Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN TỔ CHỨC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN CHO GIÁO VIÊN 1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Vấn đề bồi dưỡng giáo viên Trong suốt các giai đoạn phát triển kinh tế xã hội ở nước ta, vấn đề bồi dưỡng cán bộ luôn luôn được chú trọng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết.
Ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công Người đã quan tâm xây dựng một nền GD toàn dân, chú trọng xây dựng đội ngũ giáo viên, từng bước đủ về số lượng và bảo đảm chất lượng để phục vụ sự nghiệp GD, sự nghiệp cách mạng của Đảng. Trong những năm gần đây, đã có nhiều nhà nghiên cứu bàn về các lĩnh vực văn hóa - GD, bồi dưỡng giáo viên. Các tạp chí, tập san, chuyên san, báo GD thời đại xuất hiện ngày càng nhiều và càng phong phú về nội dung, vấn đề bồi dưỡng giáo viên, phát triển đội ngũ giáo viên. Có thể nêu ra một số tác giả sau đây mà công trình nghiên cứu của họ đã góp phần mạnh mẽ nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên như: tài liệu của tác giả Nguyễn Minh Đường (1996) “Bồi dưỡng và đào tạo đội ngũ nhân lực trong điều kiện mới, chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước”, tác giả Trần Bá Hoành (2002) “Bồi dưỡng tại chỗ và bồi dưỡng từ xa”, tác giả Nguyễn Tấn Phát (2000) "Tự học, tự bồi dưỡng suốt đời trở thành một quy luật", Tạp chí Tự học tháng 8/2000.
Tuy vậy, với đặc trưng của từng vùng miền, việc ứng dụng các vấn đề lý luận về bồi dưỡng giáo viên vẫn chưa được thể hiện rõ nét, ít có các công trình nghiên cứu thực tế về công tác bồi dưỡng năng lực phát triển chương trình dạy học tích hợp liên môn cho giáo viên THCS, đây là một vấn đề cần phải được làm sáng tỏ hơn về lý luận và thực tiễn. Vấn đề bồi dưỡng năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho giáo viên và quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho GV đã được đề cập tới ở một số đề tài, luận văn thạc sỹ. Chẳng hạn: Tác giả Nguyễn Thùy Giang với đề tài "Quản lý hoạt động bồi dưỡng giáo viên THCS đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa sau năm 2015 ở thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh” ; Tác giả Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 5 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đỗ Quang Minh với đề tài “Bồi dưỡng năng lực chuyên môn giáo viên Trung học cơ sở huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình và sách giáo khoa sau năm 2015". Như vậy, những nghiên cứu trên đã đề cập rất nhiều đến vai trò và tầm quan trọng của việc bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, đồng thời cũng đưa ra được nhiều giải pháp để nâng cao hiệu quả và chất lượng công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo.
Tuy nhiên vấn đề bồi dưỡng năng lực bồi dưỡng năng lực phát triển chương trình dạy học tích hợp liên môn cho giáo viên THCS chưa được quan tâm nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống. Xuất phát từ những điều này mà tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Tổ chức bồi dưỡng năng lực phát triển chương trình dạy học tích hợp liên môn cho giáo viên THCS thị xã Quảng Yên, Quảng Ninh”. Vấn đề phát triển chương trình Chúng ta đều dễ dàng nhận thấy thế giới đang ở thế kỉ XXI - thế kỉ của nền kinh tế tri thức, của Công nghệ thông tin và truyền thông, của hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh đó, mỗi quốc gia muốn phát triển đòi hỏi phải tự khẳng định thông qua tham gia cạnh tranh lành mạnh từ nguồn nhân lực trình độ cao.
Đổi mới nền giáo dục được nhiều nước tính đến và quyết tâm xây dựng. Từ đó nhiều quốc gia đã chuyển hướng giáo dục, từ chương trình tiếp cận nội dung sang chương trình tiếp cận năng lực người học. Đến nay đã có nhiều nước phát triển chương trình giáo dục phổ thông theo tiếp cận năng lực như: Úc, Niudilan, Đan Mạch,… Trong khi đó, các nhà trường phổ thông của ta hiện nay vẫn đang thực hiện chương trình do Bộ, Sở GD&ĐT qui định, một số trường ban hành chương trình riêng song chương trình của nhà trường là rất hạn chế. Phát triển chương trình là khái niệm đang được sử dụng còn khá mới mẻ đối với Việt Nam.
Do triết lý về chương trình của hệ thống GD các nước khác với Việt Nam nên khi nghiên cứu chương trình các nước, chúng ta nhận được một bản đề cương hết sức vắn tắt trong khi nhu cầu tìm hiểu những hệ thống tri thức cụ thể, chi tiết và tất nhiên là không thể có được trong các chương trình GD nước ngoài. Do vậy, tiếp cận khái niệm “Phát triển chương trình” nhiều chuyên gia GD Việt Nam (chưa kể là cả giáo viên các cấp) còn hồ nghi bởi trong quan niệm đã “ăn sâu bén rễ” trong đầu họ về chương trình là sự ổn định lâu dài, được đóng gói trong mọi đối tượng, do vậy không thể có việc “phát triển chương trình” được. Lối tư duy này ảnh hưởng mạnh đến việc triển khai và viết sách Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 6 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo khoa đang làm hiện nay. Về lý thuyết quá trình phát triển chương trình được thiế t lập theo quy trình tổng quát sau đây: Sứ mạng Mục đích Mục tiêu Đánh giá yêu cầ u Sắp xếp chương trình dạy học Người học Theo nghiên cứu của Hách Đức Vĩnh - Phương pháp luận phát triển chương trình, NXB Khoa học giáo dục, Bắc Kinh (2001) đã chỉ ra “Phát triển chương trình hàm chứa mọi nội dung và trình tự của quá trình xây dựng chương trình.
Chỉ hoạt động lựa chọn, tổ chức, điều chỉnh nhằm giúp học sinh thu được kinh nghiệm mang tính giáo dục, thúc đẩy sự phát triển thể chất và tinh thần của học sinh, khiến cho các kinh nghiệm đó được quy phạm hóa. Cùng với đó đề ra các nhiệm vụ phát triển chương trình cụ thể: hoạch định và xây dựng chương trình; thực hiện chương trình; đánh giá và điều chỉnh chương trình. Hoặc trong đề án “Thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh” (10/2013) do GS. Phan Văn Kha làm trưởng ban có đề ra một số hoạt động như: điều chỉnh kế hoạch, nội dung dạy học trong chương trình hiện hành, xây dựng một số chủ đề tích hợp liên môn, đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, các tác giả nêu trên đều được tôi tìm hiểu, kế thừa. Tôi nhận thấy những công trình đó, các tác giả đã đề cập đến vấn đề phát triển chương trình giáo dục theo định hướng bồi dưỡng năng lực giáo viên, định hướng phát triển năng lực học sinh. Tuy nhiên, tôi nhận thấy những công trình đó, các tác giả đều đề cập nhiều đến vấn đề của bồi dưỡng như nội dung, hình thức bồi dưỡng giáo viên… và đã thu được những kết quả nhất định, song về phương diện lí luận cũng như về thực tiễn vẫn còn những vấn đề cần phát triển, hoàn thiện. Đặc biệt là chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể và chuyên sâu về vấn đề năng lực phát triển chương trình dạy học tích hợp liên môn cho giáo viên, hơn nữa chương trình đào tạo tại các nhà trường sư phạm hiện nay cũng chưa trang bị kiến thức khoa học về xây dựng và phát triển chương trình cho giáo viên.
Vấn đề dạy học tích hợp liên môn Để khắc phục những nhược điểm của chương trình định hướng nội dung, từ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 7 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cuối thế kỷ 20 có nhiều nghiên cứu mới về chương trình dạy học, trong đó có nhiều quan niệm và mô hình mới về chương trình dạy học. Chương trình dạy học định hướng kết quả đầu ra ra (outcomes based curriculum - OBC) hay nói rộng hơn là GD định hướng kết quả đầu ra (Outcome-based Education - OBE), còn gọi là GD điều khiển đầu ra được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày đang nhận được sự quan tâm của nhiều quốc gia. Dạy học tích hợp, liên môn xuất phát từ yêu cầu của mục tiêu dạy học phát triển năng lực học sinh, đòi hỏi phải tăng cường yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề thực tiễn.Khi giải quyết một vấn đề trong thực tiễn, bao gồm cả tự nhiên và xã hội, đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp, liên quan đến nhiều môn học. Vì vậy, dạy học cần phải tăng cường theo hướng tích hợp, liên môn.
Theo bài nghiên cứu của PGS.TS Đỗ Hương Trà - Khoa Vật lí - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, thì dạy học tích hợp, liên môn đưa người học vào hoạt động tìm tòi nghiên cứu nhằm đảm bảo cho người học có được kiến thức sâu sắc, bền vững và có thể chuyển đổi được. Với Xavier Roegiers, sư phạm tích hợp là một quan niệm về một quá trình học tập. Trong đó, toàn bộ quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực cụ thể có dự tính trước những điều kiện cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập sau này hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào thực tiễn cuộc sống. Như vậy sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.
Xavier Roegiers đưa ra hai nhóm tích hợp như sau: đưa ra những ứng dụng chung cho nhiều môn học; phối hợp quá trình học tập của nhiều môn học khác nhau. Từ hai nhóm ấy được thực hiện theo 4 cách: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học được thực hiện ở cuối năm học hay cuối cấp học; những ứng dụng chung cho nhiều môn học được thực hiện ở những thời điểm trong năm học; phối hợp quá trình học tập khác nhau bằng đề tài tích hợp; phối hợp quá trình học tập khác nhau bằng các tình huống tích hợp, xoay quanh những mục tiêu chung cho một nhóm môn, tạo thành môn học tích hợp.