MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là tài nguyên thiên nhiên, là tài sản quốc gia vô cùng quý báu, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là địa bàn phân bố dân cư và các hoạt động văn hoá, kinh tế, chính trị, xã hội, quốc phòng, an ninh; là yếu tố nội lực để xây dựng và phát triển bền vững quốc gia (Luật đất đai 1988, 1993, 1998). Trong quá trình đổi mới, đặc biệt những năm gần đây việc xây dựng cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp, khu đô thị mới với tốc độ phát triển nhanh, để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước với mục tiêu đưa nước ta trở thành một nước công nghiệp cơ bản hiện đại vào năm 2020. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp nhằm đáp ứng phát triển kinh tế, xã hội là tất yếu ở Việt Nam.
Công tác thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng là công việc đầu tiên, có ý nghĩa rất quan trọng, quyết định để thực hiện thành công một dự án, công tác thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, mang tính thời sự cấp bách, nó tác động tới mọi vấn đề đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, chính trị của cộng đồng dân cư, nhất là đối với người dân nông thôn có đất bị thu hồi, đã mất vĩnh viễn một phần hoặc toàn bộ diện tích đất sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống hằng ngày, do vậy đòi hỏi được sự quan tâm của nhiều cấp, nhiều ngành để giải quyết những bất cập xảy ra đối với người có đất bị Nhà nước thu hồi đất. Hưng Yên là một tỉnh có vị trí địa lý tiếp giáp với thủ đô Hà Nội và Hải Dương, Bắc Ninh, Thái Bình, Hà Nam, có vị trí địa lý rất thuận lợi phát triển kinh tế, Tỉnh Hưng Yên, có tuyến Quốc lộ 5 Hà Nội Hải phòng, Quốc Lộ 39, 38A và các tuyến tỉnh lộ phân bố tương đối đều, rất thuận lợi cho việc đi lại giao thông hàng hoá với các tỉnh thành trong cả nước, có nhiều điều kiện phát triển sản xuất kinh tế công nghiệp, thực tế Hưng Yên đã và đang có các khu công nghiệp vừa và nhỏ thu hút hàng chục nghìn lao động mỗi năm, trong thời gian gần đây quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đang diễn ra rất mạnh, nhu cầu về quỹ đất sạch là hết sức n 2 quan trọng, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước về đầu tư để sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ, đây là địa bàn thuận lợi để thúc đẩy, phát triển kinh tế nông nghiệp, công nghiệp, thương mại dịch vụ của tỉnh. Huyện Ân Thi nằm ở phía Đông của tỉnh Hưng Yên, toàn huyện có 20 xã và 01 thị trấn, có đường Quốc lộ 38 và Tỉnh lộ 200 đi qua rất thuận lợi cho việc giao lưu phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt hiện nay Nhà nước đầu tư xây dựng tuyến Cao tốc Hà Nội Hải Phòng, dự kiến quý 2 năm 2015 đi vào sử dụng mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế, xã hội…đồng thời huyện Ân Thi trong những năm qua có tốc độ phát triển kinh tế duy trì mức ổn đỉnh 10,5%/năm. Trong thời gian gần đây có nhiều dự án đã và đang được triển khai, thực hiện, nên việc tổ chức thực hiện bồi thường thiệt hại, giải phóng mặt bằng đất đai, công trình vật kiến trúc trên đất, di dời tái định cư của nhiều hộ dân đến nơi ở mới được các cấp chính quyền tập trung chỉ đạo, tổ chức thực hiện chính sách bồi thường, GPMB đảm bảo triệt để, về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu đề ra, tuy vậy quá trình tổ chức thực hiện đã, đang nảy sinh nhiều vấn đề bất cập.
Riêng đối với đất sản xuất nông nghiệp là tư liệu sản xuất đặc biệt, gắn bó với người nông dân qua thế hệ này đến thế hệ khác, khi đất sản xuất nông nghiệp bị Nhà nước thu hồi, chuyển sang mục đích phi nông nghiệp đã làm ảnh hưởng nhiều đến sản xuất và đời sống của người nông dân, có nguy cơ không còn tư liệu sản xuất, mất việc làm, còn đối với đất ở và công trình xây dựng nhà ở, vật kiến trúc, cây cối hoa màu trên đất là tài sản rất lớn phải phá dỡ, di dời đến nơi ở mới ảnh hưởng hàng loạt các vấn đề như thuần phong mỹ tục, tôn giáo, tín ngưỡng, tập quán sinh hoạt… khi Nhà nước chi trả giá bồi thường, hỗ trợ so với giá cả giao dịch trên thị trường chưa tương xứng, còn thấp, chênh lệch quá lớn so với giá giao dịch trên thị trường, do vậy đã gây ra nhiều bức xúc, có không ít trường hợp người dân từ chối không nhận tiền bồi thường, hỗ trợ dẫn đến khiếu kiện kéo dài. Để góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất của người sử dụng đất trên địa bàn tỉnh Hưng Yên nói chung và ở huyện Ân Thi nói riêng trong việc triển khai tổ chức thực hiện thu hồi, bồi thường, GPMB các dự án thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề phải nghiên cứu một cách nghiêm túc từ đó có thể n 3 đưa ra các giải pháp đúng đắn và toàn diện, đáp ứng sự đòi hỏi yêu cầu đặt ra hiện nay. Xuất phát từ thực tế những nguyên nhân bất cập trên, tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài: “Đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án xây dựng đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng tại địa bàn huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên”. Mục đích, yêu cầu 1.1 Mục đích - Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất đối với dự án tuyến đường cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, đoạn qua huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quá trình thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất làm dự án.2 Yêu cầu - Số liệu, tài liệu khách quan, chính xác. - Nắm chắc Luật đất đai, các Thông tư, Nghị định, văn bản dưới luật, các quy định có liên quan đến công tác bồi thường thiệt hại và GPMB. - Điều tra thu thập kết quả của việc GPMB, phân tích và nhận xét dự án - Đề xuất các phương án, giải pháp trên cơ sở các Nghị định, Quy định, kết quả nghiên cứu phù hợp với thực tế của địa phương và mang tính khả thi.1 Ý nghĩa khoa học - Đề tài nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về hệ thống các chính sách bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Ân Thi và đề xuất các phương án có tính khả thi và rút kinh nghiệm cho công tác GPMB. - Góp phần hoàn thiện chính sách, phương thức bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện.
- Góp phần hạn chế, giải tỏa những bức xúc về khiếu kiện của người dân bị thiệt hại do phải giải tỏa mặt bằng, bàn giao đất để triển khai dự án trên địa bàn. - Việc hoàn thành đề tài là cơ sở cho sinh viên củng cố và hoàn thiện kiến thức n 4 đã học, đồng thời là cơ sở để sinh viên bước đầu tiếp cận với thực tế công tác đền bù GPMB.2 Ý nghĩa thực tiễn - Thông qua quá trình nghiên cứu giúp sinh viên nắm được những thuận lợi và khó khăn để từ đó đề ra các giải pháp góp phần thúc đẩy nhanh tiến độ bồi thường GPMB. - Nhằm giúp sinh viên khi ra trường thực hiện tốt công tác chuyên môn về bồi thường GPMB và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 Các thuật ngữ, khái niệm và cơ sở pháp lý về thu hồi đất và bồi thường giải phóng mặt bằng 2.1 Khái niệm, thuật ngữ bồi thường giải phóng mặt bằng.1 Bồi thường Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra.
Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao. Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác. Việc bồi thường có thể bằng các hình thức: - Bồi thường bằng tiền hoặc các vật thể ngang giá. - Bồi thường bằng cả vật chất tinh thần cho người bị thu hồi đất.
Về mặt hành chính đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế. Việc bồi thường có thể do pháp luật quy định điều tiết hoặc do các chủ thể thỏa thuận với nhau.2 Hỗ trợ Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới.3 Tái định cư Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi ở mới để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi nhà nước thu hồi đất hoặc trưng dụng đất để thực hiện các dự án phát triển.(Nghị định 197/2004/NĐ-CP) Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng các hình thức sau: - Bồi thường bằng nhà ở - Bồi thường bằng đất ở mới - Bồi thường bằng tiền để xây dựng nơi ở mới. n 6 Tái định cư là việc không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách giải phóng mặt bằng.2 Đặc điểm của quá trình bồi thường Bồi thường là quá trình thực hiện các bước như tuyên truyền, giải thích, phân tích về ý nghĩa, mục đích của việc tiến hành thực hiện xây dựng một dự án, hướng dẫn người có đất bị thu hồi kê khai các loại đất có diện tích bị thu hồi, tính toán giá trị thiệt hại, chi trả bồi thường…, liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội nó thể hiện mức độ tính chất khác nhau đối với mỗi dự án (Chính Phủ, 2004).
Quá trình bồi thường, GPMB có các tính đa dạng và tính chất phức tạp sau: - Tính đa dạng thể hiện: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cư khác nhau.