hướng lên đỉnh, hạt dẹt thường có cánh màng (chiếm khoảng 80% số loài trong phân chi).
• Phân chi Siphisia: Cây leo thân gỗ trườn, bao hoa uốn cong hình chữ U hoặc hình móng ngựa, cánh môi phân chia 3 thùy rõ rệt, bộ nhị - nhụy gồm 3 thùy, quả nang nứt từ đỉnh xuống gốc, hạt lồi lõm không có cánh.

Thứ ba, đính chính các sai sót danh pháp và vùng phân bố lịch sử. Nghiên cứu chứng minh loài Aristolochia indica không có vùng phân bố tự nhiên tại Việt Nam (chỉ được ghi nhận trồng nhân tạo tại Vườn Bách Thảo Sài Gòn), do đó việc đưa loài này vào danh mục Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 là không chính xác. Đồng thời, đánh giá loài Mộc hương củ (Aristolochia tuberosa) thuộc cấp nguy cấp EN theo tiêu chí A1c,d của IUCN do bị khai thác dược liệu quá mức.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu phân loại được tác giả tổng hợp trực quan thông qua bảng so sánh đặc điểm hình thái chi tiết của 25 loài và sơ đồ phân bố không gian theo độ cao sinh thái từ 20 m đến 2.000 m. Sự biến dị về hình thái cánh môi (từ dạng đĩa, dạng khiên đến hình kèn trumpet) và màu sắc họng bao hoa (chấm tím, đốm vàng) phản ánh mức độ chuyên hóa sinh thái cao trong mối quan hệ đồng tiến hóa giữa thực vật và côn trùng thụ phấn, đặc biệt là các loài bướm Phượng thuộc họ Papilionidae.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu tại Trung Quốc của Ma (1989) và Hwang (1988), khu hệ Mộc hương Việt Nam thể hiện tính đặc trưng rõ nét với tỷ lệ loài đặc hữu cao thuộc phân chi Siphisia, khẳng định Việt Nam là trung tâm phát sinh và đa dạng sinh học quan trọng của chi này tại khu vực Đông Nam Á.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên chi Mộc hương, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, thiết lập vùng giám sát bảo tồn nguyên vị (in-situ) đối với quần thể loài Mộc hương củ (Aristolochia tuberosa) tại Sa Pa (Lào Cai) và Đồng Văn (Hà Giang). Mục tiêu duy trì và bảo vệ 100% số lượng cá thể tự nhiên còn sót lại, hạn chế tình trạng thu hái tự phát của người dân địa phương. Thời gian triển khai từ năm 2021 đến 2023, do Chi cục Kiểm lâm các tỉnh phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện.

Thứ hai, triển khai chương trình nhân giống và bảo tồn chuyển vị (ex-situ) đối với 10 loài Mộc hương có giá trị làm thuốc. Chỉ tiêu đặt ra là nhân nuôi thành công tối thiểu 500 cây giống chuẩn tại các vườn thực vật và trạm dược liệu quốc gia trong giai đoạn 2022–2025, do Viện Dược liệu chủ trì phối hợp cùng Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam.

Thứ ba, cập nhật và điều chỉnh Danh lục Đỏ quốc gia: Đề xuất Hội đồng biên soạn Sách Đỏ Việt Nam đưa loài Aristolochia indica ra khỏi danh mục loài hoang dã nguy cấp, đồng thời bổ sung chính thức loài Aristolochia tuberosa vào hạng mục Nguy cấp (EN) trong kỳ rà soát quy chuẩn tới.

Thứ tư, xây dựng sổ tay hướng dẫn nhận diện hình thái thực địa và khóa định loại 25 loài Mộc hương bằng hình ảnh màu. Tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho hơn 200 cán bộ kiểm lâm tại các Vườn quốc gia Bạch Mã, Cát Bà, Núi Chúa trước năm 2024 nhằm nâng cao hiệu quả tuần tra rừng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Các nhà phân loại học thực vật và chuyên gia đa dạng sinh học: Khai thác khóa định loại lưỡng phân chuẩn xác để phục vụ công tác giám định mẫu vật, xử lý dữ liệu tiêu bản và đóng góp tư liệu cho công trình Thực vật chí Việt Nam.
• Cán bộ quản lý tại các Ban quản lý Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng thông tin phân bố sinh thái và hiện trạng quần thể của 25 loài để xây dựng phương án bảo vệ đa dạng sinh học rừng hiệu quả.
• Chuyên gia nghiên cứu Dược liệu học và doanh nghiệp sản xuất thuốc: Sử dụng dữ liệu phân loại để định danh chính xác 10 loài Mộc hương có hoạt tính sinh học, tránh nhầm lẫn nguồn gốc nguyên liệu làm ảnh hưởng đến tính an toàn và chất lượng dược phẩm.
• Giảng viên, học viên sau đại học và sinh viên ngành Sinh học, Lâm nghiệp: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh và đánh giá bảo tồn theo chuẩn IUCN.

Câu hỏi thường gặp

Làm thế nào để phân biệt nhanh hai phân chi Mộc hương tại Việt Nam? Phân chi Aristolochia là dây leo cuốn, có hoa thẳng, bộ nhị - nhụy gồm 6 thùy và quả nứt từ gốc. Ngược lại, phân chi Siphisia là dây gỗ trườn, bao hoa uốn cong chữ U, bộ nhị - nhụy 3 thùy và quả nứt từ đỉnh.

Tại sao luận văn đề xuất loại bỏ loài Aristolochia indica khỏi Sách Đỏ Việt Nam? Dữ liệu khảo sát thực địa và rà soát tiêu bản chứng minh loài Aristolochia indica không có vùng phân bố tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng Việt Nam, chỉ từng được trồng nhập nội tại Vườn Bách Thảo Sài Gòn, nên không thuộc đối tượng bảo tồn hoang dã.

Loài Mộc hương củ (Aristolochia tuberosa) bị đe dọa bởi những yếu tố nào? Loài này bị suy giảm nghiêm trọng về số lượng quần thể do hoạt động khai thác rễ củ quá mức để làm thuốc trị viêm gan, giảm đau của đồng bào miền núi, kết hợp với tình trạng thu hẹp sinh cảnh sống trên 700 m.

Chi Mộc hương có vai trò sinh thái gì đối với động vật? Lá và thân của các loài chi Mộc hương là nguồn cung cấp thức ăn duy nhất và thiết yếu cho ấu trùng của nhiều loài bướm Phượng quý hiếm thuộc họ Papilionidae, đóng vai trò then chốt trong chuỗi thức ăn tự nhiên.

Luận văn đã bổ sung bao nhiêu loài Mộc hương so với các tài liệu thực vật học cổ điển? So với 11–13 loài được ghi nhận trong công trình của Phạm Hoàng Hộ năm 2000, luận văn đã hệ thống hóa và nâng tổng số loài lên 25 loài, phản ánh chính xác tính đa dạng phong phú của chi thực vật này.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện 25 loài Mộc hương thuộc 2 phân chi (Aristolochia và Siphisia) tại Việt Nam.
• Xây dựng thành công khóa phân loại lưỡng phân chi tiết dựa trên các đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản và sinh dưỡng.
• Xác lập hiện trạng bảo tồn chuẩn xác theo IUCN, chỉ rõ tình trạng nguy cấp của loài Aristolochia tuberosa (EN).
• Chỉnh lý các sai sót danh pháp lịch sử và chứng minh sự vắng mặt tự nhiên của loài Aristolochia indica.
• Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc phục vụ công tác nghiên cứu Dược liệu và biên soạn Thực vật chí Việt Nam.

Trong giai đoạn 2021–2025, các nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng phân tích chỉ thị phân tử kết hợp sàng lọc hóa thực vật chuyên sâu. Các đơn vị quản lý bảo tồn thiên nhiên và viện nghiên cứu dược liệu được khuyến nghị ứng dụng ngay khóa định loại này vào thực tiễn kiểm kê tài nguyên rừng và phát triển nguồn gen bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Lịch sử nghiên cứu và hệ thống học chi Mộc hương (Aristlochia L.) trên thế giới Chi Mộc hương (Aristolochia) là chi lớn nhất của họ Mộc hương (Aristolochiaceae), thuộc bộ Hồ tiêu (Piperales) (Wagner et al. Chi này được C. Trong đó, tác giả đi sâu phân tích một số đặc điểm hình thái của lá và thân trong chi Mộc hương.

Trong cuốn “Systema Nature” (1767), tác giả bổ sung thêm 5 loài so với nghiên cứu đã công bố trước đó, đưa tổng số loài của chi Mộc hương lên 20 loài. Trên cơ sở đặc điểm hình thái và cấu trúc của bộ nhị - nhụy (gynostemium) tác giả lần đầu đề xuất hệ thống học chi Mộc hương, bao gồm 2 nhóm (tương đương phân chi): nhóm gynostemium 3 thùy và nhóm gynostemium 6 thùy. Trong đó, nhóm gynostemium 3 thùy được chia làm 3 section: Asterolytes, Siphisia và Hexondon; 3 nhóm này phân biệt nhau ở đặc điểm hình thái của ống bao hoa. Nhóm với cấu trúc gynostemium 6 thùy được phân chia thành 2 section: Gymnolobus và Diplolobus dựa vào đặc điểm hình thái của ống bao hoa và cánh môi.

Trong quá trình nghiên cứu phân loại họ Mộc hương (Aristolochiaceae), F. Klotzsch (1859) đã xây dựng một hệ thống phân loại mới cho tông Aristolochieae. Theo đó, tông Aristolochieae gồm 2 phân tông với 05 chi (Aristolochia, Endodeca, Siphisia, Einomeida và Howardia. Trong đó, chi Aristolochia gồm 2 phân chi: Euaristolochia và Podanthemum; chi Siphisia gồm 4 phân chi: Eusiphisia, Nepenthesia, Pentodon và Bracthycalyx [31].

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thống kê các hệ thống học chi Mộc hương (Aristolochia L.) Hệ thống Chi Phân chi Section Subsection phân loại 1. Siphisia thùy Duchartre 3. Bracthycalyx LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Diplolobus Bentham et. Polyanthera Aristolochia Hooker (1880) 3. Cánh môi 2 thùy, phiến lá hình tim B. Cánh môi 2 thùy; phiến lá hình ovan, Schmidt (1935) Aristolochia 1.

Cánh môi hình chuông, 3 thùy hẹp D. Cánh môi 3 thùy có đuôi dài; gốc lá hình ovan đến mác 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cánh môi hình phễu, với 5 thùy riêng biệt 3. Hexodon Ma (1989) Aristolochia 4.

Pararistolochia 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bentham et Hooker (1880), trên cơ sở đặc điểm hình thái và sự khác nhau giữa cấu tạo của bao hoa, tác giả đã phân chia họ Aristolochiaceae trong 5 chi: Asarum, Bragantia, Thottea, Holostylis và Aristolochia. Trong đó chi Aristolochia gồm 4 phân chi: Diplolopus, Polyanthera, Gymnolobus và Siphisia; các phân chi này phân biệt với nhau bởi cấu tạo bao hoa, ống bao hoa và gynostemium [9]. Nghiên cứu hệ thống học, phân bố và phân loại chi này tại khu vực Đông và Đông Á, dựa trên cơ sở các hệ thống phân loại của Duchartre (1854, 1864) và Schmidt (1935), Ma (1989) đã sắp xếp 68 loài Mộc hương ở khu vực Đông và Đông Á trong 3 phân chi: Siphisia, Pararistolochia và Aristolochia. Trong đó phân chi Siphisia gồm 3 nhánh Asterolytes, Siphisia và Hexodon; phân chi Aristolochia gồm 2 nhánh là Gymnolobus và Diplolobus; phân chi Pararistolochia phân bố duy nhất ở khu vực Malaysia và châu Đại Dương (Úc).

Tác giả cũng chỉ ra khu vực phía Nam Trung Quốc là trung tâm đa dạng của chi này, tuy nhiên trong tài liệu chỉ có 6 loài được ghi nhận cho hệ thực vật Việt Nam [11],[23],[24],[25],[26]. Hwang et al. Ngày nay, ứng dụng kĩ thuật sinh học phân tử đã đóng góp đáng kể trong nghiên cứu hệ thống học thực vật, tiến hóa, mối quan hệ phát sinh chủng loại và đa dạng nguồn gen. Trong các phương pháp sinh học phân tử khác nhau đã được sử dụng, giải trình tự DNA (Deoxyribo Nucleic Acid) đã trở thành ứng dụng rộng rãi, bao gồm số lượng lớn của các trình tự lặp lại trong toàn bộ hệ gen đã được giải mã thông qua các phản ứng chuỗi trùng hợp hay phản ứng khuếch đại gen PCR (Polymerase Chain Reaction) với cặp mồi thích hợp (Hillis et al., 1996; Philip et al.

Mức độ biến đổi trình tự trong vùng gen mã hóa và các vùng đệm - vùng không mã hóa của nhiều gen lục lạp và gen nhân đã được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu hệ thống học và mối quan hệ phát sinh chủng loại ở thực vật (Chase et al., 1993; Clegg et al. Nghiên cứu mối quan hệ phát sinh chủng loại trong phạm vi họ Mộc hương (Aristolochiaceae) hoặc giữa các họ trong bộ Hồ tiêu (Piperales) đã được thực hiện trong suốt hai thập kỉ qua trên cơ sở đặc điểm hình thái hoặc kết hợp giữa đặc điểm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hình thái và dữ liệu phân tử. Murata et al. (2001) và Ohi-Toma et al.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu phần lớn không thể hiện mối quan hệ phát sinh của các loài được nghiên cứu. Những phân tích về mối quan hệ phát sinh chủng loại của họ Aristolochiaceae hoặc phân họ Aristolochioideae trên cơ sở đặc điểm hình thái học (González & Stevenson, 2002) hay dữ liệu phân tử (trnL intron, trnL-trnF spacer) (Neinhuis et al., 2005) cũng duy nhất bộc lộ đơn phát sinh dòng (monophyly) của một vài chi đã được ghi nhận trước đó[18],[28]. Kể từ khi gene matK có thể dễ dàng nhân bản cùng với phần intron liền kề trnK, vùng trnK-matK đã được sử dụng trong nghiên cứu mối quan hệ phát sinh loài ở chi Aristolochia (Wanke et al. Kết quả nghiên cứu không chỉ ủng hộ quan điểm trước đó khi phân chia chi Aristolochia trong 3 phân chi (Aristolochia, Siphisia và Pararistolochia), và cũng thể hiện mối quan hệ phát sinh loài ở một số nhánh chính (Hình 1.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Mối quan hệ phát sinh và hệ thống học chi Mộc hương (Aristolochia) (dựa trên nghiên cứu kết hợp đặc điểm hình thái và dữ liệu phân tử của vùng gen trnK-matK (Wanke et al., 2006)) 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình nghiên cứu chi Mộc hương (Aristolochia L.) ở Việt Nam Chi Mộc hương đã được nghiên cứu khá đầy đủ về mặt hệ thống học và phân loại học ở các nước vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Malesiana và Thái Lan. Tuy nhiên, ở Việt Nam còn thiếu những nghiên cứu phân loại chi Mộc hương một cách có hệ thống. Franchet (1898) là người đầu tiên nghiên cứu chi Mộc hương ở Việt Nam và vùng lân cận, tác giả đã mô tả 3 loài mới của chi này ở khu vực Đông Dương, trong đó duy nhât 1 loài cho khu hệ thực vật Việt Nam (A.

Kể từ thời điểm đó, không có loài mới nào của chi Mộc hương được phát hiện và mô tả ở Việt Nam. Tuy nhiên một số loài được ghi nhận thêm vùng phân bố cho khu hệ thực vật Việt Nam bởi các nghiên cứu sau đó của các nhà thực vật bản địa. Đỗ Tất Lợi (1999) đã liệt kê 2 loài Mộc hương cho hệ thực vật Việt Nam, trong đó loài A. heterophylla đc dùng như vị thuốc chữa các chứng thủy thũng, phong thũng, cước khí thấp thũng [7].

Phạm Hoàng Hộ (2000) đã liệt kê và mô tả sơ bộ đặc điểm 11 loài của chi Mộc hương ở Việt Nam, sau đó Nguyễn Tiến Bân (2003) đã bổ sung thêm 2 loài (A. How ex Liang and A.) cho khu hệ thực vật Việt Nam [5],[1]. Tuy nhiên danh pháp khoa học, đặc điểm phân loại và giới hạn loài của các loài kể trên là chưa rõ ràng. Đỗ Văn Trường (2015) khi nghiên cứu hệ thống học và tiến hóa của chi Mộc hương ở Việt Nam và vùng lân cận đã chỉ ra rằng, chi này ở Việt Nam được phân chia trong 2 phân chi (Aristolochia và Siphisia) gồm khoảng hơn 25 loài.

Tuy nhiên tác giả mới chỉ đề cập đến một số loài Mộc hương mới được mô tả gần đây (Huong et al., 2014; Do et al., 2014a; 2015a; 2015c; 2015d)) với phần lớn các loài thuộc phân chi Siphisia [21],[32],[13],[14],[15]. Gần đây, Đỗ Văn Trường & cs. cũng phát hiện và mô tả thêm một số loài Mộc hương mới cho khoa học thế giới (Do et al. 2017, 2018), cũng như những ghi nhận mới bổ sung cho khu hệ thực vật Việt Nam (Do 2016).

Thêm vào đó, tác giả cũng xem xét lại danh pháp và phân loại một số loài Mộc hương đã được ghi nhận trước đó ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, một số loài của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chi Mộc hương như: A. acuminata lần lượt bị định loại nhầm với các loài A. heterophylla (synonym của A.

zollingeriana (Đỗ Tất Lợi (1999), Võ Văn Chi & Trần Hợp (2001), Nguyễn Tiến Bân (2003), Võ Văn Chi (2011)) vẫn chưa được ghi nhận ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cũng chứng minh rằng loài A. indica không có vùng phân bố tự nhiên ở Việt Nam, loài này có thể được trồng ở Vườn Bách Thảo Sài Gòn do đó, việc đánh giá ở mức độ Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam, phần thực vật (2007) là không cần thiết. Với những phát hiện mới của chi Mộc hương thì việc nghiên cứu phân loại chi Mộc hương ở Việt Nam là cần thiết để đánh giá đúng tính đa dạng và giới hạn của mỗi loài, làm cơ sở cho công tác định loại mẫu vật.

Về giá trị sử dụng, theo các nhà thực vật Việt Nam, một số loài của chi Mộc hương có giá trị làm thuốc. Kết quả nghiên cứu của Viện Dược liệu (2016) ghi nhận 10 loài Mộc hương có giá trị làm thuốc. Tuy nhiên, một số loài trong danh sách này cần được định loại và nghiên cứu lại [6]. Như vậy, Ở Việt Nam bước đầu đã có một số công trình nghiên cứu về chi Mộc hương, tuy nhiên những nghiên cứu đó hoặc mô tả ngắn gọn, thiếu thông tin phân loại (Phạm Hoàng Hộ, 2000) hoặc mới chỉ liệt kê thành phần loài (Nguyễn Tiến Bân, 2003) hoặc mới chỉ tập trung vào mô tả một số taxon mới cho khoa học thể giới (Huong et al., 2014; Do et al.

Vì vậy, còn thiếu những nghiên cứu phân loại một cách hệ thống của chi này ở Việt Nam. Hơn nữa, những phát hiện loài mới của chi Mộc hương gần đây không chỉ làm tăng số lượng loài ở Việt Nam, nhưng cũng khẳng định tính đa dạng và tiềm năng cho phát hiện các loài Mộc hương mới cho khoa học. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƯƠNG II. NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận văn này bao gồm: a) Các loài thuộc chi Mộc hương (Aristolochia L.) ở Việt Nam b) Các mẫu tiêu bản thuộc chi Mộc hương (Aristolochia L.) ở Việt Nam đang được lưu giữ tại các phòng tiêu bản trong và ngoài nước. Các mẫu tiêu bản của chi Mộc hương (Aristolochia L.) được thu thập trong các đợt điều tra và khảo sát ngoài thực địa.