Luận văn thạc sĩ định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản từ thực tiễn tỉnh hải dương

Luận văn thạc sĩ phân tích định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản qua thực tiễn tỉnh Hải Dương, đánh giá pháp lý và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Lê Thanh Nam
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Đức Hồng Hà
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản từ thực tiễn tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH TỘI LẠM DỤNG TÍN NHIỆM CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.1.1. Đặc điểm định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.2. Ý nghĩa của định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.2.1. Ý nghĩa về phương diện chính trị - xã hội
• 1.2.2. Ý nghĩa về phương diện pháp lý
• 1.3. Các giai đoạn và các yếu tố ảnh hưởng đến định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.3.1. Các giai đoạn định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.4. Cơ sở pháp lý của định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.4.1. Khách thể của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.4.2. Mặt khách quan của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.4.3. Chủ thể của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.4.4. Mặt chủ quan của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 1.5. Phân biệt tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với một số tội danh khác trong luật hình sự
• 1.5.1. Phân biệt tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• 1.5.2. Phân biệt tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với tội tham ô tài sản
• 1.5.3. Phân biệt tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TIỄN ĐỊNH TỘI DANH TỘI LẠM DỤNG TÍN NHIỆM CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HẢI DƯƠNG TRONG THỜI GIAN QUA
• 2.1. Những kết quả đạt được trong định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trên địa bàn tỉnh Hải Dương
• 2.2. Những hạn chế, sai lầm trong định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trên địa bàn tỉnh Hải Dương
• 2.2.1. Xác định dấu hiệu dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản trong tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản đôi khi còn nhầm lẫn với một số tội phạm khác
• 2.2.2. Xác định dấu hiệu bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản
• 2.2.3. Xác định dấu hiệu sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng trả lại tài sản
• 2.2.4. Xác định hành vi đã thực hiện là tội phạm hay chỉ là vi phạm dân sự, kinh tế
• 2.3. Nguyên nhân của những hạn chế, sai lầm trong định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trên địa bàn tỉnh Hải Dương
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐỊNH TỘI DANH TỘI LẠM DỤNG TÍN NHIỆM CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Yêu cầu bảo đảm định đúng tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.1.1. Yêu cầu về chính trị - xã hội
• 3.1.2. Yêu cầu về lý luận và thực tiễn
• 3.1.3. Yêu cầu về lập pháp hình sự
• 3.2. Giải pháp bảo đảm định đúng tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.2.1. Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng trong công tác xử lý các vụ án hình sự về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.2.2. Tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.2.3. Kịp thời hướng dẫn, giải thích pháp luật về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.2.4. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức các cơ quan tư pháp trong việc giải quyết án hình sự về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.2.5. Bảo đảm hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan tư pháp trong định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản
• 3.2.6. Tổng kết kinh nghiệm xét xử
• 3.2.7. Ban hành án lệ
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận về định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích các khía cạnh lý luận về định tội danh đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Tác giả đưa ra khái niệm, đặc điểm, và ý nghĩa của việc định tội danh, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này. Pháp luật hình sự được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định tội danh hình sự, đặc biệt là trong các vụ án liên quan đến tội phạm kinh tế. Tác giả cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc phân biệt tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với các tội danh khác như tội lừa đảo và tội tham ô.

1.1. Khái niệm và đặc điểm

Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được định nghĩa là hành vi lợi dụng lòng tin của người khác để chiếm đoạt tài sản. Đặc điểm chính của tội này là sự tồn tại của mối quan hệ tín nhiệm giữa người phạm tội và nạn nhân. Luật hình sự quy định rõ các yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể, và mặt chủ quan.

1.2. Ý nghĩa pháp lý và xã hội

Việc định tội danh chính xác có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân và duy trì trật tự xã hội. Pháp lý đóng vai trò then chốt trong việc xác định các hành vi phạm tội và áp dụng hình phạt phù hợp. Đồng thời, việc định tội danh đúng đắn cũng góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

II. Thực tiễn định tội danh tại Hải Dương

Luận văn đi sâu vào phân tích thực tiễn định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Tác giả chỉ ra những kết quả đạt được cũng như những hạn chế trong quá trình xét xử. Các vụ án thường gặp khó khăn trong việc xác định dấu hiệu phạm tội, đặc biệt là khi hành vi có dấu hiệu trùng lặp với các tội danh khác. Tỉnh Hải Dương, với đặc thù kinh tế - xã hội phức tạp, là địa bàn có nhiều vụ án liên quan đến tội phạm kinh tế.

2.1. Kết quả và hạn chế

Trong giai đoạn 2018-2020, Hải Dương đã xét xử nhiều vụ án liên quan đến tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những sai sót trong việc định tội danh, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Nguyên nhân chính là sự thiếu rõ ràng trong các quy định pháp luật và sự yếu kém của đội ngũ cán bộ tư pháp.

2.2. Nguyên nhân và thách thức

Các vụ án thường gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa tội phạm hình sự và vi phạm dân sự. Sự phức tạp của các quan hệ kinh tế - xã hội tại Hải Dương cũng là một thách thức lớn trong quá trình xét xử. Việc thiếu hướng dẫn cụ thể từ các cơ quan tư pháp cấp trên cũng góp phần làm tăng khó khăn trong việc định tội danh.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả định tội danh

Luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp luật hình sự và tăng cường đào tạo cho đội ngũ cán bộ tư pháp. Các giải pháp bao gồm việc ban hành án lệ, hướng dẫn cụ thể từ các cơ quan tư pháp cấp trên, và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

3.1. Hoàn thiện pháp luật

Việc hoàn thiện các quy định pháp luật về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là yêu cầu cấp thiết. Cần có sự rõ ràng trong việc xác định các dấu hiệu phạm tội và hướng dẫn cụ thể cho các cơ quan tư pháp. Điều này sẽ giúp giảm thiểu sai sót trong quá trình định tội danh.

3.2. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ

Đội ngũ cán bộ tư pháp cần được đào tạo chuyên sâu về luật hình sự và kỹ năng định tội danh. Việc nâng cao chất lượng đội ngũ sẽ góp phần đảm bảo tính chính xác và công bằng trong quá trình xét xử các vụ án liên quan đến tội phạm kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2018 đến 2020, thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Hải Dương ghi nhận tổng số 119 vụ án với 173 bị can bị khởi tố, 112 vụ với 165 bị can bị truy tố và 104 vụ với 157 bị cáo được đưa ra xét xử sơ thẩm về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Sự chuyển dịch kinh tế nhanh chóng tại vùng kinh tế trọng điểm đồng bằng sông Hồng đã thúc đẩy các giao dịch dân sự, kinh tế phát triển mạnh mẽ, kéo theo sự gia tăng về số lượng các vụ án lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản tăng khoảng 30% từ 30 vụ năm 2018 lên 39 vụ năm 2020. Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ sự thiếu thống nhất trong việc giải thích cấu thành tội phạm theo Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), dẫn đến ranh giới mong manh giữa tội phạm hình sự và vi phạm hợp đồng dân sự, kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận về định tội danh, phân tích thực trạng giải quyết án và chỉ ra nguyên nhân của các sai lầm trong hoạt động tư pháp tại địa phương. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong không gian địa lý tỉnh Hải Dương từ khi Bộ luật Hình sự năm 2015 có hiệu lực thi hành cho đến hết năm 2020. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc đưa ra hệ thống giải pháp khả thi nhằm chuẩn hóa quy trình định tội danh, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ các vụ án bị hủy hoặc sửa do lỗi định tội danh xuống mức 0%, đồng thời bảo đảm bảo vệ quyền sở hữu tài sản của công dân và nâng cao chất lượng xét xử trong tiến trình cải cách tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ với học thuyết định tội danh trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Mô hình nghiên cứu vận dụng toàn diện lý luận bốn yếu tố cấu thành tội phạm bắt buộc:

1. Khách thể của tội phạm: Quan hệ sở hữu tài sản được pháp luật hình sự bảo vệ, đối tượng tác động trực tiếp là tài sản hữu hình bao gồm tiền, vật, giấy tờ có giá trị từ 4.000.000 đồng trở lên hoặc dưới 4.000.000 đồng nhưng thuộc các trường hợp đặc biệt do luật định.
2. Mặt khách quan của tội phạm: Hành vi tiếp nhận tài sản ngay thẳng, hợp pháp thông qua hợp đồng vay, mượn, thuê hoặc hình thức khác, sau đó mới thực hiện hành vi gian dối, bỏ trốn, cố tình không trả dù có khả năng hoặc sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng hoàn trả.
3. Chủ thể của tội phạm: Cá nhân có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi từ đủ 16 tuổi trở lên theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự.
4. Mặt chủ quan của tội phạm: Lỗi cố ý trực tiếp với mục đích chiếm đoạt tài sản xuất hiện sau khi đã nhận được tài sản một cách hợp pháp.

Các khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: định tội danh, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, chuyển hóa ý thức chiếm đoạt, hành vi sử dụng tài sản bất hợp pháp và dấu hiệu bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được trích xuất từ 104 hồ sơ vụ án hình sự sơ thẩm và các báo cáo thống kê định kỳ giai đoạn 2018-2020 của Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Dương. Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm 50 hồ sơ vụ án được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp ngẫu nhiên phân tầng, trong đó bao gồm 10 vụ án có kháng cáo, kháng nghị đã được xét xử theo thủ tục phúc thẩm. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm bao quát các vụ án có tranh chấp phức tạp về tội danh, các bản án có dấu hiệu sai lệch cấu thành và những vụ việc điển hình phản ánh khó khăn trong thu thập chứng cứ.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích quy phạm pháp luật để đối chiếu Điều 175 với Điều 174, Điều 353, Điều 355 Bộ luật Hình sự; phương pháp thống kê xã hội học pháp luật để phân loại 119 vụ án theo từng nhóm hành vi; và phương pháp tổng hợp, so sánh án lệ nhằm đánh giá tính đồng bộ giữa lý luận và thực tiễn xét xử trong suốt timeline nghiên cứu 3 năm (2018-2020).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu xét xử thực tế trên địa bàn tỉnh Hải Dương giai đoạn 2018-2020 phản ánh 4 phát hiện quan trọng:

1. Xu hướng gia tăng về quy mô và tính chất phức tạp: Số lượng vụ án xét xử sơ thẩm tăng đều qua từng năm, từ 30 vụ với 44 bị cáo (năm 2018) lên 35 vụ với 42 bị cáo (năm 2019) và đạt 39 vụ với 71 bị cáo (năm 2020), tương ứng mức tăng 30% về số vụ và tăng 61,3% về số lượng bị cáo liên đới.
2. Tỷ lệ điều chỉnh hình phạt trong xét xử phúc thẩm: Trong số 50 vụ án được khảo sát chi tiết, có 10 vụ án được xét xử phúc thẩm. Kết quả cho thấy 100% các vụ án phúc thẩm giữ nguyên định tội danh lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, tuy nhiên có 2 vụ án (chiếm tỷ lệ 20%) bị cấp phúc thẩm sửa đổi bản án sơ thẩm về phần hình phạt, chuyển từ hình phạt tù giam sang phạt tù cho hưởng án treo do đánh giá lại tính chất nguy hiểm và nhân thân người phạm tội.
3. Nhầm lẫn phổ biến giữa tội danh lạm dụng tín nhiệm và lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Thực tiễn chứng minh việc xác định sai thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt dẫn đến truy tố sai. Điển hình tại một vụ án ở huyện Bình Giang, bị cáo vay số tiền 300.000.000 đồng qua hợp đồng vay nợ hợp pháp, sau đó vào miền Nam làm ăn và đã 3 lần trả số tiền 40.000.000 đồng qua chuyển khoản nhưng Tòa án cấp sơ thẩm vẫn tuyên phạt 2 năm 6 tháng tù về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174; Tòa án cấp phúc thẩm sau đó đã hủy toàn bộ bản án sơ thẩm để điều tra lại do xác định giao dịch ban đầu là hợp pháp và không có ý thức gian dối trước khi nhận tài sản.
4. Xung đột định tội giữa tội lạm dụng tín nhiệm và tội tham ô tài sản: Xuất hiện tình trạng nhầm lẫn khi người thực hiện hành vi là nhân viên được giao quyền quản lý tài sản thực tế nhưng không có quyết định bổ nhiệm bằng văn bản. Điển hình là vụ án thủ kho chiếm đoạt 8 máy phát điện trị giá 114.000.000 đồng của doanh nghiệp tại cụm công nghiệp huyện Bình Giang; Viện kiểm sát nhân dân truy tố về tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, nhưng Tòa án nhân dân huyện đã trả hồ sơ để thay đổi tội danh sang tội Tham ô tài sản theo điểm d khoản 2 Điều 353 Bộ luật Hình sự do đối tượng có thẩm quyền trực tiếp quản lý tài sản.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nêu trên chỉ ra rằng nguyên nhân cốt lõi của những sai sót trong định tội danh bắt nguồn từ việc thiếu vắng văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015 từ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao. Khoảng trống pháp lý này khiến các Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán lúng túng trong việc xác định các tình tiết định tính như "bỏ trốn", "sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp" hoặc "có điều kiện nhưng cố tình không trả". Hoạt động thu thập chứng cứ còn thiên lệch về chứng cứ buộc tội, chưa chú trọng làm rõ ý thức chủ quan tại thời điểm giao dịch.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột kép thể hiện tương quan giữa 119 vụ khởi tố, 112 vụ truy tố và 104 vụ xét xử qua từng năm, kết hợp bảng ma trận so sánh 4 yếu tố cấu thành giữa Điều 175 với các Điều 174, 353 và 355. Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu trước đây tại Hải Dương trong giai đoạn thi hành Bộ luật Hình sự năm 1999, việc sửa đổi quy định định lượng tài sản từ mức 4.000.000 đồng trở lên tại Bộ luật Hình sự năm 2015 đã tạo ra bước tiến mới nhưng cũng làm gia tăng áp lực phân loại chứng cứ giữa tranh chấp dân sự thuần túy và dấu hiệu cấu thành tội phạm hình sự.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực chứng, 4 nhóm giải pháp đột phá được đề xuất thực hiện nhằm nâng cao chất lượng định tội danh:

1. Ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 175 Bộ luật Hình sự: Đề nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao xây dựng và ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết trong giai đoạn 2022-2023, quy định rõ tiêu chí xác định hành vi "bỏ trốn" (phân biệt giữa trốn tránh nghĩa vụ và quyền tự do cư trú), định nghĩa cụ thể hành vi "sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp" và chuẩn hóa mức độ chứng minh đối với việc "có điều kiện nhưng cố tình không trả", nhằm bảo đảm 100% cơ quan tư pháp trên toàn quốc áp dụng thống nhất.
2. Phát triển và công bố án lệ chuyên đề: Tòa án nhân dân Tối cao cần tổng kết kinh nghiệm xét xử và tuyển chọn từ 2 đến 3 án lệ tiêu biểu về phân định ranh giới giữa quan hệ hợp đồng kinh tế và tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trong giai đoạn 2022-2024, tạo khung tham chiếu chuẩn mực cho Thẩm phán các cấp khi giải quyết các vụ án phức tạp.
3. Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ tiến hành tố tụng: Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hải Dương cần phối hợp với Học viện Tư pháp tổ chức tối thiểu 2 khóa đào tạo chuyên sâu hàng năm cho 100% Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên, tập trung vào kỹ năng phân loại chứng cứ chứng minh ý thức chủ quan và thời điểm phát sinh ý định chiếm đoạt tài sản.
4. Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành định kỳ: Công an tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân tỉnh Hải Dương cần ban hành quy chế phối hợp nghiệp vụ liên ngành trước năm 2023, duy trì giao ban chuyên môn hàng quý để giải quyết dứt điểm các vụ án có quan điểm khác nhau về tội danh, bảo đảm tỷ lệ trả hồ sơ để điều tra bổ sung do sai tội danh giảm xuống dưới 1%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và lý luận sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

1. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Cung cấp bộ công cụ phân tích cấu thành tội phạm và các tiêu chí định tội chuẩn xác, giúp hạn chế tối đa nguy cơ hình sự hóa các quan hệ kinh tế và phòng chống oan sai trong quá trình tố tụng hình sự.
2. Luật sư và Người bào chữa: Trang bị hệ thống luận cứ khoa học và phân tích án lệ thực tế, hỗ trợ đắc lực trong việc xây dựng chiến lược bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trong các vụ án tranh chấp hợp đồng có yếu tố hình sự.
3. Giảng viên, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh Luật học: Là tài liệu tham khảo học thuật giá trị với khung lý thuyết hoàn chỉnh và nguồn số liệu thực chứng phong phú về tội xâm phạm sở hữu theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015.
4. Cộng đồng doanh nghiệp và các chủ thể kinh doanh: Giúp nhận diện rõ ranh giới pháp lý trong việc thực hiện hợp đồng vay, mượn, thuê tài sản, từ đó chủ động phòng ngừa rủi ro thất thoát tài sản và nâng cao tính minh bạch trong các giao dịch kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt căn bản giữa tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là gì?
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt và tính chất của hành vi giao tài sản ban đầu. Trong tội lừa đảo theo Điều 174, thủ đoạn gian dối và ý định chiếm đoạt có trước khi nhận tài sản; trong khi ở tội lạm dụng tín nhiệm theo Điều 175, việc nhận tài sản hoàn toàn hợp pháp và ngay thẳng, ý định chiếm đoạt chỉ xuất hiện sau khi đã nắm giữ tài sản.

Mức định lượng giá trị tài sản tối thiểu để truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015 là bao nhiêu?
Giá trị tài sản bị chiếm đoạt phải từ 4.000.000 đồng trở lên. Trường hợp tài sản dưới 4.000.000 đồng chỉ bị xử lý hình sự nếu người vi phạm đã bị xử phạt hành chính, đã có tiền án về các tội xâm phạm sở hữu chưa xóa án tích, hoặc tài sản bị chiếm đoạt là phương tiện kiếm sống chính của gia đình người bị hại.

Hành vi rời khỏi nơi cư trú khi đến hạn trả nợ có đương nhiên bị coi là bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản không?
Không thể tự động quy kết là bỏ trốn để chiếm đoạt. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đồng thời hai yếu tố: hành vi cố tình lẩn tránh, cắt đứt liên lạc với chủ tài sản và mục đích trốn tránh nghĩa vụ để chiếm đoạt số tài sản đã nhận, phân biệt với việc đi làm ăn xa để tìm nguồn tài chính trả nợ.

Thủ kho tự ý mang tài sản của cơ quan đi bán lấy tiền thì cấu thành tội Lạm dụng tín nhiệm hay Tham ô tài sản?
Hành vi này cấu thành tội Tham ô tài sản theo Điều 353 Bộ luật Hình sự. Mặc dù cùng xâm phạm tài sản được giao, nhưng thủ kho là chủ thể đặc biệt có trách nhiệm quản lý tài sản theo nhiệm vụ được giao; do đó việc chiếm đoạt tài sản đang trực tiếp quản lý thuộc nhóm tội phạm về chức vụ chứ không phải tội lạm dụng tín nhiệm.

Tình hình xét xử tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản tại Hải Dương giai đoạn 2018-2020 có đặc điểm gì nổi bật?
Số lượng vụ án có xu hướng gia tăng liên tục từ 30 vụ với 44 bị cáo năm 2018 lên 39 vụ với 71 bị cáo năm 2020. Tổng cộng trong 3 năm, Tòa án nhân dân hai cấp đã xét xử 104 vụ án với 157 bị cáo, phản ánh tính chất ngày càng phức tạp của các tranh chấp tài sản trong nền kinh tế thị trường.

Kết luận

• Đóng góp lý luận: Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về định tội danh đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản dựa trên cấu thành bốn yếu tố của Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Đóng góp thực tiễn: Phân tích thực chứng toàn diện 104 bản án sơ thẩm và 10 bản án phúc thẩm tại tỉnh Hải Dương giai đoạn 2018-2020, làm rõ 4 nhóm nguyên nhân dẫn đến sai lầm trong định tội danh.
• Giải pháp lập pháp và thực thi: Kiến nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn chuyên đề và bổ sung 2 đến 3 án lệ chuẩn mực nhằm tháo gỡ điểm nghẽn trong phân biệt ranh giới dân sự - hình sự.
• Giải pháp tổ chức cán bộ: Đề xuất mô hình tập huấn định kỳ 2 khóa hàng năm cho 100% cán bộ tố tụng và thiết lập quy chế phối hợp liên ngành giải quyết án phức tạp.
• Kế hoạch triển khai: Đẩy mạnh áp dụng các khuyến nghị trong giai đoạn 2022-2025, phấn đấu xóa bỏ triệt để các trường hợp hủy, sửa án do xác định sai tội danh.

Các cơ quan tiến hành tố tụng, giới nghiên cứu luật học và cộng đồng doanh nghiệp cần tích cực khai thác những phát hiện và giải pháp từ công trình nghiên cứu này để nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật và bảo vệ vững chắc quyền sở hữu tài sản trong xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH TỘI LẠM DỤNG TÍN NHIỆM CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN 1. Khái niệm và đặc điểm định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản 1. Khái niệm Để nghiên cứu khái niệm định tội danh đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, chúng ta đã xác định được hai khái niệm có liên quan là khái niệm định tội danh và khái niệm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính lôgic, đồng thời là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành dựa trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để đối chiếu, so sánh và kiểm tra nhằm xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng được quy định trong Bộ luật hình sự.

Việc định tội được thực hiện nhằm đi đến các quyết định hành vi được thực hiện có cấu thành tội phạm hay không; xác định tội danh và khung hình phạt đối với hành vi phạm tội. Bộ luật hình sự là văn bản pháp luật duy nhất quy định tội phạm và hình phạt. Vì vậy, Bộ luật hình sự là cơ sở pháp lí duy nhất của việc định tội danh, khi định tội danh, người định tội căn cứ vào quy phạm pháp luật cụ thể quy định về tội phạm để xác định hành vi được thực hiện có cấu thành tội phạm hay không. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được quy định trong chương các tội phạm xâm phạm quyền sở hữu.

Theo quy định tại Điều 175 Bộ luật hình sự thì người phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là người có hành vi nhận được tài sản của người khác thông qua hình thức hợp đồng hợp pháp hoặc vay, mượn, thuê tài sản của người khác rồi dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản, hoặc đến thời hạn trả lại tài sản mặc dù có điều kiện, khả năng trả nhưng cố tình không trả, hoặc sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp 10 pháp dẫn đến không có khả năng hoàn trả tài sản, giá trị tài sản bị chiếm đoạt được xác định từ mức bốn triệu đồng trở lên hoặc dưới bốn triệu đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp được quy định trong Bộ luật hình sự. Như vậy, định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được hiểu là dạng hoạt động của nhận thức, là quá trình áp dụng pháp luật của các chủ thể có thẩm quyền nhằm xác định sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu cấu thành cụ thể của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 175 Bộ luật hình sự, xác định chính xác người thực hiện hành vi có phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản hay không để buộc người đó phải gánh chịu trách nhiệm hình sự tương xứng với tính chất, mức độ của hành vi mà mình đã thực hiện. Đặc điểm định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản Ngoài những đặc điểm chung với định tội danh các tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự, định tội danh đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản còn có đặc điểm riêng như: hoạt động định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam là hoạt động có tính logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự, và được tiến hành bằng cách: trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thụ thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản do luật hình sự quy định, nhằm xác định được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hoá và phân hoá trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng oan sai, bỏ lọt tội phạm là việc đưa ra nhận định sai khi định tội danh trong thực tiễn, do đó khi định tội danh cần được tiến hành tuần tự qua các bước sau [50].

Bước 1: Xác định tội phạm 11 Trong đời sống xã hội có nhiều người có hành vi gây nguy hại cho xã hội, nhưng không phải tất cả các hành vi gây nguy hại cho xã hội đều là tội phạm. Trong Bộ luật hình sự hiện hành có quy định, có hành vi tuy có gây nguy hại cho xã hội nhưng không phải là tội phạm như là: Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự (quy định tại Điều 13 Bộ luật Hình sự); hoặc là hành vi phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm (quy định tại Điều 15 Bộ luật Hình sự); hoặc là hành vi trong tình thế cấp thiết vì muốn tránh một nguy cơ đang thực tế đe dọa tới lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa (quy định tại Điều 16 Bộ luật Hình sự). Như vậy, ngoài các trường hợp mà BLHS quy định không phải là tội phạm và tuổi của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng không phải chịu trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự, thì người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, mà hành vi gây nguy hại cho xã hội đó là bị coi là tội phạm, thì họ phải chịu hình phạt của Nhà nước đối với hành vi gây nguy hại cho xã hội mà họ đã gây ra. Theo quy định tại khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự thì: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa” [33].

Theo quy định tại Điều 8 Bộ luật Hình sự về khái niệm tội phạm, chúng ta có thể hiểu: Người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một hành vi 12 nguy hiểm cho xã hội, mà hành vi nguy hiểm cho xã hội đó xâm phạm đến một trong các quan hệ xã hội quy định tại khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự thi hành vi nguy hiểm đó là tội phạm. Đã từ lâu, các nhà khoa học về tội phạm học, cùng các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự đã xác định được các căn cứ để xác định tội phạm hay còn gọi là các yếu tố cấu thành tội phạm hoặc là các cấu thành bắt buộc của tội phạm. Các yếu tố cấu thành đó gồm: Một là, chủ thể của tội phạm: Là con người cụ thể, đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật và là người có năng lực trách nhiệm hình sự. Hai là, mặt chủ quan của tội phạm: Là động cơ, mục đích thực hiện hành vi vi phạm pháp luật; lỗi khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật (bao gồm lỗi cố ý và lỗi vô ý).

Ba là, khách thể của tội phạm: Là quan hệ xã hội mà Bộ luật Hình sự có nhiệm vụ bảo vệ. Bốn là, mặt khách quan của tội phạm: Là các hành vi của chủ thể, biểu hiện ra bên ngoài trong quá trình thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Các hành vi này, có thể bằng hành động nhưng cũng có thể bằng không hành động. Phải có đủ bốn yếu tố này mới cấu thành tội phạm.

Thiếu một trong bốn yếu tố này, thì không phải là tội phạm. Do đó, chúng ta thấy rằng: + Những hành vi có dấu hiệu của tội phạm, nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể, thì không phải là tội phạm. + Những tội phạm được quy định trong các điều luật trong Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự được gọi là tội phạm. + Người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định, thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự.

Bước 2: Đối chiếu hành vi của bị cáo bị truy tố với dấu hiệu cấu thành của tội bị truy tố. Nghiên cứu nội dung các điều luật trong Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự, chúng ta thấy trong tổng điều luật có quy định rõ các cấu thành của tội trong điều luật đó. Các cấu thành này, tạo nên sự khác biệt giữa tội này với tội 13 khác. Tóm lại, việc xác định tội danh tiến hành theo hai bước ở trên là phù hợp với lý luận ở chỗ căn cứ vào bốn yếu tố cấu thành tội phạm và phù hợp với thực tiễn ở chỗ là đối chiếu các cấu thành của tội mà Viện kiểm sát truy tố với hành vi mà bị cáo thực hiện có trùng hợp với nhau hay không.

Nếu trùng hợp thì chấp nhận tội danh mà Viện kiểm sát truy tố, nếu không trùng hợp thì cần phải làm rõ các hành vi vi phạm pháp luật bị truy tố phạm vào tội nào. Có như vậy xác định tội danh mới đúng. Ý nghĩa của định tội danh tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản Một trong những giai đoạn cơ bản của việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự là việc định tội danh, bởi định tội danh đúng có ý nghĩa pháp lý quan trọng, ngoài ra còn có ý nghĩa chính trị, xã hội, đạo đức rất lớn và ngược lại. Định tội danh là giai đoạn cơ bản của việc áp dụng pháp luật hình sự.