ĐẶT VẤN ĐỀ Ðất đai là sản phẩm của tự nhiên, là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia. Ðất đai là yếu tố duy nhất của sự sống, nếu không có đất sẽ không có sản xuất và cũng không có sự tồn tại của con ngƣời. Việc quản lý và sử dụng nguồn tài nguyên đất đai là một vấn đề hết sức quan trọng. Ðất đai có ý nghĩa chính trị, kinh tế, xã hội sâu sắc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Nền nông nghiệp đóng vai trò hết sức quan trọng đối với ngƣời dân. Tuy nhiên ngành nông nghiệp ngày càng đứng trƣớc nhiều áp lực do sức ép của đô thị hóa và việc gia tăng dân số nhanh chóng, cùng với việc khai thác quá mức mà chƣa có biện pháp hợp lý trong sử dụng và cải tạo đất, đất nông nghiệp đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm về số lƣợng và chất lƣợng. Từ hiện trạng nêu trên, việc nghiên cứu tiềm năng đất đai, tìm hiểu một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp, đánh giá đúng mức độ thích hợp của các loại hình sử dụng đất đó làm cơ sở cho việc đề xuất sử dụng đất hợp lý, hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững là vấn đề có tính chiến lƣợc và cấp thiết của quốc gia và từng địa phƣơng. Lục Ba là một xã của huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, nằm cách trung tâm huyện Đại Từ 4 km và giáp với hồ Núi Cốc ở phía đông.
Tuyến đƣờng tỉnh lộ 261 nối huyện lị hai huyện Đại Từ và Phổ Yên đi qua địa bàn xã. Lục Ba giáp với xã Bình Thuận ở phía bắc và tây, với ba xã Văn Yên, Ký Phú và Vạn Thọ ở phía nam. Do nằm sát hồ Núi Cốc, một hồ nƣớc nhân tạo phục vụ cho mục đích thủy lợi nên nhiều diện tích bị nƣớc ngập trong mùa nƣớc lên, từ 75,1 ha chỉ còn khoảnng 65ha. Địa hình của xã lại có nhiều đồi núi thấp và mấp mô, nên việc phát triển nông nghiệp gặp nhiều khó khăn.
Thực hiện chuyển dịch cơ cấy kinh tế để phá thế thuần nông, cây chè đƣợc coi là cây mũi nhọn, góp phần quan trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo của địa phƣơng nên xã đã tập trung đầu tƣ chuyển đổi diện tích giống chè cũ sang trồng các loại giống mới; tăng cƣờng sự e 2 phối hợp với ngành chức năng mở các lớp tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật cho ngƣời trồng chè; vận động họ thành lập các tổ hợp tác trong việc sản xuất, chế biến chè sạch, bao tiêu sản phẩm để nâng cao giá bán. Trƣớc sự nỗ lực của địa phƣơng cũng nhƣ bản thân những hộ làm chè, bƣớc đầu đã cho kết quả khả quan, tại Lễ hội Chè của huyện Đại Từ năm 2013, xã Lục Ba đã đạt danh hiệu Bàn tay Vàng [18]. Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, dƣới sự hƣớng dẫn của Thạc sỹ: Trần Thị Mai Anh, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thành lập bản đồ phân hạng thích nghi đất trồng chè của xã Lục Ba huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI - Đánh giá thực trạng đất đai và khả năng thích nghi đất đai của xã Lục Ba, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên đối với loại hình sử dụng đất trồng chè.
- Xây dựng bản đồ phân hạng thích nghi đất trồng chè của xã Lục Ba, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Góp phần cụ thể hóa các bƣớc trong quy trình đánh giá thích nghi đất đai cho loại hình sử dụng đất lựa chọn của FAO (Food Agriculture Organnization – Tổ chức Nông Lƣơng Liên hợp Quốc) trong từng điều kiện cụ thể của địa phƣơng. Đồng thời ứng dụng hệ thống công nghệ thông tin (GIS) vào đánh giá, nhằm cung cấp các thông tin làm cơ sở dữ liệu cho những nghiên cứu khác về quy hoạch sử dụng đất.
Ý nghĩa trong thực tiễn - Cung cấp những thông tin về khả năng thích nghi đất đai của loại hình sử dụng đất trồng chè trên địa bàn xã nhằm giúp nhân dân, các nhà đầu tƣ, doanh nghiệp hiểu rõ về tiềm năng đất đai đề đầu tƣ và phát triển loại hình sử dụng đất này. - Làm cơ sở cho việc sử dụng đất hiệu quả và lập quy hoạch, kế hoach sử dụng đất. e 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. KHÁI NIỆM ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI ĐẤT ĐAI 2.
Định nghĩa Đánh giá khả năng thích nghi đất đai (Land Evaluation) là quá trình dự đoán tềm năng đất đai khi sử dụng cho các mục đích cụ thể hay dự đoán tác động của mỗi đơn vị đất đai đối với mỗi loại hình sử dụng đất. Phân loại thích nghi đất đai Có hai loại thích nghi trong hệ thống đánh giá thích nghi đất đai của FAO: thích nghi tự nhiên và thích nghi kinh tế - xã hội. Đánh giá thích nghi tự nhiên: Chỉ ra mức độ thích hợp của loại hình sử dụng đất đối với điều kiện tự nhiên không tính đến các điều kiện kinh tế- xã hội. Với các loại hình sử dụng đất đặc thù thì nếu không thích nghi về mặt tự nhiên, vẫn phải cân nhắc kĩ lƣỡng trƣớc khi đánh giá kinh tế đề xuất phát triển.
Đánh giá thích nghi kinh tế - xã hội: Các quyết định sử dụng đất đai thƣờng cân nhắc về mặt kinh tế - xã hội và dùng để so sánh các loại hình sử dụng đất có cùng mức độ thích nghi về mặt tự nhiên. Tính thích nghi về mặt kinh tế - xã hội có thể đƣợc xác định bằng các yếu tố: sử dụng đất, tổng giá trị sản xuất, lãi ròng, tỉ xuất chi phí/lợi nhuận… Sản phẩm cuối cùng của quá trình đánh giá thích nghi đất đai là bản đồ thích nghi đất đai (Suitability Map). ĐÁNH GIÁ ĐẤT THEO FAO 2. Các khái niệm sử dụng trong đánh giá đất.
Đất là môi trƣờng tự nhiên bao gồm khí hậu, địa hình, thổ nhƣỡng, thủy văn, thực vật, những yếu tố ảnh hƣởng đến khả năng sử dụng đất.2 Đánh giá đất ( Land Evaluation – LE) Theo FAO (năm 1976): Đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn có của khoanh/vạt đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại yêu cầu sử dụng cần phải có.3 Loại hình sử dụng đất ( Land Use Type - LUT) LUT là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phƣơng thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kĩ thuật đƣợc xác định.4 Hệ thống sử dụng đất (Land Use System – LUS) LUS là sự kết hợp của LMU và LUT (hiện tại và tƣơng lai), hay là loại sử dụng đất riêng biệt đƣợc thực hiện trên một vạt đất nhất định kết hợp với đầu tƣ, thu nhập và khả năng cải tạo đất nhƣ: làm bằng, tƣới, tiêu,…[10]. Mục đích của đánh giá đất Nhằm hƣớng dẫn phƣơng pháp đánh giá đất trong khuôn khổ quy hoạch sử dụng đất và phát triển nông thôn trên quan điểm tăng cƣờng lƣơng thực cho một số nƣớc trên thế giới và giữ nguồn tài nguyên đất không bị thoái hóa, sử dụng đất lâu bền. Đảm bảo tính hợp lý và bền vững trong việc quy hoạch sử dụng đất đai là cơ sở cho việc bố trí sử dụng đất hợp lý trên quan điểm sinh thái và phát triển bền vững. Quy trình đánh giá đât Quy trình đánh giá đất đai đƣợc tiến hành và mô tả qua các bƣớc sau: - Xây dựng các khoanh đơn vị bản đồ đất đai trên cơ sở kết quả điều tra khảo sát các nguồn tài nguyên đất nhƣ: khí hậu, địa hình, đất, nƣớc, thực vật, nƣớc ngầm.
Mỗi đơn vị bản đồ đất đai sẽ có những đặc tính đất đai riêng và khác so với những đơn vị bản đồ đất đai lân cận. - Chọn lọc và mô tả kiểu sử dụng đất đai mà nó phải phù hợp và liên quan đến mục tiêu chính sách và phát triển đã đƣợc xây dựng bởi các nhà quy e 5 hoạch cũng nhƣ phải phù hợp với những điều kiện về kinh tế, xã hội và môi trƣờng trong khu vực đang thực hiện. - Chuyển đổi những đặc tính đất đai của mỗi đơn vị bản đồ đất đai thành các chất lƣợng đất đai mà những chất lƣợng đất đai này có ảnh hƣởng trực tiếp đến các kiểu sử dụng đất đai đã đƣợc chọn lọc. - Xác định yêu cầu về đất đai cho các kiểu sử dụng đất đai đã chọn lọc, hay gọi là yêu cầu sử dụng đất đai trên cơ sở của các chất lƣợng đất đai.
- Đối chiếu giữa yêu cầu sử dụng đất đai của các kiểu sử dụng đất đai đƣợc diễn tả dƣới dạng phân cấp yếu tố với các chất lƣợng trong mỗi đơn vị bản đồ đất đai đƣợc diễn tả dƣới dạng yếu tố chẩn đoán. Kết quả cho đƣợc sự phân hạng khả năng thích nghi đất đai của mỗi đơn vị bản đồ đất đai với từng kiểu sử dụng [12]. CÁC QUAN ĐIỂM ĐÁNH GIÁ ĐẤT TRÊN THẾ GIỚI. Đánh giá đất đai ở Canada Canađa đánh giá đất đai theo các tính chất tự nhiên của đất và năng suất ngũ cốc nhiều năm.
Trong nhóm cây ngũ cốc lấy cây lúa mì làm tiêu chuẩn và khi có nhiều loại cây thì dùng hệ số quy đổi ra lúa mì. Trong đánh giá đất đai các chỉ tiêu thƣờng đƣợc lƣu ý là thành phần cơ giới, cấu trúc đất, mức độ muối độc trong đất, xói mòn và đá lẫn. Phẩm chất đất đai đƣợc đánh giá bằng thang điểm 100 theo tiêu chuẩn trồng lúa mì. Đánh giá đất đai ở Liên Xô (cũ) Đây là trƣờng phái theo quan điểm phát sinh, phát triển của Docutraiep.
Trƣờng phái này cho rằng đánh giá đất trƣớc hết phải đề cập đến thổ nhƣỡng và chất lƣợng tự nhiên của đất, là những chỉ tiêu mang tính khách quan và đáng tin cậy. Ông đã đề ra các nguyên tắc trong đánh giá đất đai là xác định các yếu tố đánh giá đất phải ổn định và nhận biết đƣợc rõ ràng, phải phân biệt đƣợc các yếu tố một cách khách quan và có cơ sở khoa học, phải tìm tòi để nâng cao sức sản xuất. Phải có sự đánh giá kinh tế và thống kê nông học của đất đai mới có giá trị trong việc đề ra những biện pháp sử dụng đất tối ƣu. Đánh giá đất đai ở Anh Tại Anh đang ứng dụng hai phƣơng pháp đánh giá phân hạng đất là dựa vào thống kê sức sản xuất tiềm năng của đất và căn cứ vào thống kê sức sản xuất thực tế của đất.