Đặt vấn đề Việt Nam là một quốc gia nằm trong khu vực nhiệt đới, gió mùa. Do đó rừng Việt Nam đa dạng và phong phú về số lượng cũng như chủng loại. Rừng không chỉ những cung cấp gỗ mà còn cung cấp các nguồn lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế như: Song mây, Tre nứa, và các loài cây dược liệu quý… Vì vậy lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò và quan trọng đối với sự phát triển của xã hội và đời sống hằng ngày của con người. Từ xa xưa, để tồn tại và phát triển con người đã biết sử dụng các loài cây rừng để làm thức ăn, làm thuốc chữa bệnh.
Những kinh nghiệm đó đã được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác cho đến ngày nay, đặc biệt là sử dụng cây rừng làm nguồn dược liệu để chữa bệnh như: đau bụng, nhức đầu, đau dạ dày, thiếu máu, giải độc, bồi bổ sức khỏe…Các loài cây có giá trị như: Nhân sâm, Linh chi, Thảo quả, Tam thất, Sa nhân, Hà thủ ô…có giá trị y học rất cao. Hoàng Tung là một trong những xã khó khăn của huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng , chủ yếu là dân tộc Tày, Dao và Mông sinh sống. Đời sống đồng bào trên địa bàn còn gặp nhiều khó khăn, dân trí thấp do đó đời sống con người vẫn còn nửa phụ thuộc vào rừng. Đó là nguyên nhân chính làm cho rừng suy giảm về cả số lượng và chất lượng.
Vì vậy, vấn đề khai thác, quản lý và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên rừng đang là vấn đề cấp bách hiện nay của xã. Do đó, cần có những giải pháp hợp lý và hiệu quả nhằm quản lý và phát triển các nguồn lợi của rừng nói chung, nguồn lợi về cây dược liệu nói riêng. Để làm cơ sở khoa học góp phần vào việc quản lý và phát triển các loài cây cung cấp dược liệu tôi thực hiện chuyên đề: “Đánh giá thực trạng khai thác, sử dụng và quản lý các loài cây sử dụng làm thuốc xã Hoàng Tung - huyện Hòa An - tỉnh Cao Bằng”. Mục tiêu nghiên cứu 1.
Mục tiêu chung Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng khai thác, sử dụng và quản lý các loài cây sử dụng làm thuốc nhằm làm cơ sở khoa học đề xuất các giải pháp n 2 quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên dược liệu này tại xã Hoàng Tung – Hòa An – Cao Bằng 1. Mục tiêu cụ thể + Đánh giá được sự đa dạng về thành phần loài của các loài cây dược liệu tại khu vực rừng tự nhiên thuộc xã Hoàng Tung – Hòa An – Cao Bằng + Đánh giá được thực trạng khai thác, tình hình sử dụng và quản lí nguồn tài nguyên dược liệu tại xã Hoàng Tung – Hòa An – Cao Bằng + Đề xuất hướng quản lý và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên dược liệu tại địa phương. Điều kiện cơ bản của khu vực nghiên cứu 1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội 1.
Điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Xã Hoàng Tung nằm ở phía Tây Nam huyện Hòa An, có quốc lộ 34 chạy qua và sông Bằng Giang bao một phần phía Đông xã. Trung tâm xã cách Thị xã Cao Bằng 10 km về phía Tây, cách thị trấn Nước Hai 6 km về phía Tây Nam. - Phía Bắc giáp xã Hồng Việt và xã Bế Triều.
- Phía Nam giáp xã Bình Dương. - Phía Đông giáp xã Hưng Đạo. - Phía Tây giáp xã Lang Môn và xã Minh Tâm (huyện Nguyên Bình) Có tọa độ địa lý, kinh độ Đông: 106º08′ -106º10′, vĩ độ Bắc: 22º42′ - 22º40′. Với điều kiện vị trí địa lý và giao thông như trên, xã Hoàng Tung có điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế-xã hội.2 Địa hình địa mạo Địa hình của xã Hoàng Tung mang đặc điểm chung địa hình đồi đất tỉnh Cao Bằng.
Địa hình thấp từ Tây sang Đông. Độ cao trung bình của nền địa hình khoảng 250m so với mực nước biển. Cao nhất là 792m, thấp nhất là 180m. nên n 3 địa hình có thể chia theo hai dạng chính sau: địa hình đồi núi đất và địa hình thung lũng bằng tập trung chủ yếu ở ven sông Bằng Giang.3 Khí hậu Xã Hoàng Tung chịu ảnh hưởng chế độ lục địa nhiệt đới gió mùa: có mùa đông lạnh khô ít mưa, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều.
- Mùa khô bắt đầu từ tháng 11 và kết thúc vào tháng 3 năm sau, mùa này thường khô hanh và ít mưa, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng và vật nuôi. - Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 trong năm, mùa này nóng ẩm mưa nhiều, lượng mưa chiếm tới 80-90 % tổng lượng mưa cả năm, mưa tập trung nhiều vào tháng 7-8, thỉnh thoảng đôi khi còn xảy ra mưa đá, gió lốc gây ra ngập lụt, ảnh hưởng xấu đến sản xuất và đời sống của nhân dân. - Lượng bốc hơi trung bình từ 800-1000 mm/năm. - Lượng mưa trung bình chiếm từ 1300-1500 mm/năm.
Lượng mưa phân bố không đồng đều giữa mùa khô và mùa mưa, cường độ mưa lớn, do đó lượng mưa chiếm tới 80%/ năm. - Chế độ ẩm không khí: xã có độ ẩm không khí khá cao trung bình tháng biến thiên từ 70-80%, có sự chênh lệch độ ẩm giữa mùa khô và mùa mưa.2 Các nguồn tài nguyên 1.1 Tài nguyên đất Xã Hoàng Tung có tổng diện tích đất tự nhiên là 2491,41 ha theo tài liệu 364/CP. Theo kết quả điều tra thổ nhưỡng và tổng hợp từ bản đồ, xã có những loại đất sau: - Đất bằng: +Đất phù sa không được bồi (P): diện tích 11,0 ha, chiếm 0,44% diện tích tự nhiên và được phân bố ở Làng Đền, Na Lữ, Bến Đò. + Đất bạc màu trên phù sa cổ (B): diện tích 370 ha, chiếm 14,85% diện n 4 tích tự nhiên phân bổ ở Na lữ, Bản Dài, Bó Lếch, Bản Chạp, Khau Luông, Bến Đò, Khuổi Áng.
+ Đất đỏ vàng biến đổi do trồng lúa nước (FL): diện tích 105 ha, chiếm 4,21% diện tích tự nhiên, phân bổ ở Hào Lịch, Bản Tấn, Na Riềm, Khuổi Diến. - Đất đồi núi: + Đất đỏ vàng trên đá sét và đá biến chất (F3): diện tích 1581,4 ha, chiếm 63,5 % diện tích tự nhiên và được phân bố ở hầu hết các thôn (trừ Bến Đò và Na Lữ). + Đất vàng nhạt trên đá cát (Fq): diện tích 31 ha, chiếm 1,24 % diện tích tự nhiên. + Đất nâu vàng trên phù sa cổ (FP): diện tích 52 ha, chiếm 2,08% diện tích tự nhiên được phân bố ở Làng Đền, Na Lữ, Bản Dài.
+ Đất núi đá: diện tích 310 ha, chiếm 12,63 % diện tích tự nhiên.2 Tài nguyên nước - Nguồn nước mặt: Hoàng Tung có nguồn nước tương đối phong phú với mạng lưới sông Bằng và các con suối nhỏ. + Sông Bằng: đây là con sông được hợp bởi 2 chi lưu sông Dẻ Dào ở phía Tây và sông Tả Pàng ở phía Đông Bắc. Sông Bằng chảy qua địa phận Hoàng Tung có chiều dài 5 km theo hướng Bắc Nam. Hệ thống sông Bằng cung cấp nước tưới cho các thôn: Làng Đền, Na Lữ, Bến Đò, Bản Chạp.
Mặt khác, sông Bằng cũng là đường giao thông thủy thuận lợi. + Hồ Khuổi Áng: đây là một hồ tương đối lớn diện tích trên 17,6 ha, hồ còn có tác dụng như một lá phổi điều hòa không khí, vừa là nguồn cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp. + Ngoài ra, Hoàng Tung còn có nhiều khe suối nhỏ nằm rải rác như suối Mủn, suối vệ. - Nguồn nước ngầm: nguồn nước ngầm của xã chưa được điều tra khảo sát.
Nhìn chung, với nguồn nước mặt phong phú về cơ bản đáp ứng được n 5 nhu cầu sản xuất và phục vụ nước sinh hoạt cho dân cư trong xã. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của việc khai thác cát sỏi, làm thay đổi dòng chảy, hai bên bờ sông bị sạt lở, chất lượng nước phần nào bị ô nhiễm do chất thải dầu mỡ của các xuồng máy.3 Tài nguyên rừng Theo số liệu kiểm kê năm 2010, điều tra khảo sát bổ sung thực địa tháng 3 năm 2011. diện tích đất lâm nghiệp của xã có 1761,5 ha, chiếm 70,74 % diện tích tự nhiên, trong đó: + Đất có rừng tự nhiên sản xuất: 65 ha. + Đất có rừng trồng sản xuất: 314,9 ha.
+ Đất có rừng trồng phòng hộ: 1381,6 ha. Trong những năm gần đây do công tác giao đất, giao rừng và được các cấp, các nghành quan tâm, thực hiện tốt việc giao đất, rừng, quản lý và trồng rừng, chăm sóc và bảo vệ rừng. Tỷ lệ che phủ đã được nâng lên từ 50 % năm 2005 đến 57 % năm 2010. Thảm thực vật rừng khá phong phú, rừng phòng hộ tự nhiên, phần tầng rừng có nhiều tầng khác nhau.
Tuy nhiên, trên đất rừng tỷ lệ gỗ quý hầu như không còn. Trong những năm tới để đảm bảo phục hồi và phát triển đất rừng cần chú trọng công tác vận động tuyên truyền thường xuyên, gắn liền các biện pháp quản lý, bảo vệ, trồng rừng nhằm không ngừng nâng cao độ che phủ rừng và nâng cao trữ lượng lâm sản, để lâm nghiệp thật sự là thế mạnh của xã và đáp ứng yêu cầu an toàn về môi trường sinh thái.4 Tài nguyên khoáng sản Hoàng Tung có mỏ quặng sắt ở Bó Lếch và Hào Lịch trữ lượng khoảng 300 nghìn tấn, nhưng hiện nay mỏ Hào Lịch đã khai thác hết và đã được hoàn thổ chuyển sang trồng cây lâu năm.5 Tài nguyên nhân văn Xã Hoàng Tung có khu di tích lịch sử Nặm Lìn là nơi thành lập Chi Bộ Đảng Cao Bằng và điểm di tích Ngườm Slưa thuộc xóm Hào Lịch, đền Vua Lê n 6 thuộc xóm Na Lữ, đây là di tích lịch sử đã được xếp hạng, thành Na Lữ đang được sở Văn Hóa Thông Tin trình Bộ Văn Hóa Thông Tin phê duyệt để đưa vào tu sửa. Phát huy truyền thống cách mạng và niềm tự hào dân tộc, nhân dân trong xã cần cù, chịu khó đang nỗ lực vươn lên hòa nhập với sự đổi mới chung của đất nước. Cùng với phát triển kinh tế là việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng nếp sống văn hóa mới, làng văn hóa.
Đây là điều kiện tốt để xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất tinh thần, đưa nền kinh tế - xã hội ở xã ngày càng vững mạnh. Thực trạng môi trường Hoàng Tung là một xã mang đặc trưng của một vùng nông thôn phía Đông Bắc của Việt Nam. Vì vậy môi trường chưa bị ảnh hưởng xấu. Tuy nhiên, trong những năm gần đây đời sống của người dân đã được cải thiện nhiều so với trước kia, nhu cầu về đời sống sinh hoạt ngày càng cao.