I. Tổng quan hoạt động cho thuê tài chính ở Việt Nam 2024
Hoạt động cho thuê tài chính là một kênh cấp vốn trung và dài hạn quan trọng. Nó giúp các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, tiếp cận máy móc, thiết bị hiện đại. Thay vì phải bỏ ra một khoản đầu tư lớn ban đầu, doanh nghiệp có thể thuê tài sản và trả phí định kỳ. Đây là một giải pháp tài chính linh hoạt, đóng góp vào việc nâng cao năng lực sản xuất và cạnh tranh. Thị trường cho thuê tài chính tại Việt Nam đã hình thành và phát triển, tuy nhiên quy mô còn khiêm tốn so với tiềm năng. Các công ty cho thuê tài chính, chủ yếu là công ty con của các ngân hàng thương mại, đang nỗ lực đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng tệp khách hàng. Việc hiểu rõ bản chất và vai trò của cho thuê tài chính là bước đầu tiên để xây dựng các giải pháp thúc đẩy hoạt động cho thuê tài chính ở Việt Nam một cách hiệu quả. Hình thức này không chỉ mang lại lợi ích của cho thuê tài chính cho bên đi thuê mà còn cho cả nền kinh tế thông qua việc kích thích đầu tư và đổi mới công nghệ. Các quy định pháp lý ban đầu đã được hình thành, nhưng cần tiếp tục hoàn thiện để tạo một sân chơi bình đẳng và minh bạch, thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường.
1.1. Khái niệm và vai trò của cho thuê tài chính hiện nay
Cho thuê tài chính là hoạt động tín dụng trung và dài hạn. Bên cho thuê (công ty cho thuê tài chính) cam kết mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê. Sau đó, công ty cho thuê lại tài sản đó cho bên thuê sử dụng trong một thời gian nhất định. Bên thuê phải trả tiền thuê, và gần như không thể hủy ngang hợp đồng cho thuê tài chính. Vai trò của cho thuê tài chính rất quan trọng. Thứ nhất, đây là kênh cung cấp vốn hiệu quả cho doanh nghiệp, giúp giảm áp lực về vốn đầu tư ban đầu. Thứ hai, nó giúp doanh nghiệp nhanh chóng tiếp cận công nghệ mới, nâng cao hiệu quả sản xuất. Thứ ba, thủ tục thường đơn giản và linh hoạt hơn so với vay vốn ngân hàng truyền thống. Nhờ những lợi ích của cho thuê tài chính, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ đã có cơ hội mở rộng quy mô mà không cần thế chấp tài sản.
1.2. Sơ lược về thị trường và các công ty cho thuê tài chính
Tính đến nay, thị trường cho thuê tài chính Việt Nam có sự tham gia của hơn 10 công ty cho thuê tài chính, bao gồm cả công ty trong nước và công ty có vốn đầu tư nước ngoài. Các công ty lớn thường trực thuộc các ngân hàng thương mại lớn như VietinBank, BIDV, Agribank, Sacombank. Dư nợ tín dụng của hoạt động này đang tăng trưởng nhưng thị phần còn khá nhỏ trong tổng dư nợ tín dụng của nền kinh tế. Theo báo cáo của Hiệp hội Cho thuê tài chính Việt Nam (VILEA), dư nợ ngành tập trung chủ yếu vào các tài sản như phương tiện vận tải, máy móc xây dựng và thiết bị công nghiệp. Sự cạnh tranh trên thị trường ngày càng gia tăng, đòi hỏi các công ty phải nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc cải tiến sản phẩm và chất lượng dịch vụ.
II. Top 3 thách thức lớn của cho thuê tài chính ở Việt Nam
Mặc dù có nhiều tiềm năng, thực trạng cho thuê tài chính ở Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Những rào cản này làm chậm quá trình phát triển và khiến hoạt động này chưa phát huy hết vai trò của mình. Thách thức lớn nhất đến từ hành lang pháp lý. Pháp luật về cho thuê tài chính vẫn còn một số điểm chưa đồng bộ, gây khó khăn trong việc xử lý tài sản và giải quyết tranh chấp. Bên cạnh đó, rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính là một vấn đề đáng lo ngại, đặc biệt là rủi ro tín dụng và rủi ro đạo đức từ phía khách hàng. Việc quản lý rủi ro tín dụng đòi hỏi các công ty phải có hệ thống thẩm định chuyên nghiệp. Cuối cùng, nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, về hình thức này còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp vẫn quen với kênh vay vốn ngân hàng truyền thống và chưa thấy hết lợi ích của cho thuê tài chính. Việc phân tích kỹ lưỡng những thách thức này là cơ sở để đề xuất các giải pháp hoàn thiện và khả thi.
2.1. Rào cản từ khung pháp luật về cho thuê tài chính
Hệ thống pháp luật về cho thuê tài chính tại Việt Nam, dù đã được cải thiện, vẫn còn tồn tại một số bất cập. Nghị định 39/2014/NĐ-CP và các văn bản liên quan đã tạo ra khuôn khổ cơ bản. Tuy nhiên, các quy định về xử lý tài sản cho thuê khi bên thuê vi phạm hợp đồng vẫn còn phức tạp. Thủ tục thu hồi và phát mãi tài sản mất nhiều thời gian, làm tăng rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính. Thêm vào đó, các quy định về thuế và kế toán đối với tài sản cho thuê tài chính đôi khi chưa thống nhất, gây lúng túng cho cả bên cho thuê và bên thuê. Sự thiếu đồng bộ giữa luật dân sự, luật thương mại và các quy định chuyên ngành là một trong những trở ngại lớn nhất cần có giải pháp hoàn thiện từ chính sách nhà nước.
2.2. Phân tích rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính
Hoạt động cho thuê tài chính tiềm ẩn nhiều loại rủi ro. Rủi ro tín dụng là lớn nhất, xảy ra khi bên thuê không có khả năng thanh toán tiền thuê. Điều này đòi hỏi công tác quản lý rủi ro tín dụng phải chặt chẽ ngay từ khâu thẩm định. Rủi ro hoạt động phát sinh từ việc quản lý tài sản, bảo dưỡng, và các vấn đề kỹ thuật. Rủi ro thị trường liên quan đến biến động lãi suất và tỷ giá, ảnh hưởng đến chi phí nguồn vốn cho hoạt động cho thuê tài chính. Ngoài ra, rủi ro đạo đức cũng là một vấn đề, khi bên thuê sử dụng tài sản sai mục đích hoặc cố tình làm hư hỏng tài sản. Để giảm thiểu, các điều khoản trong hợp đồng cho thuê tài chính cần được quy định rõ ràng và chặt chẽ.
2.3. Hạn chế tiếp cận của doanh nghiệp vừa và nhỏ SMEs
Đối tượng mục tiêu chính của cho thuê tài chính là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs). Tuy nhiên, đây cũng là nhóm khách hàng khó tiếp cận nhất. Nguyên nhân chính là do thông tin về dịch vụ này chưa được phổ biến rộng rãi. Nhiều chủ doanh nghiệp SMEs vẫn chưa hiểu rõ cơ chế hoạt động và lợi ích của cho thuê tài chính. Thêm vào đó, yêu cầu về hồ sơ, chứng minh năng lực tài chính của một số công ty cho thuê tài chính vẫn còn khá cao so với quy mô của SMEs. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: SMEs cần vốn nhưng không đủ điều kiện, trong khi các công ty cho thuê lại e ngại rủi ro tín dụng từ nhóm khách hàng này.
III. Bí quyết hoàn thiện chính sách thúc đẩy cho thuê tài chính
Để thúc đẩy hoạt động cho thuê tài chính ở Việt Nam, giải pháp mang tính nền tảng nhất là hoàn thiện chính sách vĩ mô. Chính sách nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi. Cần một giải pháp hoàn thiện toàn diện, tập trung vào việc rà soát và sửa đổi khung pháp lý. Cụ thể, cần đơn giản hóa các thủ tục liên quan đến đăng ký quyền sở hữu tài sản cho thuê và xử lý tài sản khi có tranh chấp. Chính phủ có thể ban hành các chính sách ưu đãi về thuế, chẳng hạn như miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các công ty cho thuê tài chính đầu tư vào lĩnh vực công nghệ cao hoặc nông nghiệp sạch. Bên cạnh đó, việc xây dựng một cơ sở dữ liệu tín dụng quốc gia hoàn chỉnh, tích hợp thông tin về các hợp đồng cho thuê tài chính sẽ giúp các công ty thẩm định khách hàng tốt hơn, qua đó giảm thiểu rủi ro trong hoạt động cho thuê tài chính. Ngân hàng Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ nguồn vốn cho hoạt động cho thuê tài chính với lãi suất ưu đãi, đặc biệt là các nguồn vốn trung và dài hạn.
3.1. Cải cách pháp luật về cho thuê tài chính một cách toàn diện
Một giải pháp hoàn thiện bắt buộc là cải cách pháp luật về cho thuê tài chính. Cần sửa đổi các quy định tại Bộ luật Dân sự và các luật liên quan để công nhận và bảo vệ quyền sở hữu của bên cho thuê một cách mạnh mẽ hơn. Thủ tục thu hồi tài sản cần được rút gọn, có thể thông qua cơ chế xét xử nhanh hoặc cho phép các công ty cho thuê tài chính tự thu hồi tài sản theo thỏa thuận trong hợp đồng cho thuê tài chính. Các quy định về kế toán và thuế cần được làm rõ, đặc biệt là việc ghi nhận tài sản và khấu hao, nhằm tạo sự minh bạch và hấp dẫn cho cả hai bên tham gia. Tham khảo kinh nghiệm quốc tế về cho thuê tài chính từ các nước phát triển là một hướng đi cần thiết.
3.2. Vai trò của chính sách nhà nước và các ưu đãi hỗ trợ
Chính sách nhà nước có vai trò quyết định. Chính phủ nên xem xét các chương trình bảo lãnh tín dụng cho các khoản cho thuê tài chính dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ hoạt động trong các lĩnh vực ưu tiên. Các chính sách ưu đãi về thuế, phí trước bạ đối với tài sản cho thuê tài chính có thể kích thích nhu cầu. Đồng thời, Ngân hàng Nhà nước cần có chính sách tái cấp vốn, tạo ra các nguồn vốn cho hoạt động cho thuê tài chính với chi phí hợp lý và kỳ hạn dài, giúp các công ty giảm lãi suất cho thuê và nâng cao năng lực cạnh tranh.
IV. Cách nâng cao năng lực cho công ty cho thuê tài chính
Bên cạnh các giải pháp vĩ mô, bản thân các công ty cho thuê tài chính cũng cần chủ động đổi mới để phát triển. Đây là nhóm giải pháp vi mô, tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Đầu tiên, các công ty cần đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ, không chỉ giới hạn ở các tài sản truyền thống mà còn mở rộng sang các thiết bị công nghệ thông tin, tài sản vô hình. Thứ hai, việc ứng dụng công nghệ số vào quy trình hoạt động là yếu tố sống còn. Từ thẩm định khách hàng trực tuyến, ký kết hợp đồng cho thuê tài chính điện tử đến quản lý tài sản bằng IoT, công nghệ sẽ giúp giảm chi phí và thời gian, đồng thời tăng cường quản lý rủi ro tín dụng. Thứ ba, các công ty cần đầu tư vào việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, am hiểu cả về tài chính và kỹ thuật tài sản. Cuối cùng, việc tăng cường hợp tác với các nhà cung cấp thiết bị và các hiệp hội doanh nghiệp sẽ giúp mở rộng mạng lưới khách hàng, đặc biệt là nhóm cho thuê tài chính cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.
4.1. Đa dạng hóa sản phẩm và tối ưu hóa nguồn vốn
Để nâng cao năng lực cạnh tranh, các công ty cho thuê tài chính không thể chỉ dựa vào các sản phẩm truyền thống. Cần nghiên cứu và phát triển các gói sản phẩm linh hoạt, phù hợp với từng ngành nghề và quy mô doanh nghiệp. Ví dụ, cho thuê vận hành (operating lease) là một sản phẩm tiềm năng chưa được khai thác nhiều. Về nguồn vốn cho hoạt động cho thuê tài chính, các công ty cần đa dạng hóa kênh huy động, không chỉ phụ thuộc vào vốn từ ngân hàng mẹ mà còn có thể phát hành trái phiếu doanh nghiệp, tiếp cận các quỹ đầu tư hoặc các định chế tài chính quốc tế. Quản lý vốn hiệu quả sẽ giúp giảm chi phí đầu vào và tăng tính cạnh tranh về giá.
4.2. Tăng cường quản lý rủi ro tín dụng và hoạt động
Hệ thống quản lý rủi ro tín dụng là xương sống của một công ty cho thuê tài chính. Cần xây dựng mô hình xếp hạng tín dụng nội bộ khoa học, áp dụng các công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để đánh giá khách hàng một cách chính xác. Hợp đồng cho thuê tài chính phải được soạn thảo chặt chẽ, bao gồm các điều khoản rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên, đặc biệt là các điều khoản xử lý khi vi phạm. Ngoài ra, cần chú trọng quản lý rủi ro hoạt động bằng cách xây dựng quy trình giám sát, bảo trì tài sản định kỳ, và mua bảo hiểm đầy đủ cho tài sản cho thuê để phòng ngừa các tổn thất bất ngờ.
V. Hướng dẫn áp dụng kinh nghiệm quốc tế về cho thuê tài chính
Việt Nam không cần phải tự mình mày mò con đường phát triển. Học hỏi kinh nghiệm quốc tế về cho thuê tài chính là một giải pháp thông minh và hiệu quả để thúc đẩy hoạt động cho thuê tài chính. Các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản, và các nước châu Âu đã có một thị trường cho thuê tài chính trưởng thành với khung pháp lý hoàn chỉnh và sản phẩm đa dạng. Một trong những bài học quan trọng là việc chuyên môn hóa. Nhiều công ty quốc tế chỉ tập trung vào một lĩnh vực cụ thể như cho thuê máy bay, thiết bị y tế, hoặc máy móc nông nghiệp. Sự chuyên môn hóa này giúp họ am hiểu sâu sắc về tài sản và thị trường, từ đó xây dựng được các giải pháp tối ưu và quản lý rủi ro tốt hơn. Một kinh nghiệm khác là sự phát triển của các hiệp hội ngành nghề mạnh. Các hiệp hội này không chỉ là nơi chia sẻ kinh nghiệm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc vận động chính sách nhà nước, xây dựng các tiêu chuẩn chung và bảo vệ quyền lợi của các thành viên. Việc áp dụng có chọn lọc những bài học này sẽ giúp thị trường cho thuê tài chính Việt Nam đi nhanh và bền vững hơn.
5.1. Bài học thành công từ các thị trường phát triển
Kinh nghiệm quốc tế về cho thuê tài chính cho thấy tầm quan trọng của một môi trường pháp lý ổn định và thuận lợi. Ví dụ, tại Hoa Kỳ, Bộ luật Thương mại Thống nhất (UCC) có các điều khoản rất rõ ràng về cho thuê, giúp việc thực thi hợp đồng và xử lý tài sản trở nên dễ dàng. Bài học về sản phẩm là sự phổ biến của hình thức bán và cho thuê lại (sale and leaseback), giúp doanh nghiệp giải phóng nguồn vốn bị trói buộc trong tài sản cố định. Đây là một mô hình rất tiềm năng để áp dụng cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam đang cần vốn lưu động. Việc học hỏi mô hình quản trị và công nghệ từ các công ty đa quốc gia cũng là một giải pháp hoàn thiện năng lực cho các công ty trong nước.
5.2. Mô hình cho thuê tài chính hiệu quả cho SMEs Việt Nam
Dựa trên thực trạng cho thuê tài chính ở Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, một mô hình hiệu quả cho SMEs nên được xây dựng. Mô hình này cần có ba trụ cột chính. Thứ nhất, thủ tục đơn giản hóa, ứng dụng công nghệ để thẩm định và giải ngân nhanh. Thứ hai, sản phẩm linh hoạt, cho phép điều chỉnh kỳ hạn và số tiền thuê phù hợp với dòng tiền của SMEs. Thứ ba, kết hợp với các dịch vụ giá trị gia tăng như tư vấn quản lý tài sản, bảo hiểm, bảo trì. Để mô hình này thành công, cần có sự phối hợp giữa công ty cho thuê tài chính, các hiệp hội doanh nghiệp và sự hỗ trợ từ chính sách nhà nước thông qua các quỹ bảo lãnh tín dụng.
VI. Triển vọng phát triển thị trường cho thuê tài chính Việt Nam
Nhìn chung, triển vọng của thị trường cho thuê tài chính Việt Nam là rất tích cực. Nền kinh tế đang trong giai đoạn phát triển nhanh, nhu cầu đầu tư vào máy móc, thiết bị của doanh nghiệp là rất lớn. Đặc biệt, xu hướng chuyển đổi số và tự động hóa sản xuất sẽ tạo ra một làn sóng đầu tư mới, và cho thuê tài chính chính là kênh cấp vốn phù hợp nhất cho xu hướng này. Nếu các giải pháp thúc đẩy hoạt động cho thuê tài chính ở Việt Nam được triển khai đồng bộ, từ việc hoàn thiện pháp luật về cho thuê tài chính đến việc các công ty tự nâng cao năng lực cạnh tranh, thị trường sẽ có những bước đột phá. Hoạt động này sẽ không chỉ là một giải pháp tài chính đơn thuần mà còn trở thành một động lực quan trọng, góp phần hiện đại hóa nền sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia. Tương lai của ngành phụ thuộc vào nỗ lực chung của cả cơ quan quản lý, các định chế tài chính và cộng đồng doanh nghiệp.
6.1. Tóm tắt các giải pháp thúc đẩy hoạt động cho thuê tài chính
Bài viết đã hệ thống hóa các nhóm giải pháp chính. Về phía nhà nước, cần tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý, ban hành các chính sách ưu đãi về thuế và vốn. Về phía các công ty cho thuê tài chính, cần chủ động đa dạng hóa sản phẩm, ứng dụng công nghệ, tăng cường quản lý rủi ro tín dụng và nâng cao chất lượng nhân sự. Về phía doanh nghiệp, cần nâng cao nhận thức về lợi ích của cho thuê tài chính. Sự kết hợp đồng bộ của các giải pháp hoàn thiện này sẽ tạo ra cú hích cần thiết cho thị trường.
6.2. Xu hướng và dự báo tương lai cho thị trường
Trong tương lai, thị trường cho thuê tài chính Việt Nam được dự báo sẽ tăng trưởng ở mức hai con số. Các xu hướng chính sẽ là: (1) Sự phát triển của fintech trong lĩnh vực cho thuê tài chính (LeaseTech), giúp quy trình trở nên nhanh chóng và minh bạch hơn. (2) Sự gia tăng của các sản phẩm cho thuê tài sản xanh, thân thiện với môi trường. (3) Sự cạnh tranh sẽ trở nên gay gắt hơn với sự tham gia của nhiều công ty nước ngoài, đòi hỏi các công ty trong nước phải không ngừng đổi mới. Việc nắm bắt các xu hướng này sẽ giúp các bên liên quan có những chiến lược phù hợp để đón đầu cơ hội.
