LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Từ trước đến nay, biển và kinh tế biển (KTB) có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của một quốc gia có biển. Việt Nam là quốc gia ven biển nằm ở bờ Tây của Biển Đông. Theo Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 thì nước ta ngày nay không chỉ có phần lục địa “hình chữ S” mà còn có cả vùng biển rộng lớn gấp ba lần diện tích đất liền với hơn 1 triệu km2, có những ưu thế và vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng đối với khu vực và thế giới.
Sau hơn 25 năm đổi mới và mở cửa, Việt Nam đã chú trọng khai thác tiềm năng biển, sử dụng các nguồn lực biển phục vụ tích cực cho công cuộc phát triển kinh tế đất nước. Các hoạt động đánh bắt, NTHS, du lịch biển, hàng hải, khai thác dầu khí … ngày càng đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế đất nước, đi đôi với đảm bảo an ninh quốc phòng. Nam Định là một tỉnh ven biển Bắc Bộ Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế phát triển đó. Phát triển KTB ở Nam Định là một yêu cầu cần thiết không chỉ vì nó phù hợp với xu hướng phát triển ở Việt Nam mà còn xuất phát từ tình hình thực tế về phát triển kinh tế xã hội trong tỉnh.
Với hơn 70km bờ biển nằm trên ba huyện Giao Thủy, Hải Hậu, Nghĩa Hưng cùng bốn cửa sông lớn đổ ra biển: cửa Ba Lạt, cửa Sò (cửa Hà Lan), cửa Đáy, cửa Lạch Giang tạo nên vùng đất phì nhiêu thích hợp phát triển KTB. Phát triển KTB sẽ góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế chung của tỉnh, tạo thêm nhiều công ăn việc làm cho người lao động, nâng cao đời sống cho người dân. Tuy nhiên, trong quá trình khai thác và phát triển KTB của Nam Định còn nhiều hạn chế chưa tương xứng với tiềm năng, chưa thực sự bền vững, nhiều hoạt động vẫn chủ yếu sản xuất theo phương thức truyền thống, thủ công sử dụng nhiều sức lao động; khả năng áp dụng khoa học kỹ thuật chưa cao; đặc biệt là trong các hoạt động khai thác hải sản, NTHS, diêm điền; hơn nữa hệ thống cơ sở hạ tầng (CSHT) chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của các hoạt động KTB. 2 Trước thực tiễn nêu trên, để phát triển KTB đúng với tiềm năng, trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh yêu cầu đặt ra cần có nghiên cứu đánh giá một cách đầy đủ, toàn diện về thực trạng tiềm năng phát triển KTB của tỉnh, cơ chế chính sách của tỉnh về phát triển KTB, cũng như năng lực người dân trên địa bàn huyện ven biển tỉnh Nam Định.
Trên cơ sở đó, xác định những điểm bất cập trong quá trình phát triển cũng như những nguyên nhân của chúng, để từ đó đề xuất các định hướng cũng như giải pháp phát triển KTB trên địa bàn các huyện ven biển tỉnh Nam Định. Tổng quan nghiên cứu 2. Các công trình nghiên cứu liên quan Có rất nhiều nghiên cứu về phát triển KTB Việt Nam, nổi bật trong số đó là tác giả Bùi Tất Thắng với rất nhiều công trình khoa học, bài báo đã công bố về KTB, chiến lược, nội dung phát triển KTB như: Các khu kinh tế ven biển trong tiến trình đưa Việt Nam trở thành “Quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển” năm 2011, Sự phát triển KTB và chiến lược biển của một số nước trên thế giới năm 2007, “đã luận giải một cách khoa học về chiến lược chính sách phát triển biển Việt Nam đến năm 2020. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, trước mắt cần chủ trương tập trung xây dựng một số đảo có điều kiện thuận lợi và nhiều tiềm năng, tạo sự phát triển bứt phá cho KTB, đảo, hình thành một số sản phẩm mũi nhọn phù hợp với lợi thế của vùng đảo như du lịch, dịch vụ biển, khai thác và NTHS, … nâng cao mức đóng góp của KTB đảo trong kinh tế cả nước.” Đồng thời cũng nêu lên các nội dung phát triển KTB cần ưu tiên đó là: xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng; phát triển một số ngành, sản phẩm chủ lực và phát triển giáo dục, nhân lực và trình độ khoa học – công nghệ biển.
Tác giả Nguyễn Chu Hồi với các công trình như tầm nhìn KTB và phát triển thủy sản Việt Nam năm 2007 và Quản lý tổng hợp đới bờ năm 2010 đã chỉ ra rằng phát triển thủy sản là một hoạt động KTB mũi nhọn của nước ta trong tương lai cùng với các lợi ích về chủ quyền về biển đảo. Bên cạnh đó trong phương pháp quản lý vùng ven biển (còn gọi là đới bờ) tác giả cho thấy cần có một cách thức 3 quản lý mới trong quản lý các ngành nghề, lĩnh vực diễn ra ven biển và trên biển nhằm tránh các xung đột về lợi ích giữa các nhóm ngành gây ra các tổn hại tới môi trường đới bờ từ đó hướng tới phát triển bền vững đới bờ. Bên cạnh đó, tác giả còn đề xuất các giải pháp và nội dung xây dựng phương pháp quản lý tổng hợp đới bờ - một cách thức quản lý hiện đại đã thành công ở nhiều nước tiên tiến trên thế giới. Vũ Văn Phái trong bài viết Biển và phát triển KTB Việt Nam: quá khứ, hiện tại và tương lai năm 2008 đã khái quát các nguồn tài nguyên có được từ KTB của nước ta.
Với các nghiên cứu về quá trình phát triển kinh tế dựa vào biển của Việt Nam qua các thời kỳ tác giả chỉ ra để xây dựng chiến lược phát triển KTB của Việt Nam trong giai đoạn tới cần phải chú trọng phát triển một cách toàn diện các hoạt động trong KTB. Thêm vào đó, “tác giả cũng chỉ ra rằng để giảm bớt những xung đột giữa kinh tế - xã hội và môi trường, giữa việc sử dụng tài nguyên và cạn kiệt nguồn tài nguyên, giữa các ngành, giữa các địa phương, v. trước tiên cần phải đánh giá và dự báo những biến động về các điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - văn hóa - xã hội của toàn bộ các vùng biển và thềm lục địa cũng như dải đất liền ven biển.” Bên cạnh các bài viết, công trình nghiên cứu về phát triển KTB Việt Nam nói chung còn có các nghiên cứu về phát triển KTB của địa phương như luận án tiến sĩ: Giải pháp chính sách phát triển kinh tế ven biển tỉnh Thanh Hóa năm 2012 của tác giả Lê Minh Thông, trong bài viết tác giả đã nêu được các tiềm năng, lợi thế tự nhiên (lợi thế tuyệt đối) của vùng biển và đề xuất các chính sách phát triển kinh tế ven biển Thanh Hóa nói riêng, “chính sách phát triển kinh tế ven biển nước ta nói chung phải xuất phát từ lợi thế tuyệt đối đó, để phát huy lợi thế so sánh của ngành công nghiệp ven biển, cảng biển, du lịch ven biển, khai thác, nuôi trồng, chế biển thủy sản và phát triển các loại vật nuôi, cây trồng mà vùng ven biển có lợi thế.” Tác giả Lê Thanh Sơn với luận án tiến sĩ: Chính sách phát triển KTB và hải đảo Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu năm 2017, trong luận án tác giả hệ thống hóa cơ sở lý luận về KTB và hải đảo, cơ sở lý luận về chính sách phát KTB và hải đảo, luận án tập trung nghiên cứu thực trạng phát KTB và hải đảo của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu 4 cũng như thực trạng các chính sách thực hiện cụ thể tác động đến phát triển KTB và hải đảo của tỉnh. Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách phát triển KTB và hải đảo tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu Mặc dù, Nam Định là tỉnh có nhiều tiềm năng phát triển KTB nhưng các công trình nghiên cứu phát triển KTB tại Nam Định không nhiều.
Trong đó có công trình: “Giải pháp khai thác tiềm năng phát triển kinh tế vùng ven biển tỉnh Nam Định” của tác giả Chu Thị Thu Hiền. Bài viết đã nêu lên một số tiềm năng biển cho phát triển kinh tế vùng ven biển Nam Định, các nhân tố cơ bản tác động đến việc khai thác tiềm năng đó và đưa ra các định hướng, giải pháp nhằm khai thác tiềm năng để phát triển kinh tế vùng ven biển Nam Định. Bên cạnh đó có công trình nghiên cứu phạm vi một hoạt động của KTB, tác giả Vũ Thị Hòa tập trung vào nghiên cứu: “Phát triển du lịch theo hướng bền vững tại tỉnh Nam Định”, công trình đã nêu lên được các tiềm năng, lợi thế để phát triển du lịch biển. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu về phát triển kinh tế biển Các vấn đề chính được đề cập tới trong các nghiên cứu Nhìn chung, các công trình nghiên cứu phạm vi quốc gia hay của địa phương cụ thể đều phác thảo một mặt nào đó về những tiềm năng, lợi thế nổi bật của cả nước hay của địa phương đó và tình hình khai thác tiềm năng lợi thế phát triển KTB từ đó đề xuất một số định hướng về cơ chế chính sách phát triển KTB Việt Nam hay của tỉnh trong những năm tới.
Với các công trình nghiên cứu tỉnh Nam Định cũng đã phần nào nêu được một số tiềm năng để phát triển KTB tại Nam Định cũng như giải pháp phát huy các tiềm năng đó. Các vấn đề chưa được đề cập đến trong các nghiên cứu Mặc dù các nghiên cứu về phát triển KTB hay chính sách phát triển KTB trên phạm vi quốc gia hay địa phương cụ thể đều tiến hành đánh giá thực trạng phát triển KTB tuy nhiên chưa có nghiên cứu hay bài viết nào đưa ra tiêu chí đánh giá theo nội hàm khái niệm phát triển KTB tại địa phương. Do đó, các kết luận về đánh 5 giá phát triển cũng như đề xuất định hướng phát triển KTB chưa sát với thực tế phát triển KTB tại địa phương. Khoảng trống nghiên cứu Đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào trên góc độ kinh tế về phát triển KTB tại Nam Định.
Chính vì vậy, cần có một nghiên cứu tổng thể về phát triển KTB tỉnh Nam Định để giải quyết các vấn đề lớn được đặt ra là: Tiềm năng biển và các nguồn lực có lợi thế để phát triển KTB Nam Định là những gì? Những giải pháp nào để khai thác tiềm năng, lợi thế phát triển KTB tỉnh Nam Định? Những thành tựu, hạn chế và các giải pháp cần đưa ra như thế nào?