CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại (NHTM) là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi từ khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán. Như vậy, NHTM là một trung gian tài chính quan trọng đứng giữa người đi vay và người cho vay, thông qua đó kiếm lợi nhuận cho mình. Điều đó được thể hiện thông qua một số hoạt động cơ bản của NHTM: 1.
Huy động vốn Ngoài nguồn vốn tự có( huy động vốn chủ sở hữu), hoạt động huy động vốn có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo lập nguồn vốn để hoạt động kinh doanh. Hoạt động huy động vốn của NHTM bao gồm: Thứ nhất, huy động tiền gửi: Huy động theo hình thức này chủ yếu là tiền gửi của dân cư và tổ chức dưới hình thức có kỳ hạn( chủ yếu là tiền gửi tiết kiệm của dân cư, tiền gửi chờ thanh toán của tổ chức) và không kỳ hạn( tiền gửi thanh toán của tổ chức, cá nhân). Đây là nguồn vốn huy động chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn vốn nợ của NHTM. Thứ hai, huy động từ phát hành các công cụ nợ: chủ yếu là phát hành kỳ phiếu và trái phiếu.
Kỳ phiếu dùng chủ yếu huy động vốn ngắn hạn, trái phiếu phát hành để huy động vốn trung- dài hạn. Hình thức huy động này mang tính ổn định hơn, làm tăng khả năng huy động vốn của NHTM trong thời gian ngắn và hoàn toàn chủ động trong sử dụng nguồn vốn. Thứ ba, huy động từ vay các NHTM: các NHTM thực hiện việc đi vay nằm điều hòa vốn trong toàn hệ thống, tăng dự trữ, đảm bảo tốt khả năng 7 thanh khoản của NHTM. Việc huy động vốn thông qua hình thức này thường đơn giản và nhanh gọn, có thể vay trực tiếp, vay qua Ngân hàng đại lý và khoản vay thường không có bảo đảm( nếu có thường là chứng khoán của Kho bạc).
Thứ tư, huy động từ vay Ngân hàng Trung ương: thường là hình thức huy động cuối cùng trong hoạt động huy động vốn của NHTM, áp dụng cho việc vay để đảm bảo duy trì dự trữ bắt buộc hay thiếu hụt thanh toán. Hình thức huy động này thường làm giảm uy tín của NHTM trên thị trường. Thứ năm, huy động từ nợ khác: bao gồm huy động các khoản ủy thác, tiền kí quỹ, các khoản nợ thuế chưa nộp, lương chưa trả.Đây là hình thức huy động mang tính thụ động và thường có khối lượng nhỏ không đáng kể. Cấp tín dụng NHTM là tổ cức kinh doanh tiền tệ, vì thế không chỉ thực hiện huy động vốn mà còn sử dụng vốn huy động được để cho vay và đầu tư các tài sản có sinh lời.
Các NHTM cấp tín dụng cho các cá nhân, tổ chức dưới hình thức cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh và các hình thức khác theo quy định của Nhà nước. Hoạt động tín dụng của các NHTM cũng được da dạng hóa từ hình thức đầu tư đến các loại vốn cho vay với thời hạn và điều kiện khác nhau nhằm thu lợi nhuận tối đa trên cơ sở đảm bảo khả năng thanh khoản của ngân hàng với mục đích cuối cùng là an toàn và sinh lời. Dịch vụ thanh toán và ngân quỹ Để đảm bảo chi phí lưu thông và tăng độ an toàn, thuận tiện cho các doanh nghiệp trong quan hệ kinh doanh, NHTM thực hiện dịch vụ thu chi hộ và thực hiện các dịch vụ thanh toán khác do Ngân hàng Nhà nước ( NHNN) quy định. Ngoài ra NHTM còn thực hiện các dịch vụ ngân quỹ là dịch vụ thu phát tiền mặt cho khách hàng, đồng thời tổ chức và tham gia các hệ thống thanh toán nội bộ và hệ thống thanh toán liên ngân hàng trong nước và quốc 8 tế.
Hoạt động này ngoài đem lại thu nhập cho NHTM, còn có tác dụng thu hút khách hàng gửi tiền vào tài khoản ngân hàng, tăng cường vốn huy động. Các hoạt động khác Để tạo lợi thế kinh doanh cũng như tận dụng mọi khả năng vốn có của mình, NHTM ngoài các hoạt động cơ bản trên còn phải thực hiện các hoạt động khác như góp vốn cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh ngoại hối và vàng, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, tư vấn cùng các dịch vụ khác có liên quan đến hoạt động ngân hàng theo quy định của pháp luật. Những vấn đề cơ bản về nợ xấu của Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Tùy theo quan điểm và mức độ đánh giá rủi ro khác nhau mà có những khái niệm về nợ xấu khác nhau.
Tuy nhiên, xét về bản chất thì nợ xấu là các khoản nợ bị suy giảm khả năng thu hồi hoặc không có khả năng thu hồi. Theo khái niệm nợ xấu của Ngân hàng Trung ương Châu Âu: Thứ nhất, nợ xấu là nợ không được thanh toán đầy đủ cho Ngân hàng, bao gồm: (i) Những khoản nợ mà người vay khó có thể trả nợ và yêu cầu điều chỉnh lại lịch trả nợ nhưng không thanh toán được trong khoảng thời gian đã điều chỉnh; (ii) Những khoản nợ mà giá trị tài sản bảo đảm không đủ để trả nợ hoặc tài sản bảo đảm không được chấp thuận về mặt pháp lý dẫn đến người vay không thể trả nợ Ngân hàng đầy đủ; (iii) Những khoản nợ mà Tòa án tuyên bố người vay phá sản và phần bồ hoàn cho Ngân hàng ít hơn dư nợ phải thanh toán. Thứ hai, nợ xấu là nhưng khoản nợ không thể thu hồi được, bao gồm: i) Những khoản nợ đã hết hiệu lực hoặc những khoản nợ không có đủ căn cứ đòi thanh toán từ người vay; 9 (ii) Người vay bỏ trốn hoặc mất tích, không có tài sản giữ lại để thanh toán nợ; những khoản nợ mà Ngân hàng không thể liên lạc được với người vay hoặc không thể tìm được người vay; (iii) Những khoản nợ mà người vay chấm dứt hoạt động kinh doanh, hoặc thanh lý tài sản, hoặc kinh doanh thua lỗ và tài sản còn lại không đủ để trả nợ. Theo khái niệm nợ xấu của Tổ chức tiền tệ thế giới (IMF): Trong Hướng dẫn tính toán các chỉ số lành mạnh về tài chính tại các quốc gia, IMF đã đưa ra định nghĩa về nợ xấu như sau: “ Một khoản vay được coi là nợ xấu khi quá hạn thanh toán gốc hoặc lãi 90 ngày hoặc hơn; khi các khoản lãi đã quá hạn 90 ngày hoặc hơn đã được vốn hóa, cơ cấu lại, hoặc trì hoãn theo thỏa thuận; khi các khoản thanh toán đến hạn dưới 90 ngày nhưng có thể nận thấy những dấu hiệu rõ ràng cho thấy người vay sẽ không thể hoàn trả nợ đầy đủ (người vay phá sản).
Sau khi khoản vay được xếp vào danh mục nợ xấu cho tới thời điểm phải xóa nợ hoặc thu hồi được lãi và gốc của khoản vay đó hoặc thu hồi được khoản vay thay thế.” Như vậy , quan niệm về nợ xấu giữa các quốc gia và theo thông lệ quốc tế đều căn cứ trên hai yếu tố là định tính và định lượng. Tuy nhiên, các quan niệm này mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá khoản vay thông thường trên cơ sở khả năng trả nợ hiện thời của khách hàng vay mà không đề cập tới những khoản vay đã được xử lý bằng quỹ dự phòng của tổ chức tín dụng. Những khoản nợ đã được xử lý bằng quỹ dự phòng của tổ chức tín dụng về bản chất cũng như quy định của pháp luật thì vẫn cần được theo dõi, thu hồi. Vì vậy, theo quan điểm của tác giả: Nợ xấu là những khoản nợ phát sinh từ hoạt động cho vay không được thanh toán đầy đủ cho ngân hàng hoặc được đánh giá là không có khả năng thu hồi, bao gồm cả các khoản nợ xấu thông thường (nợ từ nhóm 3 đến nhóm 5 theo Thông tư 02/2013/TT- NHNN 10 và các khoản nợ đã xử lý bằng quỹ dự phòng của ngân hàng được theo dõi tại ngoại bảng).
Phân loại nợ Phân loại nợ là việc các tổ chức tín dụng căn cứ vào các tiêu chuẩn định tính và định lượng để đánh giá mức độ rủi ro của các khoản vay và các cam kết ngoại bảng, trên cơ sở đó phân loại các khoản nợ vào các nhóm nợ thích hợp. Có hai phương pháp phân loại nợ: phương pháp định đính và phương pháp định lượng. Theo phương pháp định lượng Theo Thông tư 02/2013/TT- NHNN ngày 21/01/2013 của Thống đốc NHNN Việt Nam và Thông tư 09/2014- NHNN ngày 18/03/2014 của Thống đốc NHNN về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 02, nợ của các NHTM được xác định dựa trên cả yếu tố thời hạn và khả năng thu hồi ( tại nội dung điều 10), được chia thành 5 nhóm a. Nhóm 1 ( Nợ đủ tiêu chuẩn) bao gồm: (i) Nợ trong hạn và được đánh giá là có khả năng thu hồi đầy đủ cả nợ gốc lẫn lãi đúng hạn; (ii) Nợ quá hạn dưới 10 ngày và được đánh giá là có khả năng thu hồi đầy đủ nợ gốc và lãi bị quá hạn và thu hồi đầy đủ nợ gốc và lãi còn lại đúng thời hạn; (iii) Nợ được phân loại vào nhóm 1 theo quy định tại khoản 2 Điều này.
Nhóm 2 ( nợ cần chú ý) bao gồm: (i) Nợ quá hạn từ 10 ngày đến 90 ngày; (ii) Nợ điều chỉnh kỳ hạn trả nợ lần đầu; (iii) Nợ được phân loại vào nhóm 2 theo quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này. Nhóm 3 ( Nợ dưới tiêu chuấn) bao gồm: (i) Nợ quá hạn từ 91 đến 180 ngày; (ii) Nợ gia hạn lần đầu (iii) Nợ được miễn hoặc giảm lãi do khách hàng không đủ khả năng trả lãi đầy đủ theo hợp đồng tín dụng; (iv) Nợ thuộc một trong các trường hợp sau đây chưa thu hồi được trong thời gian dưới 30 ngày kể từ ngày có quyết định thu hồi: Khoản nợ vi phạm quy định tại các khoản 1, 3, 4, 5, 6 Điều 126 Luật các tổ chức tín dụng; Khoản nợ vi phạm quy định tại các khoản 1, 2, 3, 4 Điều 127 Luật các tổ chức tín dụng; Khoản nợ vi phạm quy định tại các khoản 1, 2, 5 Điều 128 Luật các tổ chức tín dụng; (v) Nợ đang thu hồi theo kết luận than tra; (vi) Nợ được phân loại vào nhóm 3 theo quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này. (vii) Nợ phải phân loại vào nhóm 3 theo quy định tại khoản 11 Điều 9 Thông tư này.