Tổ chức dạy học nhiệt học lớp 10 với thí nghiệm tự làm để phát triển năng lực sáng tạo của học sinh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay tổ chức dạy học một số kiến thức phần nhiệt học vật lý lớp 10 với việc sử dụng thí nghiệm học, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lê Hồng Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Xuân Quế
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
• Đề tài: Phát triển năng lực sáng tạo học sinh qua thí nghiệm tự làm trong dạy học nhiệt học lớp 10
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC PHẦN NHIỆT HỌC - VẬT LÝ LỚP 10 VỚI VIỆC SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM HỌC SINH TỰ LÀM NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH
• 1.1. Năng lực và năng lực sáng tạo. Khái niệm năng lực và khái niệm sáng tạo. Năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập
• 1.2. Ưu điểm và hạn chế của thí nghiệm học sinh tự làm trong dạy học Vật lý
• 1.3. Vai trò của việc tự làm thí nghiệm trong dạy học Vật lí
• 1.4. Quy trình tự làm thí nghiệm
• 1.5. Tổ chức dạy học một số kiến thức phần nhiệt học - vật lý lớp 10 với việc sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm
• 1.6. Sự cần thiết sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm trong tổ chức dạy học một số kiến thức phần nhiệt học - vật lý lớp 10
• 1.7. Một số yêu cầu trong sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm trong tổ chức dạy học một số kiến thức phần Nhiệt học - Vật lý lớp 10
• 1.8. Khả năng sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm trong tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 1.9. Điều tra thực tiễn việc sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm trong dạy học một số kiến thức phần Nhiệt học - Vật lý lớp 10 nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 1.9.1. Mục đích điều tra
• 1.9.2. Đối tượng điều tra
• 1.9.3. Phương pháp điều tra
• 1.9.4. Kết quả điều tra
• 1.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ, CHẾ TẠO VÀ SỬ DỤNG CÁC THÍ NGHIỆM HỌC SINH TỰ LÀM TỪ VỎ LON VÀ CHAI NHỰA TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC VẬT LÝ PHẦN NHIỆT NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HS
• 2.1. Đặc điểm nội dung và cấu trúc kiến thức phần Nhiệt học THPT
• 2.2. Đặc điểm nội dung kiến thức phần Nhiệt học trong chương trình Vật lý lớp 10
• 2.3. Nội dung và cấu trúc kiến thức phần Nhiệt học
• 2.4. Thiết kế các thí nghiệm Vật lý từ chai nhựa và vỏ lon tạo điều kiện phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 2.5. Một số yêu cầu về thiết kế thí nghiệm tự làm phần Nhiệt học
• 2.6. Thiết kế các thí nghiệm Vật lý từ chai nhựa và vỏ lon
• 2.7. Tổ chức dạy học một số kiến thức phần Nhiệt học 10: Bài “Quá trình đẳng nhiệt. Định luật Bôi-lơ - Ma-ri-ốt” với việc sử dụng các thí nghiệm tự làm nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 2.8. Mục tiêu bài học
• 2.9. Tiến trình dạy học bài “Quá trình đẳng nhiệt. Định luật Bôi-lơ Ma-ri-ốt”
• 2.10. Tổ chức dạy học một số kiến thức phần Nhiệt học 10: Bài “Nội năng và sự biến thiên nội năng” với việc sử dụng các thí nghiệm tự làm nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 2.11. Mục tiêu bài học
• 2.12. Tiến trình dạy học bài “Nội năng và sự biến thiên nội năng”
• 2.13. Tổ chức dạy học một số kiến thức phần Nhiệt học 10: Bài “Sự chuyển thể của các chất” với việc sử dụng các thí nghiệm tự làm nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh
• 2.14. Mục tiêu bài học
• 2.15. Tiến trình dạy học bài “Sự chuyển thể các chất”
• 2.16. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm. Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phương pháp quan sát
• 3.6. Phương pháp thống kê toán học
• 3.7. Diễn biến và kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.7.1. Diễn biến và kết quả thu được khi dạy thực nghiệm tiết 48: “Quá trình đẳng nhiệt. Định luật Bôi-lơ - Ma-ri-ốt”
• 3.7.2. Diễn biến và kết quả thu được khi dạy thực nghiệm tiết 53: “Nội năng và sự biến thiên nội năng”
• 3.7.3. Diễn biến và kết quả thu được khi dạy thực nghiệm tiết 60: “Sự chuyển thể của các chất”
• 3.8. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.9. Xây dựng tiêu chí đánh giá các mức độ đạt được của NL sáng tạo của HS
• 3.10. Đánh giá sự phát triển NL sáng tạo của HS
• 3.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN CHUNG VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực sáng tạo học sinh qua thí nghiệm tự làm

Phát triển năng lực sáng tạo của học sinh là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc sử dụng thí nghiệm tự làm trong dạy học nhiệt học lớp 10 không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm vật lý mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Thí nghiệm tự làm cho phép học sinh tự tay thực hiện các thí nghiệm, từ đó rèn luyện kỹ năng thực hành và khả năng giải quyết vấn đề.

1.1. Khái niệm và vai trò của năng lực sáng tạo trong giáo dục

Năng lực sáng tạo được hiểu là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách độc đáo. Trong giáo dục, việc phát triển năng lực này giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết vận dụng vào thực tiễn.

1.2. Lợi ích của thí nghiệm tự làm trong dạy học nhiệt học

Thí nghiệm tự làm giúp học sinh có cơ hội thực hành, từ đó nâng cao khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Học sinh có thể tự tạo ra các thí nghiệm từ những vật liệu đơn giản, dễ tìm kiếm.

II. Thách thức trong việc phát triển năng lực sáng tạo qua thí nghiệm tự làm

Mặc dù việc sử dụng thí nghiệm tự làm mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức trong quá trình triển khai. Các giáo viên cần phải đối mặt với việc thiếu thiết bị thí nghiệm và tài liệu hướng dẫn cụ thể. Hơn nữa, không phải học sinh nào cũng có khả năng tự tạo ra thí nghiệm một cách hiệu quả.

2.1. Thiếu thốn về cơ sở vật chất và thiết bị thí nghiệm

Nhiều trường học vẫn chưa có đủ thiết bị thí nghiệm cần thiết để hỗ trợ việc dạy học. Điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động thực hành cho học sinh.

2.2. Khả năng tự làm thí nghiệm của học sinh còn hạn chế

Một số học sinh có thể gặp khó khăn trong việc tự tạo ra thí nghiệm do thiếu kỹ năng hoặc kiến thức cần thiết. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp hướng dẫn phù hợp.

III. Phương pháp dạy học hiệu quả để phát triển năng lực sáng tạo

Để phát triển năng lực sáng tạo của học sinh qua thí nghiệm tự làm, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Việc khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình thiết kế và thực hiện thí nghiệm sẽ giúp họ phát triển tư duy sáng tạo.

3.1. Tổ chức các buổi thí nghiệm nhóm

Việc tổ chức thí nghiệm theo nhóm giúp học sinh học hỏi lẫn nhau và phát triển kỹ năng làm việc nhóm. Điều này cũng tạo cơ hội cho các em chia sẻ ý tưởng và giải pháp sáng tạo.

3.2. Hướng dẫn học sinh tự thiết kế thí nghiệm

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh cách tự thiết kế thí nghiệm từ những vật liệu đơn giản. Điều này không chỉ giúp các em hiểu rõ hơn về lý thuyết mà còn khuyến khích sự sáng tạo.

IV. Ứng dụng thực tiễn của thí nghiệm tự làm trong dạy học

Việc áp dụng thí nghiệm tự làm trong dạy học nhiệt học lớp 10 đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển được kỹ năng thực hành và tư duy phản biện.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng thí nghiệm tự làm giúp học sinh cải thiện đáng kể khả năng hiểu biết và ứng dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Phản hồi từ học sinh và giáo viên

Học sinh thường cảm thấy hứng thú hơn với các bài học khi được tham gia vào các thí nghiệm tự làm. Giáo viên cũng nhận thấy sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng sáng tạo của học sinh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thí nghiệm tự làm trong giáo dục

Việc phát triển năng lực sáng tạo qua thí nghiệm tự làm trong dạy học nhiệt học lớp 10 là một hướng đi đúng đắn. Tương lai, cần có nhiều nghiên cứu và ứng dụng hơn nữa để tối ưu hóa phương pháp này trong giáo dục.

5.1. Đề xuất các giải pháp cải thiện

Cần có sự đầu tư vào cơ sở vật chất và thiết bị thí nghiệm để hỗ trợ việc dạy học. Đồng thời, giáo viên cần được đào tạo để nâng cao kỹ năng hướng dẫn học sinh.

5.2. Tương lai của giáo dục STEM

Việc phát triển năng lực sáng tạo thông qua thí nghiệm tự làm sẽ góp phần vào sự phát triển của giáo dục STEM, giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nước ta đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kinh tế tri thức, việc đổi mới giáo dục phổ thông trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo Luật Giáo dục sửa đổi năm 2009 và Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013, phương pháp giáo dục phổ thông cần phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo của học sinh, đồng thời bồi dưỡng kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Trong dạy học Vật lý, đặc biệt là phần Nhiệt học lớp 10, việc sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm được xem là một giải pháp hiệu quả nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh.

Nghiên cứu tập trung vào việc tổ chức dạy học một số kiến thức phần Nhiệt học - Vật lý lớp 10 với việc sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại các trường trung học phổ thông, trong đó có khảo sát thực trạng tại trường Trung tâm GDNN - GDTX Uông Bí, Quảng Ninh. Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng và tổ chức cho học sinh chế tạo dụng cụ thí nghiệm, tiến hành thí nghiệm nhằm phát triển năng lực sáng tạo, đồng thời đánh giá tính khả thi và hiệu quả của giải pháp này.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học Vật lý, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, phát triển năng lực sáng tạo và kỹ năng thực hành thí nghiệm cho học sinh. Qua đó, tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn, phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng hợp tác trong học tập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Năng lực được hiểu là khả năng thực hiện hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ dựa trên sự kết hợp tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm. Sáng tạo là năng lực tạo ra các giải pháp mới mẻ, độc đáo và hữu ích cho vấn đề thực tiễn. Năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập thể hiện qua khả năng phát hiện vấn đề mới, đề xuất nhiều giải pháp, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề và phát hiện các quy luật bất hợp lý.

Thí nghiệm học sinh tự làm là các thí nghiệm do giáo viên và học sinh tự thiết kế, gia công, lắp ráp từ các vật liệu, linh kiện dễ kiếm trong đời sống, nhằm phục vụ trực tiếp cho quá trình dạy và học. Thí nghiệm này có ưu điểm về tính khả thi, chi phí thấp, dễ thực hiện và phát huy tính sáng tạo của học sinh.

Khung lý thuyết nghiên cứu dựa trên các mô hình phát triển năng lực sáng tạo trong dạy học, quy trình tự làm thí nghiệm gồm các bước: đề xuất phương án thí nghiệm, chuẩn bị vật liệu, gia công chế tạo, lắp ráp, tiến hành thí nghiệm và hoàn thiện thí nghiệm. Ngoài ra, nghiên cứu còn dựa trên các lý thuyết về phương pháp dạy học tích cực, phát triển năng lực học sinh và vai trò của thí nghiệm trong dạy học Vật lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm khảo sát thực trạng dạy học và sử dụng thí nghiệm tự làm tại các trường THPT, phỏng vấn giáo viên, điều tra học sinh, quan sát hoạt động học tập và thực nghiệm sư phạm. Cỡ mẫu khảo sát gồm giáo viên dạy Vật lý và học sinh lớp 10 tại trường Trung tâm GDNN - GDTX Uông Bí, Quảng Ninh.

Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng thống kê mô tả, phân tích định tính và đánh giá dựa trên tiêu chí năng lực sáng tạo. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2018-2019, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, thiết kế thí nghiệm tự làm, tổ chức dạy học thử nghiệm và đánh giá kết quả.

Quy trình nghiên cứu gồm: nghiên cứu lý luận, điều tra thực trạng, thiết kế và chế tạo thí nghiệm tự làm từ vật liệu tái chế như vỏ lon, chai nhựa; tổ chức dạy học thực nghiệm; thu thập và phân tích dữ liệu nhằm đánh giá hiệu quả phát triển năng lực sáng tạo của học sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng thí nghiệm trong dạy học Vật lý: 52% giáo viên cho biết hiếm khi sử dụng thí nghiệm do thiết bị hiện có khó sử dụng, nhanh hỏng và thiếu thốn. Chỉ 38% giáo viên thường xuyên sử dụng thí nghiệm, trong đó 12% có cải tiến hoặc tự làm thí nghiệm mới. 48% giáo viên đánh giá thiết bị thí nghiệm hiện tại chưa đủ số lượng và chất lượng, đặc biệt trong phần Nhiệt học lớp 10.

2. Năng lực sáng tạo và hứng thú học tập của học sinh: 88% học sinh chưa nắm chắc kiến thức, đặc biệt các nội dung liên quan thí nghiệm và vận dụng thực tiễn. 66% học sinh cho biết giáo viên chỉ làm thí nghiệm một vài lần trong giờ học, 62% chưa từng được học thí nghiệm tự làm. Tuy nhiên, 90% học sinh mong muốn được sử dụng thí nghiệm nhiều hơn để tăng hứng thú và tích cực học tập.

3. Hiệu quả của thí nghiệm học sinh tự làm: Qua thực nghiệm sư phạm, việc tổ chức dạy học với thí nghiệm tự làm từ vỏ lon và chai nhựa giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo. Học sinh chủ động đề xuất phương án thí nghiệm, tự gia công, lắp ráp và tiến hành thí nghiệm, từ đó nâng cao kỹ năng thực hành và tư duy sáng tạo.

4. Phát triển năng lực sáng tạo: Học sinh thể hiện khả năng phát hiện vấn đề mới, đề xuất nhiều giải pháp, vận dụng kiến thức để giải thích hiện tượng vật lý và cải tiến thí nghiệm. Kết quả đánh giá cho thấy năng lực sáng tạo của học sinh tăng trung bình khoảng 25% so với trước khi áp dụng phương pháp thí nghiệm tự làm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm là giải pháp khả thi và hiệu quả trong phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 10. Nguyên nhân thành công là do thí nghiệm tự làm phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh, kích thích hứng thú học tập và phát huy tính chủ động, sáng tạo trong quá trình học.

So sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước, kết quả này tương đồng với xu hướng sử dụng thí nghiệm đơn giản, rẻ tiền nhằm tăng cường hoạt động thực hành và phát triển tư duy sáng tạo. Việc tự làm thí nghiệm còn giúp khắc phục hạn chế về cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm tại các trường phổ thông.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất sử dụng thí nghiệm của giáo viên, biểu đồ mức độ nắm chắc kiến thức và hứng thú học tập của học sinh trước và sau khi áp dụng thí nghiệm tự làm, cũng như bảng đánh giá năng lực sáng tạo với các tiêu chí cụ thể.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng giáo viên về thiết kế và sử dụng thí nghiệm tự làm: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu nhằm nâng cao kỹ năng gia công, lắp ráp và tổ chức dạy học với thí nghiệm tự làm. Mục tiêu đạt 80% giáo viên được đào tạo trong vòng 1 năm, do Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì.

2. Phát triển bộ công cụ thí nghiệm tự làm từ vật liệu tái chế: Thiết kế và cung cấp các bộ dụng cụ thí nghiệm đơn giản, dễ làm từ vỏ lon, chai nhựa để các trường phổ thông sử dụng. Mục tiêu trang bị cho 100% trường THPT trong địa bàn nghiên cứu trong 2 năm tới, do các trường phối hợp với trung tâm nghiên cứu giáo dục thực hiện.

3. Tổ chức các hoạt động học tập nhóm và dự án sáng tạo sử dụng thí nghiệm tự làm: Khuyến khích học sinh tham gia các hoạt động nhóm, dự án nghiên cứu khoa học nhỏ nhằm phát huy năng lực sáng tạo và kỹ năng thực hành. Mục tiêu 70% học sinh tham gia các hoạt động này trong năm học tiếp theo, do giáo viên chủ nhiệm và tổ chuyên môn tổ chức.

4. Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực sáng tạo dựa trên thí nghiệm tự làm: Áp dụng bộ tiêu chí đánh giá năng lực sáng tạo cụ thể, khách quan để theo dõi và nâng cao chất lượng dạy học. Mục tiêu hoàn thiện và áp dụng hệ thống đánh giá trong 1 năm, do các nhà nghiên cứu giáo dục và trường học phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Vật lý trung học phổ thông: Nghiên cứu cung cấp phương pháp và công cụ thiết thực để đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực sáng tạo và kỹ năng thực hành thí nghiệm cho học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ chuyên môn: Tham khảo để xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo giáo viên và trang bị thiết bị thí nghiệm phù hợp, nâng cao chất lượng dạy học Vật lý phổ thông.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Vật lý và Khoa học Giáo dục: Tài liệu tham khảo hữu ích về lý luận và thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực sáng tạo qua thí nghiệm tự làm.

4. Các tổ chức, trung tâm nghiên cứu giáo dục và phát triển kỹ năng sáng tạo: Cơ sở để phát triển các chương trình đào tạo, dự án hỗ trợ đổi mới dạy học và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Thí nghiệm học sinh tự làm là gì?
   Thí nghiệm học sinh tự làm là các thí nghiệm do giáo viên và học sinh tự thiết kế, gia công, lắp ráp từ vật liệu dễ kiếm trong đời sống nhằm phục vụ trực tiếp cho quá trình dạy và học. Ví dụ như sử dụng vỏ lon, chai nhựa để tạo dụng cụ thí nghiệm đơn giản.

2. Lợi ích của việc sử dụng thí nghiệm tự làm trong dạy học Vật lý là gì?
   Thí nghiệm tự làm giúp phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh, rèn luyện kỹ năng thực hành, tăng hứng thú học tập và hỗ trợ vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Nghiên cứu cho thấy năng lực sáng tạo của học sinh tăng khoảng 25% khi áp dụng phương pháp này.

3. Làm thế nào để giáo viên có thể tự tạo thí nghiệm cho học sinh?
   Giáo viên có thể tham gia các khóa đào tạo, tập huấn về thiết kế và gia công thí nghiệm tự làm, sử dụng các vật liệu tái chế như vỏ lon, chai nhựa, kết hợp với hướng dẫn chi tiết và quy trình chuẩn để tạo ra thí nghiệm phù hợp với nội dung bài học.

4. Phương pháp đánh giá năng lực sáng tạo của học sinh như thế nào?
   Đánh giá dựa trên các tiêu chí như khả năng phát hiện và làm rõ vấn đề, đề xuất giải pháp, thực hiện và đánh giá giải pháp, tư duy độc lập. Việc đánh giá có thể kết hợp quan sát, bài tập thực hành và phản hồi từ học sinh.

5. Có thể áp dụng thí nghiệm tự làm cho các môn học khác không?
   Có, nguyên tắc sử dụng vật liệu dễ kiếm, tự tạo dụng cụ thí nghiệm có thể áp dụng cho nhiều môn học khoa học tự nhiên như Hóa học, Sinh học, giúp phát triển kỹ năng thực hành và tư duy sáng tạo của học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về việc sử dụng thí nghiệm học sinh tự làm trong dạy học phần Nhiệt học - Vật lý lớp 10 nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học sinh.
• Thực trạng khảo sát cho thấy việc sử dụng thí nghiệm tự làm còn hạn chế do thiếu thiết bị và kỹ năng của giáo viên, trong khi học sinh mong muốn được tham gia nhiều hơn.
• Thiết kế và áp dụng thí nghiệm tự làm từ vật liệu tái chế đã giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, nâng cao kỹ năng thực hành và tư duy sáng tạo.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm đào tạo giáo viên, phát triển bộ công cụ thí nghiệm, tổ chức hoạt động học tập nhóm và xây dựng hệ thống đánh giá năng lực sáng tạo.
• Khuyến nghị các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và nhà nghiên cứu tiếp tục triển khai và mở rộng ứng dụng phương pháp này trong dạy học phổ thông.

Các trường phổ thông nên triển khai đào tạo giáo viên và trang bị bộ dụng cụ thí nghiệm tự làm trong năm học tới để nâng cao chất lượng dạy học Vật lý. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục phát triển các mô hình thí nghiệm tự làm phù hợp với các phần kiến thức khác trong chương trình phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC PHẦN NHIỆT HỌC - VẬT LÝ LỚP 10 VỚI VIỆC SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM HỌC SINH TỰ LÀM NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH 1. Năng lực và năng lực sáng tạo 1. Khái niệm năng lực và khái niệm sáng tạo 1. Khái niệm năng lực Khái niệm năng lực có nguồn gốc tiếng Latinh là “competentia”.

Ngày nay, khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách khác nhau. Theo Barnett: “Năng lực là một tập hợp các kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp với một hoạt động thực tiễn” [36]. Chú trọng hơn đến tính thực hành của năng lực, Rogiers cho rằng: “Năng lực là biết sử dụng các kiến thức và kĩ năng trong một tình huống có nghĩa ” [41]. Đề cập đến tính định lượng của năng lực, Howard Gardner khẳng định: “Năng lực phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo được” [34, tr.

Phù hợp với các ý kiến trên là quan điểm của F. Weinert khi tác giả cho rằng: “Năng lực là những kĩ năng kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt ” [36, tr. Denys Tremblay - Nhà tâm lý học người Pháp quan niệm rằng: “Năng lực là khả năng hành động, đạt được thành công và chứng minh s ự tiến bộ nhờ vào khả năng huy động và sử dụng hiệu quả nhiều nguồn lực tích hợp của cá nhân khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống ” [32, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] OECD (Tổ chức các nước kinh tế phát triển) lại cho rằng: “Năng lực là khả năng cá nhân đáp ứng các yêu cầu phức hợp và thực hiện thành công nhiệm vụ trong một bối cảnh cụ thể ” [35, tr.

Theo tác giả Nguyễn Văn Cường: “Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức ” [7]. Ở Việt Nam, vấn đề năng lực cũng đã sớm được đề cập. Theo tác giả Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn: “Năng lực là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [21,tr. Từ các quan niệm trên, tác giả luận văn quan niệm về năng lực như sau: “Năng lực là khả năng thực hiện có hiệu quả và có trách nhiệm các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề thuộc lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trong những tình huống khác nhau trên cơ sở kết hợp sự hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm”.

Như vậy, năng lực là những thuộc tính tâm lí riêng của cá nhân. Nhờ những thuộc tính này mà con người hoàn thành tốt đẹp một hoạt động nào đó, chỉ phải bỏ ra ít sức lao động mà đạt hiệu quả cao. Khái niệm sáng tạo Trong tâm lí học, Henry Gleitman định nghĩa: “Sáng tạo, đó là năng lực tạo ra những giải pháp mới hoặc duy nhất cho một vấn đề thực tiễn và hữu ích” [37]. Karen Huffman trong “Tâm lí học hành động” cho rằng: “người có tính sáng tạo là người tạo ra được giải pháp mới mẻ và thích hợp để giải quyết vấn đề” [33].Rieunier: “Tính sáng tạo là năng lực tưởng tượng nhanh, nhiều lời giải độc đáo khi đối đầu với một vấn đề” [32,tr.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.L Solsor cho rằng: “Sự sáng tạo là một hoạt động nhận thức mà nó đem lại một cách nhìn nhận hay giải quyết mới mẻ đối với một vấn đề hay một tình huống” [36]. Theo định nghĩa trong từ điển Tiếng Việt thì: “Sáng tạo là tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có” [43]. Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn thì quan niệm: “Người có óc sáng tạo là người có kinh nghiệm về phát hiện và giải quyết vấn đề đã đặt ra” [25]. Như vậy, có thể thấy, dù phát biểu dưới các góc độ khác nhau, nhưng điểm chung của các nhà khoa học thì “sáng tạo là một tiến trình phát kiến ra các ý tưởng, giải pháp, quan niệm mới, độc đáo, hữu ích phù hợp với hoàn cảnh”.

Năng lực sáng tạo Xuất phát từ các luận giải trên đây về khái niệm “năng lực”, khái niệm “sáng tạo” và các yếu tố có liên quan, các nhà nghiên cứu đã đưa ra quan niệm về “năng lực sáng tạo”: “là khả năng tạo cái mới hoặc giải quyết vấn đề một cách mới mẻ của con người”; “là khả năng tạo ra cái mới có giá trị của cá nhân dựa trên tổ hợp các phẩm chất độc đáo của cá nhân đó”. Có thể nói, những quan niệm về năng lực sáng tạo nói trên đều thống nhất cho rằng đó là khả năng tạo ra cái mới có giá trị dựa trên những phẩm chất độc đáo của cá nhân như tư duy sáng tạo, động cơ sáng tạo và ý chí. Những định nghĩa nói trên đã giúp chúng ta phân biệt năng lực sáng tạo với các năng lực khác của con người. Tuy nhiên, để có cơ sở đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong quá trình dạy học nói chung và dạy học Vật lý nói riêng, thiết nghĩ, cần phải làm rõ hơn những thuộc tính, biểu hiện cụ thể của năng lực này.

Theo đó, tác giả luận văn cho rằng, năng lực sáng tạo được thể hiện ra ở những khả năng sau: Thứ nhất, khả năng phát hiện ra những điểm tương đồng, khác biệt cũng như mối liên hệ giữa nhiều sự vật, hiện tượng khác nhau trong đời sống. Người có năng lực sáng tạo thường có thói quen quan sát, so sánh và nhất là khả năng tưởng tượng, liên tưởng rất tốt. “Tưởng tượng tự do giúp tạo ra những hình ảnh, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cấu thành, thiết kế mới hữu ích mà trong điều kiện tư duy duy lí thông thường không có được”. Vì thế nên tưởng tượng trở thành một trong những yếu tố rất quan trọng trong tư duy sáng tạo của con người và là khởi nguồn cho mọi phát minh sau này.

Thứ hai, khả năng tìm tòi, phát hiện ra những vấn đề mới, những giải pháp mới dựa trên những kiến thức, kinh nghiệm đã có hay những hạn chế, bất cập đang tồn tại hiện hữu. Biểu hiện này thường xuất hiện ở những người có động cơ sáng tạo, có ý chí và nghị lực để thay đổi cuộc sống theo chiều hướng tốt đẹp hơn cho cá nhân hay cộng đồng và đặc biệt là phải có một nền tảng tri thức phong phú cũng như khả năng phân tích, suy luận đúng đắn. Thứ ba, khả năng giải quyết vấn đề bằng nhiều con đường, cách thức khác nhau; phân tích, đánh giá vấn đề ở nhiều phương diện, góc nhìn khác nhau. Cùng một vấn đề, một bài toán đặt ra, người có năng lực sáng tạo thường tìm kiếm, phát hiện được nhiều hướng giải quyết, nhiều ý tưởng khác nhau.

Người có năng lực sáng tạo thường không dễ dàng chấp nhận những gì đã có mà luôn tìm tòi những cách giải quyết mới, biện pháp mới. Thứ tư, khả năng phát hiện ra những điều bất hợp lí, những bất ổn hay những quy luật phổ biến trong những hiện tượng, sự vật cụ thể dựa trên sự tinh tế, nhạy cảm và khả năng trực giác cao của chủ thể. Rõ ràng, nếu không dựa trên sự tinh tế, nhạy cảm, không quan tâm đặc biệt đến sự chuyển động của thời gian, có lẽ Einstein sẽ không thể đưa ra được “thuyết tương đối” đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Như vậy, năng lực sáng tạo có thể hiểu là khả năng tạo ra những giá trị mới về vật chất và tinh thần, tìm ra cái mới, giải pháp mới, công cụ mới, vận dụng thành công những hiểu biết đã có vào hoàn cảnh mới.

Năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập 1. Quan niệm về năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập Năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân thể hiện ở chỗ cá nhân đó có thể mang lại những giá trị mới, những sản phẩm quý giá đối với nhân loại. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đối với HS, năng lực sáng tạo trong học tập chính là năng lực biết tự giải quyết vấn đề học tập để tìm ra cái mới ở một mức độ nào đó thể hiện được khuynh hướng, năng lực, kinh nghiệm của cá nhân. Để có sáng tạo, chủ thể phải ở trong tình huống có vấn đề, tìm cách giải quyết mâu thuẫn nhận thức hoặc hành động và kết quả là đề ra được phương án giải quyết không giống bình thường mà có tính mới mẻ đối với HS (nếu chủ thể là HS) hoặc có tính mới mẻ đối với loài người (chủ thể là nhà nghiên cứu) được học, chưa được nghe giảng hay đọc tài liệu, hoặc tham quan về việc đó, nhưng vẫn đạt kết quả cao.

Năng lực nói chung và năng lực sáng tạo nói riêng không phải là bẩm sinh mà được hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động của chủ thể. Bởi vậy muốn hình thành năng lực độc lập sáng tạo, phải chuẩn bị cho HS những điều kiện cần thiết để họ có thể thực hiện thành công hoạt động đó, những điều kiện đó là: - Lựa chọn một logic nội dung thích hợp để có thể chuyển kiến thức khoa học thành kiến thức của HS phù hợp với trình độ của họ. - Tạo động cơ hứng thú hoạt động nhận thức sáng tạo. - Rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phương pháp hoạt động nhận thức.

- Cung cấp những phương tiện hoạt động nhận thức và huấn luyện sử dụng các phương tiện hoạt động nhận thức.