CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ 1. Khái niệm, đặc điểm của hòa giải ở cơ sở 1. Khái niệm hòa giải ở cơ sở Để tìm hiểu về hòa giải ở cơ sở trước hết cần tìm hiểu khái niệm về hòa giải nói chung. Tùy theo cách tiếp cận phù hợp với từng loại hình hòa giải mà có nhiều quan niệm khác nhau về hòa giải.
Trong khoa học cũng như trong thực tiễn có nhiều quan niệm khác nhau về hòa giải tùy theo cách tiếp cận phù hợp với từng loại hình hòa giải. Một số luật gia cho rằng hòa giải là chế định pháp luật về hòa giải, coi hòa giải như một nguyên tắc, trình tự, thủ tục giải quyết các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh tế, lao động của Tòa án. Còn các nhà thực tiễn coi hòa giải là những hành vi thuyết phục các bên tranh chấp xóa bỏ những tranh chấp, mâu thuẫn, bất đồng. Theo Từ điển tiếng Việt, hòa giải là “hành vi thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hoặc xích mích một cách ổn thỏa”.
Theo hiệp hội hòa giải Hoa Kỳ thì “Hòa giải là một quá trình, trong đó bên thứ ba giúp hai bên tranh chấp ngồi lại với nhau để cùng giải quyết vấn đề của họ”. Cũng có quan điểm cho rằng hòa giải là quy trình có tổ chức, trong đó, với sự giúp đỡ của hòa giải viên thì hai hay nhiều bên tranh chấp cố gắng đạt được thỏa thuận dàn xếp tranh chấp một cách tự nguyện. Pháp luật quy định nhiều loại hòa giải như hòa giải trong tố tụng dân sự của Tòa án, hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã, hòa giải trong tố tụng trọng tài, hòa giải tranh chấp lao động, HGCS; Và trong đó, HGCS là một hình thức của hòa giải. Hòa giải ở cơ sở trước hết xuất phát từ đặc điểm 6 lịch sử, truyền thống, tâm lý dân tộc.
Ở Việt Nam, nền kinh tế nông nghiệp lúa nước với nhu cầu làm thủy lợi, đắp đê, chống lụt, thêm vào đó là nguy cơ giặc ngoại xâm luôn đe dọa đã khiến cho người Việt cổ sớm hình thành lối sống cộng đồng, truyền thống đoàn kết, tương thân, thương ái. Trong các làng xã cổ truyền, người nông dân quen sống với các mối quan hệ xóm làng, huyết thống ràng buộc nhau một cách chặt chẽ, do đó họ rất coi trọng tình làng, nghĩa xóm, “tối lửa tắt đèn có nhau”. Nếu có xích mích, mâu thuẫn, tranh chấp về quyền lợi, nghĩa vụ giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ, hàng xóm láng giềng thì họ chủ trương “đóng cửa bảo nhau”, “chín bỏ làm mười”, xóa bỏ bất đồng, mâu thuẫn, xây dựng cộng đồng hòa thuận, yên vui, hạnh phúc. Vì vậy, hòa giải được xem là phương án tối ưu để giải quyết xích mích, mâu thuẫn, tranh chấp trong nội bộ nhân dân… Luật Hoà giải ở cơ sở ban hành năm 2013 ghi nhận "Hoà giải ở cơ sở là việc hòa giải viên hướng dẫn, giúp đỡ các bên đạt được thỏa thuận, tự nguyện giải quyết với nhau các mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật theo quy định của Luật này (Điều 2).
Như vậy, có thể hiểu rằng, hòa giải ở cơ sở là việc hòa giải viên hướng dẫn, giúp đỡ các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận, tự nguyện giải quyết với nhau những vi phạm pháp luật nhằm giữ gìn đoàn kết và tranh chấp nhỏ trong nội bộ nhân dân, củng cố phát huy những tình cảm và đạo lý truyền thống tốt đẹp trong gia đình và cộng đồng dân cư, phòng ngừa, hạn chế vi phạm pháp luật, bảo đảm trật tự an toàn xã hội trong cộng đồng dân cư. Hoạt động hòa giải được thông qua các hòa giải viên ở các tổ hòa giải. Đặc điểm của hòa giải ở cơ sở HGCS có một số đặc điểm so với các hình thức hòa giải khác, cụ thể sau: Thứ nhất, hoà giải là một hình thức giải quyết những tranh chấp giữa các 7 bên theo quy định của pháp luật. Thứ hai, trong hoạt động hoà giải, các bên tranh chấp cần đến một bên thứ ba làm trung gian hoà giải, giúp các bên đạt được thoả thuận, chấm dứt tranh chấp, bất đồng.
Thứ ba, hoà giải trước hết là sự thoả thuận, thể hiện ý chí và quyền định đoạt của chính các bên tranh chấp. HGCS là hoạt động tự dàn xếp, thỏa thuận giữa các bên, giúp đỡ các bên tranh chấp thông cảm hiểu nhau hơn, xóa bỏ tranh chấp, góp phần giữ gìn ổn định, trật tự an toàn xã hội ở cơ sở, nối lại tình cảm gắn bó từ gia đình, làng xóm. Thứ tư, nội dung thoả thuận của các bên tranh chấp phải phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân ta. Việc kết hợp hài hòa giữa những quy định của pháp luật với đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân cũng là một trong những đặc điểm nổi bật khác của HGCS.
Ngoài ra, các yếu tố truyền thống, lịch sử, tâm lý dân tộc cũng là điều kiện, là tiền đề rất quan trọng cho hòa giải hình thành, tồn tại và phát triển. Chính vì thế, HGCS ngày càng khẳng định được vai trò, ý nghĩa to lớn của mình trong đời sống xã hội, được mọi người dân chấp nhận. Những đặc điểm này làm nên những đặc trưng riêng của HGCS mà những hình thức hòa giải khác không có. Vai trò của hòa giải ở cơ sở Hòa giải ở cơ sở là một hoạt động mang tính xã hội tự nguyện, tự quản ở cộng đồng dân cư.
Thực tiễn hoạt động hòa giải ở cơ sở thời gian qua đã khẳng định vai trò, ý nghĩa của công tác này trong việc góp phần hạn chế các tranh chấp dân sự và phòng ngừa tội phạm, vận động nhân dân sống và làm việc theo pháp luật, củng cố tình làng, nghĩa xóm, tăng cường đoàn kết trong cộng đồng dân cư, giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, thúc đẩy 8 phát triển kinh tế - xã hội. Qua hoạt động hòa giải ở cơ sở cũng góp phần giảm thiểu, hạn chế các vụ khiếu kiện, tiết kiệm được thời gian, chi phí của nhân dân, Nhà nước khi phải thụ lý, giải quyết những vụ việc lẽ ra có thể kết thúc từ cơ sở. Hòa giải nói chung và hòa giải ở cơ sở nói riêng có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Hòa giải ở cơ sở là một hình thức hòa giải thiết thực, giúp các bên tự nguyện, giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp có hiệu quả, một cách nhẹ nhàng, có lý, có tình, góp phần hạn chế các hậu quả xấu có thể xảy ra, giữ gìn tình làng, nghĩa xóm, tình đoàn kết tương thân, tương ái trong cộng đồng.
Ưu điểm của hòa giải ở cơ sở là giải quyết kịp thời ngay từ đầu các mâu thuẫn, tranh chấp không để tranh chấp trở nên gay gắt, “chuyện bé xé ra to” bằng các biện pháp giải quyết vừa có lý vừa có tình; những người thực hiện và tham gia hòa giải là những người gần gũi, quen biết hàng ngày cùng lao động, sinh hoạt, dễ tạo sự thông cảm giữa các bên. Do đó, thực hiện tốt công tác hòa giải ở cơ sở sẽ góp phần mang lại những tác động tích cực và ý nghĩa to lớn trong đời sống xã hội: Thứ nhất, việc hòa giải những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp ở cơ sở đã góp phần giữ gìn đoàn kết trong nội bộ nhân dân, củng cố, phát huy những tình cảm và đạo lý truyền thống tốt đẹp trong gia đình và cộng đồng, phòng ngừa, hạn chế vi phạm pháp luật, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội. Thứ hai, hòa giải ở cơ sở được thực hiện tốt sẽ góp phần hạn chế các vụ, việc khiếu kiện vượt cấp, giảm bớt các vụ việc phải đưa ra cơ quan có thẩm quyền hoặc Tòa án giải quyết, tiết kiệm thời gian, tiền bạc của nhân dân và nhà nước. Thứ ba, hoạt động hoà giải ở cơ sở có ý nghĩa quan trọng đối với công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho nhân dân.
Bằng việc vận dụng những quy 9 định của pháp luật để giải thích, phân tích, thuyết phục các bên tranh chấp, hòa giải viên đã góp phần nâng cao hiểu biết pháp luật và quan trọng hơn là cảm hoá, giáo dục ý thức nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật cho các bên để từ đó hình thành ý thức xử sự phù hợp với quy định pháp luật, chuẩn mực đạo đức xã hội. Trong cuộc sống hằng ngày của người dân không thể tránh khỏi những mâu thuẩn, tranh chấp, những xích mích, va chạm. Những mâu thuẩn đó nếu không được giải quyết kịp thời có thể sẽ ngày càng một lớn hơn, là nguy cơ gây ra mất trật tự xã hội, hoặc thậm chí là vi phạm pháp luật về hình sự. Mặc khác, nếu đợi người dân khiếu nại, khởi kiện đến các cơ quan có thẩm quyền giải quyết thì sẽ tốn rất nhiều thời gian, kinh phí.
HGCS sẽ giúp giải quyết kịp thời các mâu thuẩn, gắn kết tình đoàn kết, tình cảm xóm giềng. Bên cạnh đó, qua hoạt động HGCS sẽ giúp đương sự và những người liên quan cũng như Nhân dân nâng cao hiểu biết về kiến thức pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật. Hơn nữa, thực hiện quy định về công nhận kết quả hòa giải thành ở cơ sở thì những tranh chấp, mâu thuẩn của đương sự nếu được tổ hòa giải ở cơ sở hòa giải thành và có lập biên bản thì các bên có thể yêu cầu Tòa án công nhận kết quả đó. Quyết định công nhận có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo, kháng nghị.
Từ các nội dung trên, có thể thấy rằng công tác hòa giải ở cơ sở có vai trò rất quan trọng, góp phần giảm áp lực đơn thư đến chính quyền và khiếu kiện ra Tòa án. Nội dung của hòa giải ở cơ sở Tại kỳ họp thứ 5 vào ngày 20/6/2013, Quốc hội khóa XIII đã thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở (có hiệu lực từ 01/01/2014) và thay thế Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở năm 1998. Nói về HGCS thì đây là văn 10 bản luật có hiệu lực cao nhất, có nhiều quy định phù hợp với tình hình thực tế hơn so với các văn bản luật trước đây.