Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG LĨNH VỰC AN TOÀN THỰC PHẨM VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG LĨNH VỰC AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm 1. Khái niệm thực phẩm và an toàn thực phẩm 1. Khái niệm thực phẩm Thực phẩm theo cách hiểu thông thường là thức ăn, thức uống hay là bất kỳ thứ gì con người có thể ăn, uống được.
Thực phẩm là nguồn cung cấp dinh dưỡng cho sự sống của con người, chúng ta đều tiêu thụ một số lượng thức ăn nhất định mỗi ngày. Về lịch sử, trước đây nguồn thực phẩm chủ yếu là do con người săn bắt, hái lượm được; khi dân số tăng trưởng theo quy luật, con người đã biết trồng trọt, chăn nuôi thì nhiều loại thực phẩm khác nhau đã ra đời để thỏa mãn nhu cầu thực phẩm ngày càng lớn. Trong thời đại công nghiệp hóa ngày nay khi xã hội ngày một phát triển thì những thực phẩm tiện lợi hơn như thực phẩm ăn liền, thực phẩm đóng hộp, nước uống dinh dưỡng đóng chai. được sử dụng rộng rãi.
Tuy nhiên, mỗi một quốc gia, một nền văn hóa khác nhau, một phong tục tập quán khác nhau lại đưa ra một khái niệm về thực phẩm khác nhau. Theo Từ điển Tiếng Việt của Nhà xuất bản Đà Nẵng, thực phẩm là "các thứ dùng làm món ăn như thịt, cá trứng. Trong lĩnh vực pháp luật, theo khoản 20, điều 2, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 định nghĩa: "Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm"; như vậy, Luật An toàn thực phẩm xác định phạm vi thực phẩm tương đối rộng theo nghĩa là "sản phẩm mà con người ăn, uống"; tuy nhiên, một thứ sẽ chỉ được coi là thực phẩm khi an toàn cho con người và phù hợp với văn hóa của cộng đồng.
Khái niệm an toàn thực phẩm Thực phẩm đáp ứng nhu cầu thiết yếu cho việc duy trì sức khỏe, nguồn sống của con người, đảm bảo cho con người có đủ năng lượng để hoạt động, tư duy; do đó, vấn đề an toàn thực phẩm là một trong những vấn đề cấp thiết cần 19 được quan tâm. Bảo đảm An toàn thực phẩm không chỉ là nhu cầu cần thiết, chính đáng của mỗi người tiêu dùng mà còn liên quan đến sự phát triển của xã hội của đất nước hay rộng hơn là vùng lãnh thổ. Luật ATTP năm 2010 đã định nghĩa tại Điều 2, Khoản 1: "An toàn thực phẩm là việc đảm bảo để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người"; trong khái niệm về ATTP đã bao hàm cả những yêu cầu về thực phẩm nghĩa là đảm bảo cho thực phẩm phải sạch sẽ, an toàn; thực phẩm muốn an toàn thì phải vệ sinh, nhưng thực phẩm bảo đảm vệ sinh nhưng chưa hẳn đã an toàn vì còn có liên quan đến cả những yếu tố khác như khâu bảo quản, thời hạn sử dụng … Vì vậy, ATTP là công việc đòi hỏi sự tham gia của nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều khâu, nhiều bước có liên quan đến thực phẩm. Khái niệm người tiêu dùng thực phẩm Trong nền kinh tế thị trường, NTD đóng vai trò rất quan trọng, NTD là nhân tố chính để quyết định cho nền kinh tế thị trường vận hành và phát triển.
Với vai trò như vậy, các thương nhân luôn đặt sự quan tâm đặc biệt đến việc thu hút NTD sử dụng hàng hóa, dịch vụ của họ để gia tăng lợi nhuận và thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Trong quan hệ tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ bao gồm bên mua và bên bán, thì bên mua thường là bên yếu thế hơn, bởi họ thường phải tuân theo các các điều kiện của bên bán, nhất là trong điều kiện có ít sự lựa chọn từ phía bên cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Vì lý do đó mà Luật Bảo vệ quyền lợi NTD đã hướng đến mục đích bảo vệ tốt nhất các quyền và lợi ích hợp pháp của NTD trong các quan hệ tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ và trong các mối quan hệ dân sự khác. Trong bản Hướng dẫn của Liên hợp quốc về bảo vệ NTD ban hành từ năm 1985 và đã được hiệu chỉnh vào năm 1999, khái niệm NTD chưa được giải thích một cách rõ ràng.
Tuy nhiên, theo bản hướng dẫn này NTD được bảo đảm hưởng 8 quyền sau: (1) Quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản; (2) Quyền được an toàn; (3) Quyền được thông tin; (4) Quyền được lựa chọn: (5) Quyền được lắng nghe; (6) Quyền được khiếu nại và bồi thường; (7) Quyền được giáo dục, đào tạo về tiêu dùng; (8) Quyền được có môi trường sống lành mạnh và bền vững. Bên cạnh đó, ở một khía cạnh khác, các chuyên gia pháp luật của Pháp 20 trong Hội thảo tổ chức tại Nhà Pháp luật Việt - Pháp vào ngày 20 và 21/4/2010 để bình luận và góp ý cho Dự thảo Luật Bảo vệ quyền lợi NTD tại Việt Nam đã cho biết, NTD theo quan niệm của pháp luật Pháp chỉ là các cá nhân nhưng không bao gồm các cá nhân khi thực hiện hành vi mua sắm hàng hóa, dịch vụ để phục vụ hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động có tính nghề nghiệp cho mình [23, tr. Ở Đức, khái niệm NTD đã được giải thích rõ trong Bộ luật dân sự năm 2002 của Đức tại Điều 13: NTD là bất cứ tự nhiên nhân (cá nhân) nào tham gia giao dịch không thuộc phạm vi hoạt động kinh doanh, thương mại hoặc nghề nghiệp của người này3. Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 1993 của Trung Quốc tại Điều 2 có quy định "Trường hợp người tiêu dùng, vì nhu cầu cuộc sống, mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ thì các quyền và lợi ích hợp pháp của mình sẽ được bảo vệ theo quy định của Luật này và trường hợp Luật này không quy định thì sẽ được bảo vệ theo các quy định khác có liên quan của pháp luật" 4, Như vậy, Luật Trung Quốc cũng quy định NTD chỉ là cá nhân (mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ vì nhu cầu sinh hoạt của mình chứ không phải vì mục đích kinh doanh hoặc hoạt động nghề nghiệp).
Còn ở Việt Nam, khái niệm NTD được ghi nhận tại Khoản 1, Điều 3, Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2010: "người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức". Quy định đã không chỉ rõ NTD chỉ là các cá nhân hay còn bao hàm cả các tổ chức, nhưng cũng đã chỉ ra mục đích của việc mua sắm hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng sinh hoạt chứ không phải mục đích kinh doanh. Tuy mỗi quốc gia đều có những quan niệm khác nhau về NTD nhưng có thể thấy đa số các quốc gia đều thống nhất về mặt lý luận: NTD chỉ bao gồm các cá nhân mà không bao gồm các tổ chức và mục đích mua bán, sử dụng hàng hóa chỉ là tiêu dùng không mang các yếu tố kinh doanh, thương mại. NTD cũng có thể là người được cho, tặng sản phẩm hàng hóa, dịch vụ để tiêu dùng chứ không phải là người mua, nhưng họ là người sử dụng hoặc tiêu thụ sản phẩm 3 Bài viết: Bàn về khái niệm “Người tiêu dùng” trong Luật Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, tác giả: Ths.
Cao Xuân Quảng, Đăng trên Tạp chí Công Thương điện tử - Cơ quan truyền thông lý luận của Bộ Công thương, ngày 24/10/2020 (Nguồn: https://tapchicongthuong.vn/bai-viet/ban-ve-khai-niem-nguoi-tieu-dung-trong-luat-bao-ve-nguoi-tieu-dung-viet-nam-75940.htm) 4 Bài viết: Quan điểm về khái niệm người tiêu dùng theo cách tiếp cận của một số hệ thống pháp luật trên thế giới, tác giả: Ths. Dương Thị Cẩm Hằng - Đăng ngày: 17 Tháng 11 2018, trên trang tin điện tử của Khoa Chính trị - Luật (trường Đại học Hà Tĩnh) (Nguồn: https://poi.vn/nghien-cuu/224-quan-điểm-về-khái-niệm-người-tiêu-dùng-theo-cách-tiếp-cận-của-một-số-hệ-thống-pháp-luật- trên-thế-giới. Từ những quan điểm trên cho thấy: NTD thực phẩm là những người mua, sử dụng thực phẩm phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày. Người tiêu dùng thực phẩm là đối tượng được pháp luật bảo vệ quyền lợi NTD và có những đặc điểm sau đây: - Người tiêu dùng thực phẩm là cá nhân tiêu dùng thực phẩm một cách trực tiếp bằng việc ăn, uống.
Việc xác định NTD thực phẩm là cá nhân sẽ phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời cũng phù hợp với thực tiễn, vì trong một số trường hợp, NTD có thể không cần phải là một bên xác lập quan hệ tiêu dùng trực tiếp với thương nhân mà có thể do một quan hệ phái sinh từ việc tặng, cho. bởi vì cho dù tổ chức là chủ thể mua thực phẩm, thì các cá nhân của tổ chức mới là người sử dụng thực phẩm đó, họ là người bị tổn hại sức khỏe, tính mạng nếu thực phẩm không đảm bảo an toàn vệ sinh. Do đó, họ mới là đối tượng cần được bảo vệ, họ là những cá nhân cụ thể trực tiếp tiêu dùng sản phẩm là thực phẩm thông qua việc: ăn, uống. - Giao dịch tiêu dùng thực phẩm mà NTD tham gia là phải là giao dịch hợp pháp.
Để xác định tính hợp pháp của giao dịch cần căn cứ vào đối tượng; mục đích, chủ thể, nội dung của giao dịch. Thực phẩm là đối tượng của quan hệ tiêu dùng phải là loại hàng hóa được phép giao dịch, phải thỏa mãn tiêu chuẩn của thực phẩm an toàn, không thuộc danh mục hàng hóa bị cấm lưu thông, hoặc chưa được phép lưu thông (do chưa đủ các điều kiện pháp luật quy định), không phải là sản phẩm đã hết thời hạn sử dụng. Tuy nhiên, trong trường hợp giao dịch bị coi là bất hợp pháp, nhưng NTD không có lỗi nhưng vẫn được là đối tượng được bảo vệ; đặc biệt trong trường hợp thực phẩm không đảm bảo được yêu cầu về mức độ an toàn nhưng hàng hóa, dịch vụ chưa được xác lập qua giao dịch cụ thể thì NTD trong trường hợp này vẫn được bảo vệ. - Mục đích tham gia giao dịch của NTD thực phẩm phải nhằm phục vụ nhu cầu ăn, uống của cá nhân.
Khác với trường hợp mua thực phẩm để bán lại hoặc phục vụ cho hoạt động của quá trình sản xuất, kinh doanh nhằm mục đích sinh lời kể cả trong trường hợp để cho, tặng; ở đây người sử dụng thực phẩm cuối cùng sẽ được coi 22 là NTD và được pháp luật bảo vệ.