Nghiên Cứu Các Biện Pháp Tổng Hợp Phòng Trừ Cây Trinh Nữ Thân Gỗ Mimosa Pigra Ở Việt Nam

Nghiên cứu biện pháp tổng hợp phòng trừ cây trinh nữ thân gỗ Mimosa Pigra tại Việt Nam, giúp kiểm soát hiệu quả loài thực vật xâm lấn này.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Sơn
• Trường học: Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu các biện pháp tổng hợp phòng trừ cây trinh nữ thân gỗ (Mimosa pigra L.) ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng kết đề tài
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây trinh nữ thân gỗ Mimosa Pigra

Cây trinh nữ thân gỗ, hay còn gọi là Mimosa Pigra, là một loài thực vật ngoại lai có nguồn gốc từ Trung và Nam Mỹ. Loài cây này được biết đến với khả năng sinh trưởng mạnh mẽ và khả năng xâm lấn cao, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái địa phương. Tại Việt Nam, cây trinh nữ thân gỗ đã xuất hiện từ những năm 60 và hiện nay đã lan rộng ra nhiều vùng, đặc biệt là các khu vực ngập nước như đồng bằng sông Cửu Long. Sự phát triển nhanh chóng của cây đã tạo ra nhiều thách thức cho nông nghiệp bền vững và quản lý sinh thái. Theo nghiên cứu, cây này có thể cao tới 6 mét và có khả năng sinh sản mạnh mẽ thông qua hạt, làm cho việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học và sinh thái của Mimosa Pigra là rất quan trọng để phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả.

II. Tác động sinh thái của cây trinh nữ thân gỗ

Cây trinh nữ thân gỗ có tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học và môi trường sống của các loài thực vật và động vật bản địa. Sự xâm lấn của cây này đã làm giảm diện tích sống của nhiều loài thực vật quý hiếm và làm thay đổi cấu trúc sinh thái của các vùng đất ngập nước. Nghiên cứu cho thấy, cây Mimosa Pigra có thể tạo ra các điều kiện không thuận lợi cho sự phát triển của các loài thực vật khác, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học. Hơn nữa, cây này còn gây khó khăn cho hoạt động sản xuất nông nghiệp, làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương. Việc đánh giá tác động sinh thái của cây trinh nữ thân gỗ là cần thiết để đưa ra các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường hiệu quả.

III. Các biện pháp phòng trừ cây trinh nữ thân gỗ

Để kiểm soát sự phát triển của cây trinh nữ thân gỗ, nhiều biện pháp phòng trừ đã được nghiên cứu và áp dụng. Các biện pháp này bao gồm biện pháp cơ học như cắt tỉa, nhổ bỏ cây, và biện pháp hóa học như sử dụng thuốc diệt cỏ. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp này cần phải được thực hiện một cách cẩn thận để tránh gây hại cho các loài thực vật và động vật khác trong hệ sinh thái. Nghiên cứu cho thấy, biện pháp hóa học có thể mang lại hiệu quả cao trong việc kiểm soát cây Mimosa Pigra, nhưng cần phải được thực hiện đúng cách để đảm bảo an toàn cho môi trường. Việc kết hợp nhiều biện pháp khác nhau có thể mang lại hiệu quả tốt hơn trong việc kiểm soát sự xâm lấn của cây này.

IV. Đề xuất giải pháp quản lý bền vững

Để quản lý hiệu quả cây trinh nữ thân gỗ, cần có một chiến lược tổng thể và bền vững. Điều này bao gồm việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về tác động của cây Mimosa Pigra và khuyến khích sự tham gia của người dân trong các hoạt động phòng trừ. Ngoài ra, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và các tổ chức nghiên cứu để phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả và bền vững. Việc bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống tự nhiên cũng cần được đặt lên hàng đầu trong các chiến lược quản lý. Các nghiên cứu khoa học cần được tiếp tục thực hiện để đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng trừ và điều chỉnh chiến lược quản lý cho phù hợp với tình hình thực tế.

Nội dung chính

Nghiên Cứu Biện Pháp Tổng Hợp Phòng Trừ Cây Trinh Nữ Thân Gỗ (Mimosa pigra L.) Tại Việt Nam

Tóm tắt nghiên cứu

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Cây trinh nữ thân gỗ (Mimosa pigra L.) phân bố, xâm lấn và gây hại như thế nào tại các hệ sinh thái trọng điểm ở Việt Nam, và đâu là quy trình quản lý tổng hợp (IPM) bền vững giúp kiểm soát, phòng trừ triệt để loài thực vật ngoại lai xâm hại nguy hiểm này?
• Phương pháp tiếp cận (Methodology Snapshot): Đề tài độc lập cấp Nhà nước (Mã số: ĐTĐL – 2005/02) do TS. Nguyễn Hồng Sơn chủ nhiệm, phối hợp cùng Viện Bảo vệ thực vật thực hiện. Phương pháp tiếp cận kết hợp điều tra dịch tễ học thực địa, đánh giá PRA, phân tích sinh thái - sinh học hạt trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm thực địa diện rộng (2.000 – 3.000 m²/ô) tại 5 vùng sinh thái trọng điểm: Vườn Quốc gia Tràm Chim, Nam Cát Tiên, hồ Hòa Bình, hồ Thác Bà và lưu vực sông La Ngà.
• Phát hiện cốt lõi (Key Findings): Cây Mimosa pigra lan truyền chủ yếu qua hệ thống thủy văn và tích lũy ngân hàng hạt khổng lồ tại các vùng bán ngập. Các biện pháp đơn lẻ (chặt, đốt thủ công) không mang lại hiệu quả do chồi gốc tái sinh mạnh mẽ (phục hồi 50% mật độ chỉ sau 1 tháng) và tốn kém chi phí (60–130 công/ha). Giải pháp tối ưu là kết hợp chặt sát gốc với ngập lũ tự nhiên hoặc chặt kết hợp phun hóa chất chọn lọc (Metsulfuron Methyl / Ally 20DF nồng độ 0,022–0,03% vào chồi non 20–35 ngày sau chặt) kết hợp phục hồi thảm thực vật cạnh tranh bản địa.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp cơ sở khoa học và quy trình kỹ thuật chuẩn hóa để ngăn chặn sự suy thoái đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn đất ngập nước, bảo vệ đất canh tác nông nghiệp và hạ tầng thủy điện trên phạm vi toàn quốc.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

• Hiện trạng kiến thức (Current State of Knowledge): Cây trinh nữ thân gỗ (Mimosa pigra L., họ Mimosaceae) có nguồn gốc từ Trung và Nam Mỹ, được xếp vào danh sách 100 loài sinh vật xâm hại nguy hiểm nhất thế giới và là loài cỏ dại nguy hiểm thứ 3 toàn cầu. Tại nhiều quốc gia như Úc hay Thái Lan, loài này đã phá hủy hàng trăm nghìn hecta đồng cỏ ngập nước, tiêu tốn hàng chục triệu USD mỗi năm để xử lý. Ở Việt Nam, cây xuất hiện rải rác từ thập kỷ 1960 nhưng đã bùng phát dữ dội từ cuối thập niên 1990 tại các vùng đất bán ngập, lòng hồ thủy điện và vườn quốc gia.
• Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap Identified): Trước đề tài này, các nghiên cứu trong nước chủ yếu mang tính khảo sát cục bộ quy mô nhỏ, thiếu đánh giá toàn diện về đặc tính sinh học hạt trong điều kiện tự nhiên tại Việt Nam. Đồng thời, chưa có nghiên cứu dài hạn nào đánh giá tác động sinh thái, hiệu quả kinh tế và độ an toàn môi trường của các hoạt chất hóa học khi xử lý trên diện rộng, dẫn đến việc thiếu một quy trình phòng trừ tổng hợp thích ứng cho từng tiểu vùng sinh thái.
• Tính thời điểm và sự cấp thiết (Timeliness & Relevance): Tốc độ xâm lấn của Mimosa pigra đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của các vùng lõi bảo tồn quốc gia (như VQG Tràm Chim, Nam Cát Tiên), làm thu hẹp sinh cảnh kiếm ăn của các loài quý hiếm như Sếu đầu đỏ (Grus antigone sharpii), làm tê liệt giao thông thủy, bồi lắng lòng hồ thủy điện Hòa Bình, Thác Bà và chiếm dụng hàng nghìn hecta đất nông nghiệp màu mỡ.
• Tác động tiềm năng (Potential Impact): Kết quả nghiên cứu mở ra hướng đi chiến lược giúp quản lý dịch hại ngoại lai bền vững, giảm thiểu chi phí quản lý công, phục hồi cân bằng sinh thái đất ngập nước và bảo đảm an ninh sinh kế cho cộng đồng nông dân vùng ven hồ, ven sông.

---

Methodology và approach

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Đề tài thiết kế theo phương pháp tiếp cận đa tầng: kết hợp nghiên cứu dịch tễ - sinh thái học thực địa với nghiên cứu cơ chế sinh học thực nghiệm trong phòng/nhà lưới và mô hình trình diễn kiểm soát tích hợp ngoài đồng ruộng.
• Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection Methods):
  • Điều tra thực địa và PRA: Phỏng vấn nông dân, cán bộ kiểm lâm và quản lý vùng kết hợp điều tra tuyến/ô tiêu chuẩn tại VQG Tràm Chim, Nam Cát Tiên, U Minh Thượng, U Minh Hạ, lưu vực sông La Ngà, sông Đà, sông Mê Kông, sông Chảy và lòng hồ thủy điện Trị An, Hòa Bình, Thác Bà.
  • Nghiên cứu sinh thái - sinh học: Đánh giá tốc độ sinh trưởng, khả năng nảy mầm, đặc tính ngủ nghỉ của ngân hàng hạt trong đất khô so với đất ngập bùn, tác động của nhiệt độ (15–50°C) và độ sâu chôn vùi.
  • Thử nghiệm kiểm soát diện rộng: Bố trí các ô thí nghiệm quy mô lớn từ 2.000 – 3.000 m² kiểm chứng các biện pháp: cơ giới (chặt sát gốc 5–10 cm, nhổ cây con, xới bừa, đốt), sinh thái (gieo cỏ hòa thảo/cói lác bản địa, trồng keo/tràm Úc che bóng), hóa học (sử dụng Glyphosate, Metsulfuron Methyl) và các công thức tổ hợp.
• Kỹ thuật phân tích (Analysis Techniques): Định lượng tỷ lệ giảm sinh khối, tỷ lệ chết của thân gốc và mầm non theo chu kỳ 15, 30, 45, 60, 90 và 115 ngày sau xử lý. Đánh giá tính an toàn sinh thái qua dư lượng hóa chất trong đất/nước bằng chỉ thị sinh học thực vật mẫn cảm (đậu tương, ngô, lạc) và kiểm tra độc tính trên cá mè, ốc bươu vàng, vi sinh vật đất (vi khuẩn, xạ khuẩn, nấm mốc).
• Tính giá trị và độ tin cậy (Validity & Reliability): Các chỉ tiêu đều được lặp lại độc lập, kiểm chứng qua nhiều mùa lũ liên tiếp, kết hợp đối chứng đa điểm trên các loại hình thổ nhưỡng và địa hình khác nhau từ Bắc vào Nam, bảo đảm độ tin cậy khoa học cao trước khi chuẩn hóa thành quy trình.

---

Phát hiện chính

• 1. Cơ chế phát tán và vai trò quyết định của ngân hàng hạt: Nguồn phát tán ban đầu chủ yếu lan truyền thụ động theo dòng chảy mùa lũ từ thượng nguồn sông Mê Kông, sông Đà, sông Chảy và lan rộng thứ cấp qua phương tiện cơ giới, vật liệu cát xây dựng và chăn thả gia súc. Hạt Mimosa pigra có vỏ cứng chống thấm nước, duy trì trạng thái ngủ nghỉ dài (hơn 20 năm trong đất khô). Khi bị vùi trong bùn ngập nước liên tục trên 3 tháng ở nhiệt độ 25–40°C hoặc bị sốc nhiệt cao (>45°C), trạng thái ngủ nghỉ bị phá vỡ, kích thích hạt nảy mầm đồng loạt ngay khi nước rút.
• 2. Bùng nổ mật độ và biến đổi cấu trúc sinh cảnh: Tại Tràm Chim, diện tích nhiễm tăng phi mã từ vài bụi (1985) lên hơn 2.900 ha (2005); mật độ cây trưởng thành đạt 4,3 – 12 cây/m², mật độ cây con mới nảy mầm lên tới 115 – 273 cây/m² (tại hồ Thác Bà). Thảm Mimosa pigra chiếm lĩnh 100% độ che phủ, triệt tiêu hoàn toàn thảm thực vật bản địa họ Cói lác (Cyperaceae) và Hòa thảo (Poaceae), khiến số lượng Sếu đầu đỏ về Tràm Chim giảm mạnh từ 469 con (1999) xuống còn 96 con (2005).
• 3. Sự bất cập của các biện pháp thủ công/cơ giới đơn lẻ: Chặt đơn thuần làm kích thích chồi ngủ ở cổ rễ tái sinh mạnh mẽ (chiều cao chồi đạt tới 1 m chỉ sau 1 tháng); đốt đơn thuần không diệt được gốc mà còn phá vỡ ngủ nghỉ của hạt dưới đất, kích thích hạt mọc dày đặc hơn với nguy cơ cháy rừng cao. Chi phí nhân công quá cao (60 công/ha cho chặt, 95 công/ha cho đốt và 130 công/ha cho chặt + đốt), vượt quá ngưỡng chịu đựng kinh tế của nông dân.
• 4. Giải pháp đột phá từ thuốc trừ cỏ chọn lọc kết hợp cơ giới:
  • Hoạt chất hủy diệt toàn phần Glyphosate (Roundup 480SC) diệt >90% cây trưởng thành nhưng làm tổn hại toàn bộ thảm xanh tự nhiên.
  • Hoạt chất chọn lọc Metsulfuron Methyl (Ally 20DF) chứng minh hiệu quả vượt trội: ở nồng độ 0,022–0,03% (liều lượng 45–60 g/ha), thuốc diệt sạch 100% mầm tái sinh (phun vào thời điểm 20–35 ngày sau khi chặt sát gốc) và diệt triệt để cây con cao 35–45 cm mà hoàn toàn không gây hại cho cỏ hòa thảo và cói lác bản địa.
• 5. Tính an toàn môi trường và giải pháp sinh thái dài hạn: Hoạt chất Metsulfuron Methyl và Glyphosate phân hủy nhanh trong đất, không gây độc thứ cấp cho cá và động vật thủy sinh ở liều khuyến cáo. Tại các lòng hồ bán ngập, giải pháp trồng cây che bóng (tràm Úc mật độ 6.000 cây/ha) kết hợp luân canh cây nông nghiệp ngắn ngày (ngô, đậu, lúa) sau mùa lũ giúp khống chế 85–95% khả năng tái sinh của cây trinh nữ.

---

Đóng góp khoa học

• Đóng góp lý thuyết (Theoretical Contributions): Làm sáng tỏ đặc tính sinh thái học quần thể, quy luật phá ngủ nghỉ sinh học của ngân hàng hạt Mimosa pigra dưới tác động tương hỗ giữa chế độ ngập lũ, nhiệt độ và độ ẩm tại vùng nhiệt đới gió mùa Việt Nam; hoàn thiện lý thuyết về động lực học xâm lấn sinh thái của thực vật ngoại lai.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Xây dựng khung phương pháp luận tích hợp giữa điều tra dịch tễ không gian (từ thượng nguồn đến hạ lưu), thực nghiệm sinh học chuyên sâu và thử nghiệm diện rộng không nhắc lại để lượng hóa chính xác chi phí - hiệu quả kỹ thuật của các gói kỹ thuật quản lý dịch hại tổng hợp.
• Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications): Chuyển giao thành công 5 mô hình trình diễn và hoàn thiện Bộ quy trình kỹ thuật phòng trừ tổng hợp Mimosa pigra cho 3 nhóm sinh cảnh đặc trưng:
  1. Vườn quốc gia/khu bảo tồn ngập nước: Chặt sát gốc trước lũ + ngâm lũ sâu hoặc Chặt sát gốc + phun thuốc chọn lọc Ally 20DF lên chồi non + phục hồi thảm cỏ bản địa.
  2. Vùng đất canh tác bán ngập lòng hồ: Chặt dọn trước lũ + gieo cấy mùa khô kết hợp xử lý thuốc chọn lọc.
  3. Vùng bán ngập hoang hóa ven hồ: Trồng cây che bóng (tràm Úc) ngăn chặn triệt để ánh sáng nảy mầm.
• Hàm ý chính sách (Policy Implications): Cung cấp luận cứ khoa học để Bộ Nông nghiệp & PTNT, Bộ Khoa học & Công nghệ và chính quyền các địa phương ban hành chỉ thị kiểm dịch nội địa, ngăn chặn việc sử dụng cát/đất nhiễm hạt xâm lấn và xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia kiểm soát sinh vật ngoại lai.

---

Đối tượng quan tâm

• Nhà nghiên cứu học thuật (Academic Researchers): Các chuyên gia sinh thái học, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ thực vật cần tài liệu tham khảo chuẩn mực về sinh lý học hạt giống, cơ chế xâm lấn sinh thái và độc học môi trường của thuốc trừ cỏ chọn lọc.
• Ban Quản lý Vườn Quốc gia & Rừng đặc dụng (Conservation Managers): Đội ngũ quản trị các khu Ramsar, Vườn quốc gia Tràm Chim, Nam Cát Tiên, U Minh... tiếp cận quy trình chuẩn để kiểm soát trinh nữ thân gỗ mà không phá hủy thảm thực vật nền và sinh cảnh của các loài chim nước di cư quý hiếm.
• Cán bộ quản lý Thủy điện & Nông nghiệp địa phương: Cán bộ kỹ thuật phụ trách lòng hồ (Hòa Bình, Thác Bà, Trị An) và Chi cục Trồng trọt & BVTV các tỉnh nắm bắt giải pháp phục hồi đất bán ngập, bảo vệ công trình giao thông thủy lợi với chi phí thấp nhất.
• Cộng đồng nông dân vùng bán ngập: Được tiếp cận các giải pháp canh tác thích ứng, giảm 60–70% chi phí công lao động dọn cỏ, biến vùng đất hoang hóa ven hồ thành diện tích sản xuất nông nghiệp hiệu quả.

---

FAQ (Câu hỏi thường gặp)

1. Phát hiện quan trọng nhất của công trình nghiên cứu này là gì?

Phát hiện mang tính bước ngoặt là việc chứng minh biện pháp đơn lẻ (chặt hoặc đốt) hoàn toàn phản tác dụng do đặc tính tái sinh chồi gốc cực mạnh và kích thích hạt nảy mầm. Thay vào đó, việc kết hợp chặt sát gốc (5–10 cm) và phun thuốc chọn lọc Metsulfuron Methyl (Ally 20DF) nồng độ 0,022–0,03% vào giai đoạn chồi non tái sinh (20–35 ngày sau chặt) là giải pháp tối ưu, diệt tận gốc 100% thân ngầm mà vẫn bảo tồn nguyên vẹn thảm cỏ hòa thảo bản địa.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì đặc biệt so với các đề tài trước đây?

Đề tài không dừng lại ở khảo sát tĩnh quy mô nhỏ mà triển khai thực nghiệm diện rộng liên vùng (Bắc - Trung - Nam) trên các ô thí nghiệm 2.000 – 3.000 m². Nghiên cứu đã tích hợp toàn diện giữa động thái sinh học hạt, hiệu quả kinh tế nhân công và đánh giá độc học môi trường đa chiều (trên vi sinh vật, thủy sản, dư lượng đất/nước).

3. Kết quả của nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các địa phương khác không?

Hoàn toàn có thể. Quy trình phòng trừ tổng hợp đã được phân tách rõ ràng theo 3 nhóm sinh thái điển hình (vùng đất ngập nước bảo tồn, lòng hồ thủy điện bán ngập và đất nông nghiệp ven sông). Các địa phương có điều kiện sinh thái tương đồng hoàn toàn có thể áp dụng trực tiếp các gói kỹ thuật này.

4. Những hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) cần thực hiện là gì?

Cần ứng dụng công nghệ viễn thám và GIS để tự động hóa công tác lập bản đồ cảnh báo sớm nguy cơ bùng phát hạt giống theo mùa lũ; đồng thời mở rộng nghiên cứu thuần hóa các tác nhân sinh học thiên địch chuyên vị (Carmenta mimosae, nấm Phloeospora mimosae-pigrae) để quản lý bền vững ở cấp độ cảnh quan tự nhiên.

5. Ứng dụng thực tiễn nổi bật nhất đối với người dân vùng bán ngập là gì?

Giúp người dân giải phóng hàng nghìn hecta đất hoang hóa bị trinh nữ thân gỗ chiếm đóng thông qua quy trình chặt trước lũ kết hợp tận dụng ngập lũ tự nhiên để làm thối rữa gốc cây, sau đó đưa các giống ngô, lạc, lúa ngắn ngày vào canh tác mùa khô kết hợp xử lý thuốc trừ cỏ chọn lọc với chi phí nhân công giảm hơn 50%.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu cấp Nhà nước về phòng trừ cây trinh nữ thân gỗ (Mimosa pigra L.) do Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam và Viện Bảo vệ thực vật chủ trì là một dấu mốc khoa học quan trọng, giải quyết triệt để bài toán dịch hại ngoại lai nan giải suốt nhiều thập kỷ. Bằng việc xây dựng thành công hệ thống phòng trừ tổng hợp (IPM) linh hoạt cho từng vùng sinh thái, đề tài không chỉ bảo vệ nguyên vẹn các hệ sinh thái đất ngập nước quý giá mà còn đóng góp to lớn vào phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp bền vững. Để duy trì thành quả, các cơ quan quản lý nhà nước, ban quản lý khu bảo tồn và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ trong việc kiểm soát nguồn hạt giống, giám sát phát hiện sớm và triển khai đồng bộ các gói kỹ thuật đã được chuẩn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n ViÖn khoa häc n«ng nghiÖp viÖt nam B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi ®éc lËp cÊp nhµ n−íc Nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p tæng hîp phßng trõ c©y trinh n÷ th©n gç (mimosa pigra l.) ë viÖt nam M· sè: §T§L – 2005/02 Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. nguyÔn hång s¬n 6463 15/8/2007 hµ néi- 2007 Nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p tæng hîp phßng trõ c©y Trinh n÷ th©n gç (Mimosa pigra L. §Æt vÊn ®Ò C©y trinh n÷ th©n gç (TNTG) Mimosa pigra L. cßn ®−îc gäi lµ c©y trinh n÷ nhän, c©y m¾t mÌo, c©y xÊu hæ hay c©y mai d−¬ng, lµ loµi thùc vËt ngo¹i lai cã nguån gèc tõ Trung Mü vµ Nam Mü (Lewin vµ Elias, 1981).

Do cã kh¶ n¨ng sinh tr−ëng, ph¸t triÓn vµ ph¸t t¸n ra quÇn thÓ rÊt lín, nã ®−îc xÕp vµo loµi cá d¹i nguy hiÓm thø 3 trªn thÕ giíi vµ n»m trong danh s¸ch 100 loµi sinh vËt g©y h¹i nguy hiÓm nhÊt ®èi víi hÇu hÕt c¸c Quèc gia ®Æc biÖt lµ c¸c n−íc nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi. NhiÒu n−íc trªn thÕ giíi ®Æc biÖt lµ c¸c n−íc Ch©u Phi, Ch©u óc vµ khu vùc §«ng Nam ¸ ®· gÆp nhiÒu khã kh¨n vµ tèn kÐm trong viÖc ®èi phã víi loµi thùc vËt ngo¹i lai nµy. ChØ riªng ë phÝa B¾c cña Ch©u óc, chi phÝ cho kiÓm so¸t chóng trong n¨m 1996-1997 lµ 11,4 triÖu ®« la, vµ n¨m 1997-1998 lµ 16,6 triÖu ®« la (Walden et al 2000). ë n−íc ta, c©y TNTG ®· x©m nhËp tõ l©u nh−ng chØ míi thùc sù b¾t ®Çu ph¸t t¸n vµo thËp kû 60.

Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, chóng ®· ph¸t triÓn kh¸ nhanh vµ cã mÆt ë hÇu hÕt c¸c ®Þa ph−¬ng trong c¶ n−íc. §Æc biÖt t¹i c¸c vïng b¸n ngËp thuéc ®ång b»ng s«ng Cöu Long, c¸c khu vùc lßng hå thuû ®iÖn nh− TrÞ An, Th¸c Bµ, Hoµ B×nh v., chóng mäc dµy t¹o thµnh nh÷ng vµnh ®ai réng lín vµ trë thµnh ®èi t−îng cá d¹i nguy hiÓm khã phßng trõ, g©y ¶nh h−ëng lín cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, ¶nh h−ëng tíi c¶nh quan vµ m«i tr−êng. MÆc dï vÊn n¹n vÒ c©y TNTG ®· ®−îc nhiÒu ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng ®¨ng t¶i nh−ng cho ®Õn nay vÉn ch−a cã ®−îc gi¶i ph¸p h÷u hiÖu ®Ó ng¨n chÆn sù l©y lan cña chóng. Tr−íc nguy c¬ gia t¨ng møc ®é x©m lÊn vµ g©y h¹i cña c©y TNTG ë c¸c vïng b¸n ngËp ®Æc biÖt lµ v−ên quèc gia nh− Trµm Chim, trong n¨m 2000, Tr−êng §¹i häc Khoa Häc Tù Nhiªn TP.

Hå ChÝ Minh vµ Tr−êng §¹i häc CÇn Th¬ ®· phèi hîp víi v−ên Quèc gia Trµm Chim b¾t ®Çu ®iÒu tra møc ®é ph¸t sinh, g©y h¹i vµ ®Ò xuÊt mét sè biÖn ph¸p phßng trõ c©y TNTG. Trong 2 n¨m 2001-2002, Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT ®· giao cho ViÖn B¶o vÖ thùc vËt thùc hiÖn ®Ò tµi nghiªn cøu: “§iÒu tra, ®¸nh gi¸ møc ®é t¸c h¹i cña c©y TNTG (Mimosa pigra) t¹i c¸c v−ên Quèc gia Trµm chim vµ Nam c¸t tiªn vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p nghiªn cøu phßng trõ”. Qua c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu b−íc ®Çu cã thÓ kh¼ng ®Þnh nguy c¬ x©m lÊn cña c©y TNTG ®ang ngµy cµng gia t¨ng ë v−ên Quèc gia Trµm Chim vµ Nam C¸t Tiªn, vïng lßng Hå TrÞ An, l−u vùc s«ng La Ngµ vµ cã nguy c¬ x©m lÊn nhiÒu vïng ®Êt canh t¸c thuéc ®ång b»ng s«ng Cöu Long còng nh− c¸c khu vùc b¸n ngËp kh¸c. C¸c biÖn ph¸p phßng trõ c©y TNTG thñ c«ng, c¬ giíi ®Òu kh«ng mang l¹i hiÖu qu¶ cao, chi phÝ lín vµ khã triÓn khai trªn diÖn réng.

BiÖn ph¸p ho¸ häc tuy cã hiÖu qu¶ cao, thùc tiÔn song cÇn ®−îc quan t©m ®Çy ®ñ ®Õn c¸c t¸c ®éng tiªu cùc cña chóng ®èi víi m«i tr−êng. §Æc biÖt c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu còng chØ ra r»ng, kh«ng thÓ ¸p dông mét biÖn ph¸p phßng trõ ®¬n lÎ nµo cho tÊt c¶ c¸c vïng sinh th¸i mµ cÇn cã c¸c gi¶i ph¸p tæng hîp, ®ång bé vµ phï hîp víi tõng vïng sinh th¸i riªng biÖt. §Ó bæ sung vµ hoµn chØnh c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu trªn, ®ång thêi ®−a ra ®−îc quy tr×nh phßng trõ tæng hîp c©y TNTG cho tõng vïng sinh th¸i cô thÓ, Bé Khoa häc & C«ng nghÖ ®· giao cho ViÖn B¶o vÖ thùc vËt tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p tæng hîp phßng trõ c©y TNTG (Mimosa pigra L. Môc tiªu cña ®Ò tµi Môc tiªu chung §Ò xuÊt ®−îc c¸c biÖn ph¸p tæng hîp nh»m ng¨n chÆn sù l©y lan vµ kiÓm so¸t ®−îc sù ph¸t triÓn cña c©y trinh n÷ th©n gç (Mimosa pigra) ë ViÖt nam.

Môc tiªu cô thÓ - Cã ®−îc b¸o c¸o khoa häc ph©n tÝch hiÖn tr¹ng x©m lÊn vµ thiÖt h¹i ®èi víi kinh tÕ, m«i tr−êng do c©y TNTG g©y ra ë c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau; ph©n tÝch ®−îc c¸c yÕu tè c¬ b¶n ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh ph¸t sinh, ph¸t triÓn cña c©y TNTG ®Ó tõ ®ã cã c¬ së ®−a ra c¸c gi¶i ph¸p phßng trõ phï hîp. - §¸nh gi¸ ®−îc hiÖu qu¶ kü thuËt, kinh tÕ vµ t¸c ®éng vÒ mÆt m«i tr−êng cña tõng biÖn ph¸p phßng trõ khi triÓn khai trªn diÖn réng ®Ó tõ ®ã ®Ò 2 xuÊt ®−îc c¸c biÖn ph¸p ng¨n chÆn ®−îc sù l©y lan vµ kiÓm so¸t ®−îc sù ph¸t triÓn cña c©y TNTG - X©y dùng ®−îc c¸c m« h×nh tr×nh diÔn phßng trõ tæng hîp c©y TNTG ë v−ên Quèc gia Trµm Chim, v−ên C¸t Tiªn, l−u vùc s«ng La Ngµ, lßng hå Hoµ B×nh vµ lßng hå Th¸c Bµ. - X©y dùng ®−îc quy tr×nh kü thuËt phßng trõ tæng hîp c©y TNTG ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ, kü thuËt vµ m«i tr−êng cao, ®¶m b¶o ng¨n chÆn kÞp thêi vµ kiÓm so¸t ®−îc nguy c¬ x©m lÊn cña c©y TNTG ë tõng vïng ®Þa lý, vïng sinh th¸i vµ c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ, x· héi kh¸c nhau. - N©ng cao ®−îc n¨ng lùc cña c¸c nhµ nghiªn cøu, qu¶n lý vµ ng−êi d©n trong viÖc kiÓm so¸t sù x©m nhiÔm vµ l©y lan cña c©y TNTG ë c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau.

T×nh h×nh nghiªn cøu ë trong vµ ngoµi n−íc III. T×nh h×nh nghiªn cøu ë n−íc ngoµi Trªn thÕ giíi ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ sinh häc, sinh th¸i vµ biÖn ph¸p phßng trõ c©y trinh n÷ th©n gç (TNTG), c¸c kÕt qu¶ næi bËt nhÊt cã thÓ tãm t¾t nh− sau: (1). VÒ ®Æc ®iÓm sinh häc: C©y trinh n÷ th©n gç (Mimosa pigra L.) thuéc hä Mimosaceae, lÇn ®Çu tiªn ®−îc Linnaeus ph©n lo¹i vµ m« t¶ vµo n¨m 1759 nh− lµ mét loµi c©y th©n gç l©u n¨m, cao tíi 5-6 m, cã nhiÒu gai, nhiÒu cµnh, rÔ ¨n s©u trong ®Êt, réng vµ xa tíi 3,5 m tÝnh tõ gèc (Robert, 1982). Th©n: cã mµu xanh ë gèc nh−ng khi giµ th× ho¸ gç, ban ®Çu cã líp l«ng mÞn bao phñ lµm cho th©n c©y r¸p, sau ®ã mäc nhiÒu gai con dµi 5-10 cm.

L¸: Cã hai lÇn l¸ kÐp l«ng chim, khi ch¹m vµo th× l¸ khÐp l¹i. L¸ dµi 20-25 cm, mµu xanh s¸ng, mçi ®èt l¸ cã 10-15 cÆp l¸ kÐp mäc ®èi xøng dµi 5 cm. Sèng l¸ chÐt dµi 3-12 cm, cã gai th¼ng ®øng, m¶nh, ë gi÷a gèc cña c¸c cÆp l¸ chÐt ®«i khi cã gai mäc lÖch hoÆc mäc chÝnh gi÷a hai cÆp l¸. Mçi l¸ kÐp cã rÊt nhiÒu cÆp l¸ chÐt con, thu«n, dµi 3-8 mm, réng 0,5-1,25 mm, mÐp l¸ cã l«ng t¬.

Hoa: mµu hång, nhá, mäc ®Òu, nhiÒu hoa ®¬n hîp thµnh hoa ®Çu tù ®−êng kÝnh 1-2 cm. Mçi n¸ch l¸ th−êng cã 2 hoa. §µi nhá, xÎ kh«ng ®Òu. Qu¶: dµi 3-8 cm cã nhiÒu l«ng, chia thµnh 10-20 khoang, mçi khoang chøa mét h¹t, khi chÝn cã mµu n©u hay xanh 3 «liu, thu«n dµi 4-6 mm, réng 2,2-2,6 mm.

Khi chÝn, c¸c khoang tù t¸ch ra khái qu¶ vµ bay ®i. Mét c©y cã thÓ s¶n sinh 9. Qu¶ khi chÝn th−êng kh«ng t¸ch h¹t ngay mµ rông thµnh tõng ®èt n»m trong vá qu¶. Vá qu¶ cã nhiÒu l«ng nªn næi vµ tr«i theo dßng n−íc ®i rÊt xa.

Khi gÆp ®iÒu kiÖn thuËn lîi vÒ nhiÖt vµ Èm ®é, h¹t t¸ch ra khái vá qu¶ vµ n¶y mÇm. H¹t rÊt cøng, mét sè cã thÓ n¶y mÇm ngay khi rông, mét sè kh¸c cã thÓ n¶y mÇm sau 1-2 n¨m. NÕu h¹t bÞ n»m s©u trong ®Êt cã thÓ r¬i vµo t×nh tr¹ng ngñ nghØ tíi h¬n 20 n¨m. Tõ khi ra hoa ®Õn khi qu¶ chÝn kho¶ng 5 tuÇn.

C©y TNTG cã thÓ sinh s¶n b»ng h¹t nh−ng còng cã thÓ mäc t¸i sinh tõ c¸c gèc sau khi bÞ chÆt. Trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é æn ®Þnh, h¹t trinh n÷ cã thÓ n¶y mÇm 2- 3% ngay trong n−íc hay trªn c¸c vïng ®Êt Èm. Nhê cã líp vá cøng kh«ng thÊm n−íc mµ qu¸ tr×nh ngñ nghØ cña h¹t cã thÓ kÐo rÊt dµi vµ h¹t còng cã kh¶ n¨ng tån t¹i rÊt l©u trong ®Êt. PhÇn lín h¹t n¶y mÇm trong ®iÒu kiÖn Èm −ít, nh−ng ®«i khi chóng còng cã thÓ n¶y mÇm trong n−íc.

Tuy nhiªn, viÖc duy tr× ngËp n−íc l©u dµi sÏ lµm gi¶m søc sèng cña h¹t vµ lµm cho chóng bÞ ph©n huû dÇn vµ mÊt kh¶ n¨ng n¶y mÇm. Sau khi mäc, c©y sinh tr−ëng rÊt nhanh, mäc nhiÒu nh¸nh vµ cã thÓ ra hoa sau 4-12 th¸ng. Sau 1 n¨m, ®−êng kÝnh th©n cã thÓ ®¹t tíi 2,5 cm vµ sau hai n¨m ®¹t 7 cm. Kh¶ n¨ng t¸i sinh cña c©y TNTG còng rÊt cao, mét c©y mäc tõ h¹t cã thÓ cao 2,51m vµ t¸n l¸ ®¹t 6,3 m2 sau 12 th¸ng nh−ng c©y t¸i sinh tõ gèc sau chÆt cã thÓ cao 2,6 m vµ diÖn tÝch t¸n l¸ ®¹t 8 m2 (Parson vµ Cuthbertson, 1992) (2).

§Æc ®iÓm sinh th¸i, ph©n bè, l©y lan vµ t¸c h¹i: C©y TNTG cã nguån gèc ë Trung vµ Nam Mü (Lewis & Elias, 1981), t¹i ®ã chóng ph¸t triÓn thµnh vµnh ®ai kÐo dµi tõ Mehico qua Trung Mü, Antilles, Columbia, Peru vµ Brazil tíi phÝa b¾c cña Achentina (Lewis & Elias, 1981). C©y trinh n÷ lÇn ®Çu tiªn ®−îc du nhËp vµo c¸c khu vùc kh¸c nh− mét d¹ng c©y c¶nh hay c©y che phñ ®Êt, dÇn dÇn chóng ®· ph¸t t¸n theo dßng n−íc, x©m nhËp vµo hÒu hÕt c¸c n−íc trªn thÕ giíi vµ trë thµnh ®èi t−îng cá d¹i nguy hiÓm ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi Ch©u Phi, Ên §é, Ch©u óc vµ khu vùc §«ng Nam ¸ nh− miÒn B¾c Th¸i Lan, Philippine, Malaysia, Indonesia vµ ViÖt Nam. HiÖn nay, nã ®−îc coi lµ lo¹i cá d¹i nguy hiÓm vµo hµng thø ba trªn toµn thÕ giíi. PhÇn lín c©y nµy th−êng x©m lÊn c¸c vïng ®Êt thÊp, ngËp n−íc theo mïa, quanh lßng hå chøa n−íc, khu 4 vùc ®Êt Èm, ®Êt hoang ho¸, ®Êt ven s«ng, c¸c luång n−íc ch¶y, c¸c dßng s«ng bÞ kh« c¹n, c¸c thung lòng ë khu rõng nhiÖt ®íi hay c¸c khu rõng Quèc gia.

ë phÝa B¾c Ch©u óc t¹i vïng ®Êt ngËp n−íc thuéc l−u vùc s«ng Adelaide, c©y TNTG chØ mäc vµi bôi vµo n¨m 1956.