Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm liên quan - Hội nghị Stockholm năm 1972 về môi trường khái niệm rằng: Tuỳ vào lĩnh vực, mục đích nghiên cứu mà có những định nghĩa sao cho phù hợp. Tuy nhiên, qua những nghiên cứu về khái niệm có liên quan đến định nghĩa môi tường từ đó rút ra được một số định nghĩa như sau: - Theo S.Kalesnik (1959, 1970): Môi trường là một bộ phận của trái đất bao quanh con người, mà ở một thời điểm nhất định nào đó loài người có mối quan hệ trực tiếp với nó, có nghĩa là môi trường có quan hệ gần gũi với đời sống và hoạt động sản xuất của con người (S.Gheraximov (1972) môi trường là cơ sở cần thiết cho sự sinh tồn của nhân loại. “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật” (theo khoản 1 điều 3 Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 2020).
- Ô nhiễm môi trường là hiện tượng biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường và những quy chuẩn kỹ thuật gây ảnh hưởng xấu đến sinh vật và con người ( Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 2020) - Theo nghị định số 80/2014/NĐ-CP nước thải là nước đã bị thay đổi tính chất, đặc điểm do các hoạt động của con người xả vào môi trường hoặc ra hệ thống thoát nước. - Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2011 xác định nước thải công nghiệp phát sinh từ quá trình công nghiệ của cơ sở sản xuất, ), từ nhà máy xử lý nước thải tập trung có đấu nối nước thải của cơ sở công nghiệp, dịch vụ công nghiệp (cơ sở công nghiệp) - Ô nhiễm nước là hiện tượng các tính chất vật lý, hoá học, sinh học trong 4 nước bị biến đổi bởi sự xuất hiện của các chất lạ tồn tại ở dạng lỏng hoặc rắn làm cho nguồn nước bị giảm độ đa dạng sinh vật gây hại cho con người và sinh vật. Ô nhiễm môi trường đang là vấn đề cấp thiết đáng quan ngại hơn ô nhiễm đất xét cả về tốc độ lan truyền và quy mô ảnh hưởng. Ô nhiễm nước là hiện tượng bề mặt nước chảy qua các rác loại rác thải như: rác thải sinh hoạt, rác thải công nghiệp,… các loại rác này thấm dần vào mực nước ngầm gây ra ô nhiễm nước.
“ Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi do con người tác động vào nguồn nước làm nguồn nước bị nhiễm bẩn gây nguy hại đến sức khoẻ con người, các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp, giải trí,…” Theo hiến chương châu Âu. Ô nhiễm môi trường là hiện tượng xảy ra khi các chất độc hại, các loại vi khuẩn, virus, kí sinh trùng phát triển nhừo điều kiện khác nhau từ nguồn chất thải công nghiệp của các nhà máy, xí nghiệp sản xuất, các loại chất thải từ bệnh viện, rác thải sinh hoạt, vỏ thuốc trừ sâu, phân bón hữu cơ, hoá học,… sử dụng trong sản xuất nông nghiệp được thải trực tiếp ra các sông, suối, ao, hồ mà không qua bất kỳ khâu xử lý nào với khối lượng lớn vượt quá mức tự điều chỉnh và tự làm sạch của môi trường. - Nước thải công nghiệp là loại nước thải từ: + Cơ sở sản xuất, cơ sở chế biến: Nông sản, lâm sản, thủy sản. + Cơ sở sản xuất, cơ sở chế biến: Thực phẩm, rượu, bia, nước giải khát, thuốc lá.
+ Cơ sở chăn nuôi, giết mổ: Gia súc, gia cầm tập trung. + Cơ sở nuôi trồng thủy sản. + Cơ sở sản xuất thủ công nghiệp trong các làng nghề. + Cơ sở: Thuộc da, tái chế da.
+ Cơ sở: Khai thác, chế biến khoáng sản. + Cơ sở: Dệt, nhuộm, may mặc. + Cơ sở sản xuất: Giấy, bột giấy, nhựa, cao su. 5 + Cơ sở sản xuất: Phân bón, hóa chất, dược phẩm, thuốc bảo vệ thực vật, vật liệu xây dựng, văn phòng phẩm, đồ gia dụng.
+ Cơ sở: Cơ khí, luyện kim, gia công kim loại, chế tạo máy và phụ tùng. + Cơ sở sản xuất: Linh kiện, thiết bị điện, điện tử. + Cơ sở: Sơ chế phế liệu, phá dỡ tàu cũ, vệ sinh súc rửa tàu. + Nhà máy cấp nước sạch.
+ Hệ thống xử lý nước thải tập trung KCN. + Cơ sở sản xuất khác (Nghị định số 154/2016/NĐ-CP). - Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2011: “Nguồn tiếp nhận nước thải là hệ thống thoát nước của khu dân cư, sông, suối, rạch, mương, ao, hồ,… vùng nước biển ven bờ được xác định rõ mục đích sử dụng”. - Theo Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam, 2014 : “Ô nhiễm môi trường là hiện tượng các thành phần môi trường bị biến đổi không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật làm ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ của con người và sinh vật”.
Đặc tính của nước thải công nghiệp - Các loại chất thải công nghiệp có chứa hoạt chất hữu cơ, sắt, amoni và các hợp chất có khả năng bị oxy hoá. Chúng chủ yếu là các chất tạo ra nhu cầu oxy sinh hoá (BOD) của nước thải. Chính vì vậy, khi xả nước thải công nghiệp ra môi trường có chưa nồng động oxy sinh hoá cao vượt mức cho phép sẽ làm giảm lượng oxy hoà tan trong nước từ đó gây ra môi trường yếm khí dẫn đến mất cân bằng hệ sinh thái nước làm cho nước tại vùng đó có mùi, sinh vật trong nước bị chết. Một số chất thải công nghiệp có chứa chất làm gây hại đến đời sống của các loài vi sinh vật sống trong nước.
Một số chất có thể tích luỹ trong cơ thể các loài thuỷ sản không những gây tác hại cho người sử dụng mà còn ảnh hưởng đến màu và môi trường nước như: Các kim loại nặng: thuỷ ngân, chì, cadmi,… và các chất hữu cơ biphenil, polychlorinatex. Hàm lượng lớn photpho, nito gây ra hiện tượng phú dưỡng (Trịnh Xuân Lai, Nguyễn Trọng Dương, 2009). - Các thông số đặc trưng cho nước thải gồm: màu sắc, nhiệt độ, chất rắn lơ lửng, pH, COD, asen, chì, cadimi, thuỷ ngân, crom (VI, III), kẽm, đồng, 6 mangan, sắt, niken, tổng dầu mỡ khoáng, phenol, xianua, sunfua, amoni tính theo N, tổng photpho, nito tính theo P, clora không áp dụng khi xả nước thải vào nguồn nước lợ, nước mặn, tổng hoáa chất bảo vệ thực vật clo hữu cơ, tổng hoá chất bảo vệ thực vật photpho hữu cơ, coliform, tổng PCB, tổng hoạt độ phóng xạ α, β (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2011). - Nước thải công nghiệp được sinh ra trong quá trình sản xuất công nghiệp từ công đoạn sản xuất đến công đoạn hoạt động.
Nước thải công nghiệp rất đa dạng như nước thải trong quá trình sinh hoạt của các cán bộ, nhân viên trong khu công nghiệo cũng là một loại nước thải công nghiệp,… Nước thải công nghiệp khác nhau về thành phần cũng như lượng phát thải phụ thuộc vào các yếu tố như sau: công nghệ, tính hiện đại, loại hình, tuổi thọ của thiết bị, trình độ quản lý và ý thức của nhân viên (Công ty Cổ phần PH Châu Âu, 2017). Đặc tính nước thải công nghiệp của một số loại hình sản xuất thường gặp Loại hình sản xuất công STT Chỉ tiêu ô nhiễm đặc trưng nghiệp COD, BOD, SS, dung dịch sunfit, NH3, cặn hòa tan, 1 Giấy và bột giấy vi khuẩn - Thịt, sữa và các sản phẩm từ pH, BOD, chất rắn hòa tan, cặn lắng, NH3, NO3 , dầu 2 thịt sữa mỡ, vi khuẩn pH, BOD, COD, SS, cặn hòa tan, Cl, dầu mỡ, vi 3 Chế biến hải sản khuẩn Trại chăn nuôi gia súc, gia 4 BOD, cặn hòa tan, N, P, vi khuẩn cầm - 5 Đường pH, BOD, COD, SS, NO3 , vi khuẩn BOD, COD, N, chất hoạt động bề mặt, S, phenol, dầu 6 Cao su mỡ, Cr 7 Ngâm và tẩm gỗ BOD, COD, SS, cặn hòa tan, màu, cacbon hữu cơ BOD, COD, SS, màu, dầu mỡ, kim loại nặng 8 Dệt nhuộm (Cu, Zn, Cr,… ) 7 Loại hình sản xuất công STT Chỉ tiêu ô nhiễm đặc trưng nghiệp 9 Xi măng pH, SS, nhiệt, cặn hòa tan Kim loại nặng (Cu, Zn, Ni,… ), CN, axit, SS, cặn 10 Mạ điện hòa tan 11 Nhựa và vật liệu tổng hợp BOD, COD, SS, nhiệt, kim loại nặng BOD, COD, SS, kiềm, màu, độ cứng, NaCl, SO2, S, 12 Thuộc và chế biến da amoni, dầu mỡ, vi khuẩn 13 Xà phòng và chất tẩy rửa pH, BOD, COD, SS, dầu mỡ, chất hoạt động bề mặt 14 Hóa chất hữu cơ, vô cơ pH, BOD, COD, SS, cặn hòa tan, nhiệt pH, BOD, SS, cặn hòa tan, Cl, NH3, độ đục, nhiệt, 15 Kính phenol, dầu mỡ (Nguồn: Xử lý nước thải công nghiệp - Công ty cổ phần PH Châu Âu - 2017) 1. Ảnh hưởng của nước thải công nghiệp đến môi trường và sức khỏe con người Nguồn nước thải công nghiệp không qua xử lý gây tác động xấu tới hệ sinh thái tự nhiên, không những vậy việc xả nước thải trực tiếp ra môi trường còn gây ra nhiều thiệt hại tới hoạt động sản xuất nông nghiệp tại các khu vực lân cận gây tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Ô nhiễm môi trường còn gây ra nhiều loại bệnh cho người lao động tại các khu công nghiệp và dân cư sinh sống tại khu vực gần đó.
Tình trạng này đang ở mức báo động vì độ gia tăng qua các năm ngày càng lớn gây tổn hại về sức khoẻ và kinh tế. - Theo thống kê trung bình lượng nước thải của các khu công nghiệp trên 3 triệu m3/ngày đêm tổng lượng nước thải cả nước. Mặc dù ngành công nghiệp đóng góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế của nước ta tuy nhiên lượng nước thải lên tới 70% chưa qua xử lý được xả trực tiếp vào môi trường gây nhiều hậu quả xấu tới môi trường và ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt hằng ngày của dân cư sinh sống quanh khu vực khu công nghiệp và môi trường thuỷ 8 sinh (Nguyễn Thị Phương Lâm, 2017). - Sông suối chính là tác nhân giúp tiếp nhận và vận chuyển các chất thải từ khu công nghiệp và các cơ sở kinh doanh.
Lượng nước thải có chưa hàm lượng chất hữu cơ quá mức cho phép sẽ tạo ra hiện tượng phú dưỡng làm lượng oxy trong nước bị giảm. Vì vậy, các loài thuỷ sinh sẽ thiếu nguồn oxy dẫn đến chết số lượng lớn.