Chính sách phát triển thông tin khoa học và công nghệ trong xu thế hội nhập quốc tế

Khám phá luận văn về chính sách phát triển thông tin khoa học và công nghệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế, tầm quan trọng và xu hướng hiện nay.

• Người hướng dẫn: TS. Tạ Bá Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội và nhân văn
• Đề tài: Luận văn chính sách phát triển thông tin khoa học và công nghệ trong xu thế hội nhập quốc tế
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÌNH THÁI PHÁT TRIỂN THÔNG TIN KHOA HỌC
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến thông tin khoa học
• 1.2. Một số khái niệm liên quan đến hội nhập
• 1.3. Vai trò của thông tin trong xã hội
• 1.4. Vai trò của thông tin khoa học đối với công đồng nghiên cứu
• 1.5. Vai trò của thông tin khoa học đối với phát triển kinh tế đất nước
• 1.6. Vai trò của thông tin khoa học đối với phản biện xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG HÌNH THÁI PHÁT TRIỂN THÔNG TIN KHOA HỌC CỦA THÔNG TIN KHOA HỌC QUỐC GIA NÓI RIÊNG VÀ CỦA VIỆT NAM NÓI CHUNG
• 2.1. Hình thái phát triển nguồn thông tin khoa học ngoài nước
• 2.2. Hình thái điều hòa, phối hợp phát triển nguồn thông tin và chia sẻ nguồn thông tin thông qua Liên hợp thư viện Việt Nam về các nguồn thông tin điện tử
• 2.3. Hình thái phát triển hạ tầng thông tin, thống kê khoa học quốc gia về khoa học
• 2.4. Mạng Thông tin khoa học quốc gia
• 2.5. Hình thái hội nhập quốc tế trong lĩnh vực thông tin khoa học thông qua tiếp nhận và áp dụng các chuẩn quốc tế
• 2.6. Đăng ký xuất bản phẩm nhiều kỳ quốc tế (ISSN)
• 2.7. Tập chí Khoa học Việt Nam trực tuyến (VJOL)
• 2.8. SDL Tài liệu Khoa học Việt Nam bằng tiếng Anh
• 2.9. Hình thái đáp ứng nhu cầu thông tin thông qua từng cấp hệ thống sản phẩm và dịch vụ thông tin có giá trị gia tăng cao, phù hợp với từng nhóm người dùng thông tin cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT HÌNH THÁI PHÁT TRIỂN THÔNG TIN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRONG XU THẾ HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 3.1. Hoạt động thông tin-thư viện khoa học của các cơ quan trong khu vực và thế giới
• 3.2. Hoạt động thông tin-thư viện khoa học của các cơ quan ASEAN
• 3.3. Bài học kinh nghiệm rút ra cho hoạt động thông tin khoa học và công nghệ quốc gia nói riêng và Việt Nam nói chung
• 3.4. Đề xuất hình thái phát triển thông tin khoa học trong xu thế hội nhập quốc tế
• 3.5. Hình thái thu thập, xử lý và cung cấp, chia sẻ các nguồn thông tin khoa học trong nước
• 3.6. Hình thái chọn lọc, bổ sung và chia sẻ các nguồn thông tin khoa học có giá trị của thế giới phục vụ hiệu quả các lĩnh vực phát triển ưu tiên, chiến lược của đất nước hướng tới bảo đảm nguồn an ninh thông tin khoa học quốc gia
• 3.7. Hình thái điều hòa, phối hợp trong bổ sung, chia sẻ nguồn thông tin khoa học trong phạm vi cả nước
• 3.8. Hình thái triển khai công tác tiêu chuẩn hóa, áp dụng rộng rãi các chuẩn quốc tế trong lĩnh vực thông tin khoa học
• 3.9. Hình thái tập trung chỉ đạo và triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học
• 3.10. Hình thái mở rộng kết nối và nâng cao hiệu quả sử dụng mạng nghiên cứu và đào tạo Việt Nam
• 3.11. Hình thái nâng cấp các sản phẩm và dịch vụ thông tin hiện có và triển khai các sản phẩm, dịch vụ thông tin mới có giá trị gia tăng cao đáp ứng nhu cầu thông tin trong các lĩnh vực đa dạng, quản lý, nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Phát Triển Thông Tin KH CN Hội Nhập

Thông tin khoa học và công nghệ (KH&CN) ngày càng khẳng định vai trò không thể thay thế đối với sự phát triển của nhân loại. Cuộc cách mạng thông tin diễn ra sôi động, làm thay đổi tận gốc mọi hoạt động kinh tế - xã hội của các quốc gia. Thông tin và tri thức trở thành nguồn tài nguyên quan trọng nhất, việc tạo ra, thu thập, xử lý và sử dụng thông tin trở thành hoạt động có ý nghĩa chi phối, quyết định. Ở nhiều nước công nghiệp phát triển, giá trị của khu vực "kinh tế thông tin" ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sản phẩm quốc dân. Do đó, việc xây dựng một chính sách phát triển thông tin KH&CN phù hợp là vô cùng quan trọng.

1.1. Vai trò thông tin KH CN trong bối cảnh hội nhập

Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, thông tin KH&CN không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao hiệu quả, chất lượng tăng trưởng, gắn phát triển kinh tế với phát triển xã hội một cách tối ưu. Thông tin vừa là tiềm năng, tài sản và cơ hội, vừa là thách thức đối với mỗi quốc gia. Quốc gia nào nắm được nhiều thông tin chất lượng cao và kịp thời, quốc gia đó sẽ có lợi thế trong quá trình phát triển và ngược lại. Thông tin KH&CN được xem là yếu tố quan trọng đối với hiệu quả của việc tổ chức, quản lý nền kinh tế.

1.2. Tính cấp thiết của chính sách thông tin KH CN

Ở Việt Nam, việc sử dụng hiệu quả thông tin KH&CN phục vụ công cuộc phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn hiện nay là một yêu cầu rất cấp bách. Tinh thần Nghị quyết Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đến năm 2020, về cơ bản, đưa nước ta trở thành nước công nghiệp. Điều đó đòi hỏi cần phải sử dụng nhiều giải pháp, trong đó phát triển KH&CN là giải pháp quan trọng hàng đầu. Thông tin KH&CN là bộ phận cấu thành của hệ thống khoa học.

II. Thực Trạng Chính Sách Phát Triển Thông Tin KH CN Việt Nam

Hiện nay, nhu cầu xã hội về thông tin KH&CN là rất lớn. Thông tin KH&CN đang phải thực hiện một loạt các nhiệm vụ do thực tiễn kinh tế - xã hội đất nước đặt ra. Cụ thể, thông tin KH&CN phải góp phần cung cấp tri thức khoa học cho việc giải quyết hài hòa giữa kinh tế và chính trị, giữa phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Theo tài liệu gốc, hoạt động thông tin KH&CN ở nước ta bắt đầu từ cuối những năm 50 của thế kỷ XX. Tuy nhiên, về cơ bản đến nay nước ta vẫn là một nước lạc hậu về thông tin KH&CN.

2.1. Chính sách phát triển nguồn tin KH CN nước ngoài

Chính sách phát triển nguồn tin KH&CN nước ngoài còn nhiều hạn chế. Việc tiếp cận và khai thác thông tin KH&CN từ các nguồn quốc tế chưa thực sự hiệu quả. Khả năng thu thập và xử lý thông tin KH&CN nước ngoài còn yếu. Việc chuyển giao tri thức và công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn. Cần có những chính sách cụ thể và hiệu quả hơn để cải thiện tình hình này.

2.2. Hợp tác và chia sẻ nguồn tin KH CN trong nước

Chính sách điều hòa, phối hợp trong phát triển nguồn tin và chia sẻ nguồn tin thông qua Liên hợp thư viện Việt Nam về các nguồn tin điện tử còn chưa phát huy được hết tiềm năng. Cần tăng cường sự hợp tác giữa các thư viện và trung tâm thông tin trên cả nước để chia sẻ nguồn lực và nâng cao hiệu quả phục vụ người dùng tin. Việc xây dựng một hệ thống thông tin KH&CN quốc gia đồng bộ và hiện đại là vô cùng cần thiết.

2.3. Hội nhập quốc tế trong lĩnh vực thông tin KH CN

Chính sách hội nhập quốc tế trong lĩnh vực thông tin KH&CN còn nhiều thách thức. Việc tiếp cận và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế còn chậm. Khả năng cạnh tranh của các sản phẩm và dịch vụ thông tin KH&CN Việt Nam còn yếu. Cần có những giải pháp để tăng cường hội nhập quốc tế và nâng cao vị thế của Việt Nam trong lĩnh vực này.

III. Đề Xuất Chính Sách Phát Triển Thông Tin KH CN Hội Nhập

Để đáp ứng yêu cầu phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong xu thế hội nhập quốc tế, cần có những đề xuất chính sách cụ thể và thiết thực. Các chính sách này cần tập trung vào việc thu thập, xử lý và cung cấp thông tin KH&CN một cách hiệu quả, đồng thời đảm bảo an ninh thông tin quốc gia. Cần học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới để xây dựng một hệ thống thông tin KH&CN tiên tiến.

3.1. Thu thập xử lý và chia sẻ thông tin KH CN

Cần có chính sách thu thập, xử lý và cung cấp, chia sẻ các nguồn thông tin KH&CN trong nước một cách hiệu quả. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về KH&CN là vô cùng quan trọng. Cần có những quy định rõ ràng về việc chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, tổ chức và cá nhân.

3.2. Bổ sung và chia sẻ nguồn tin KH CN giá trị

Cần có chính sách chọn lọc, bổ sung và chia sẻ các nguồn tin KH&CN có giá trị của thế giới phục vụ hiệu quả các lĩnh vực phát triển ưu tiên, chiến lược của đất nước hướng tới bảo đảm ngưỡng an ninh thông tin KH&CN quốc gia. Việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này là vô cùng quan trọng.

3.3. Tiêu chuẩn hóa và ứng dụng tiêu chuẩn quốc tế

Cần có chính sách triển khai công tác tiêu chuẩn hóa, áp dụng rộng rãi các tiêu chuẩn quốc tế trong lĩnh vực thông tin KH&CN. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế sẽ giúp nâng cao chất lượng và khả năng tương thích của các sản phẩm và dịch vụ thông tin KH&CN Việt Nam.

IV. Giải Pháp Nâng Cấp Sản Phẩm Dịch Vụ Thông Tin KH CN

Chính sách nâng cấp các sản phẩm và dịch vụ thông tin hiện có và triển khai các sản phẩm, dịch vụ thông tin mới có giá trị gia tăng cao đáp ứng nhu cầu thông tin trong lãnh đạo, quản lý, nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo là vô cùng quan trọng. Việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong lĩnh vực này cần được đẩy mạnh. Cần có những chương trình đào tạo và bồi dưỡng để nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thông tin KH&CN.

4.1. Đầu tư cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin KH CN

Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin (CNTT) là yếu tố then chốt để hiện đại hóa hệ thống thông tin KH&CN. Cần nâng cấp mạng lưới internet, trang bị phần mềm và phần cứng hiện đại cho các thư viện, trung tâm thông tin và các tổ chức nghiên cứu. Đảm bảo kết nối internet tốc độ cao và ổn định cho các khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa để mọi người dân đều có thể truy cập thông tin KH&CN.

4.2. Phát triển nguồn nhân lực thông tin KH CN chất lượng cao

Nâng cao năng lực của cán bộ làm công tác thông tin KH&CN thông qua các chương trình đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn và dài hạn trong và ngoài nước. Khuyến khích các trường đại học và cao đẳng mở các chuyên ngành đào tạo về quản lý thông tin, thư viện số, phân tích dữ liệu và truyền thông khoa học để đáp ứng nhu cầu thị trường.

4.3. Khuyến khích hợp tác công tư trong lĩnh vực thông tin KH CN

Tạo môi trường pháp lý thuận lợi và khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân vào việc cung cấp các dịch vụ thông tin KH&CN. Hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, các trường đại học và doanh nghiệp sẽ giúp tăng cường khả năng sáng tạo và ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Thông Tin KH CN

Nghiên cứu và ứng dụng các mô hình thông tin KH&CN tiên tiến trên thế giới để xây dựng hệ thống thông tin phù hợp với điều kiện Việt Nam. Đánh giá hiệu quả của các chính sách và giải pháp đã triển khai để có những điều chỉnh kịp thời. Cần có những báo cáo định kỳ về tình hình phát triển thông tin KH&CN để cung cấp thông tin cho các nhà hoạch định chính sách.

5.1. Phân tích dữ liệu lớn để dự báo xu hướng KH CN

Sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data Analytics) để xử lý và phân tích khối lượng thông tin KH&CN khổng lồ từ các nguồn khác nhau (báo chí, tạp chí khoa học, bằng sáng chế, hội nghị khoa học, v.v.). Dự báo các xu hướng phát triển KH&CN mới nổi để giúp các nhà hoạch định chính sách và các doanh nghiệp đưa ra các quyết định đầu tư và phát triển phù hợp.

5.2. Xây dựng hệ thống khuyến nghị thông minh về KH CN

Phát triển các hệ thống khuyến nghị thông minh (Recommender Systems) dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) để cung cấp thông tin KH&CN phù hợp với nhu cầu và sở thích của từng người dùng. Các hệ thống này có thể tự động đề xuất các bài báo khoa học, bằng sáng chế, dự án nghiên cứu hoặc các chuyên gia trong lĩnh vực mà người dùng quan tâm.

5.3. Ứng dụng blockchain để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Sử dụng công nghệ blockchain để ghi nhận và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với các kết quả nghiên cứu KH&CN. Blockchain có thể giúp tăng cường tính minh bạch và giảm thiểu rủi ro tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ, từ đó khuyến khích các hoạt động sáng tạo và đổi mới.

VI. Kết Luận Tương Lai Phát Triển Thông Tin KH CN Hội Nhập

Chính sách phát triển thông tin khoa học và công nghệ trong xu thế hội nhập quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức khoa học và công nghệ, các doanh nghiệp và cộng đồng để thực hiện thành công các chính sách này. Tương lai của thông tin KH&CN sẽ ngày càng gắn liền với công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

6.1. Phát triển hệ sinh thái thông tin KH CN mở

Xây dựng một hệ sinh thái thông tin KH&CN mở, trong đó mọi người đều có thể dễ dàng truy cập, chia sẻ và sử dụng thông tin. Khuyến khích các nhà khoa học và các tổ chức nghiên cứu công bố kết quả nghiên cứu của mình trên các nền tảng trực tuyến và sử dụng giấy phép Creative Commons để cho phép người khác sử dụng và phát triển các kết quả đó.

6.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thông tin KH CN

Tham gia các tổ chức và chương trình hợp tác quốc tế về thông tin KH&CN. Trao đổi thông tin và kinh nghiệm với các nước phát triển. Thu hút đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực thông tin KH&CN. Tạo điều kiện cho các nhà khoa học Việt Nam tham gia các hội nghị khoa học quốc tế.

6.3. Đảm bảo an ninh và bảo mật thông tin KH CN

Xây dựng các hệ thống bảo mật thông tin KH&CN tiên tiến để ngăn chặn các cuộc tấn công mạng và bảo vệ thông tin khỏi bị đánh cắp hoặc phá hoại. Nâng cao nhận thức về an ninh thông tin cho cán bộ làm công tác thông tin KH&CN và người dùng. Xây dựng các quy định pháp luật về an ninh thông tin để xử lý các hành vi vi phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong nền kinh tế tri thức hiện đại, thông tin khoa học và công nghệ (KH&CN) giữ vai trò là nguồn lực chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Tại các quốc gia phát triển ở Tây Âu, ngành công nghiệp thông tin duy trì tốc độ tăng trưởng nhanh gấp 2 đến 3 lần các ngành kinh tế truyền thống và đóng góp tới khoảng 50% tổng giá trị sản xuất công nghiệp từ cuối thế kỷ XX. Tại Việt Nam, sau khi Luật Khoa học và Công nghệ số 29/2013/QH13 có hiệu lực từ ngày 01/01/2014, nhu cầu khai thác tri thức và tài nguyên số phục vụ phát triển kinh tế - xã hội gia tăng mạnh mẽ. Tuy nhiên, hệ thống thể chế và chính sách phát triển thông tin KH&CN trong nước vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn, chưa bắt kịp yêu cầu hội nhập toàn cầu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện toàn diện thực trạng, xác lập cơ sở lý luận và đề xuất hệ thống chính sách phát triển thông tin KH&CN Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa các luận cứ khoa học về quản trị chính sách thông tin KH&CN; đánh giá thực trạng cơ chế, hạ tầng và dịch vụ thông tin tại Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia; từ đó đề xuất các nhóm giải pháp đột phá nhằm hoàn thiện khung chính sách quốc gia.

Phạm vi nghiên cứu về thời gian tập trung vào giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2017, thời điểm các văn bản quy phạm pháp luật mới về KH&CN đi vào thực tiễn đời sống. Không gian nghiên cứu bao quát mạng lưới thông tin - thư viện các bộ, ngành, địa phương và trọng tâm là Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ khoa học giúp tối ưu hóa 100% quy trình điều phối nguồn tin điện tử dùng chung, mở rộng năng lực kết nối mạng nghiên cứu chuyên dụng và nâng cao tỷ lệ công bố quốc tế của các nhà khoa học Việt Nam trên các hệ thống cơ sở dữ liệu học thuật uy tín.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hai lý thuyết nền tảng cùng khung phân tích quản lý KH&CN hiện đại:

Thứ nhất, Thuyết khuếch tán công nghệ (Diffusion-oriented Technology Policy) của Lewis M. Branscomb (Đại học Harvard, 1992) khẳng định chính sách thông tin KH&CN là thành tố hữu cơ cốt lõi của chính sách công nghệ quốc gia. Lý thuyết này chỉ rõ thông tin KH&CN đóng vai trò phân phối, tiếp thu và kích hoạt tri thức mới đến mọi chủ thể trong xã hội.

Thứ hai, Lý thuyết chính sách công của PGS.TS. Vũ Cao Đàm định nghĩa chính sách là tập hợp biện pháp được thể chế hóa bởi chủ thể quản lý nhằm tạo ưu đãi, định hướng động cơ của các nhóm xã hội thực hiện mục tiêu chiến lược ưu tiên.

Thứ ba, Khung lý thuyết hội nhập quốc tế về KH&CN của PGS.TS. Mai Hà và các cộng sự, tiếp cận hội nhập qua 5 nguyên tắc chuẩn mực: tính tự nguyện, chấp thuận luật lệ chung, tính hợp chuẩn, cạnh tranh bình đẳng và bảo đảm lợi ích bền vững.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa theo Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 và Nghị định số 11/2014/NĐ-CP gồm:

• Thông tin KH&CN: Tập hợp dữ liệu, số liệu, dữ kiện và tin tức được tạo ra từ hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.
• Nguồn tin KH&CN: Toàn bộ tư liệu được định dạng trên vật mang tin truyền thống (nguồn tin in) và môi trường số (nguồn tin điện tử, cơ sở dữ liệu số).
• Cơ sở dữ liệu quốc gia về KH&CN: Hệ thống dữ liệu tổng hợp về tiềm lực, tổ chức, nhân lực và kết quả thực hiện nhiệm vụ KH&CN trên quy mô toàn quốc.
• Mạng Nghiên cứu và Đào tạo Việt Nam (VinaREN): Hạ tầng mạng thông tin tiên tiến chuyên dụng kết nối cộng đồng khoa học trong nước với các mạng nghiên cứu khu vực và thế giới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hai kênh chính: dữ liệu thứ cấp gồm hơn 20 văn bản pháp quy, báo cáo chiến lược ngành thông tin KH&CN; dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra khảo sát diện rộng bằng bảng hỏi.

Cỡ mẫu khảo sát được thực hiện trên 120 đối tượng là cán bộ quản lý, chuyên gia nghiên cứu, giảng viên đại học và cán bộ thông tin - thư viện tại các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý. Số phiếu thu về hợp lệ đạt 100 phiếu, tương ứng tỷ lệ phản hồi 83,3%.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm phản ánh khách quan nhu cầu và đánh giá của từng nhóm người dùng tin chuyên biệt. Bảng hỏi gồm 12 câu hỏi đóng và 3 câu hỏi mở, tập trung vào mức độ đáp ứng của nguồn tin, giá thành truy cập cơ sở dữ liệu và hiệu quả của các dịch vụ thông tin.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả định lượng và phân tích hệ thống định tính là nhằm đo lường chính xác các chỉ số tương tác thực tế của người dùng tin, đồng thời đối chiếu đa chiều với kinh nghiệm phát triển chính sách thông tin KH&CN từ các quốc gia như Đan Mạch, Hàn Quốc và Ghana. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2014 đến năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực chứng từ cuộc khảo sát và báo cáo chuyên ngành đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, sự cần thiết của cơ chế mua tập trung nguồn tin điện tử quốc tế. Kết quả khảo sát 100 chuyên gia cho thấy có tới 83,3% ý kiến đánh giá cao vai trò điều phối của Liên hiệp thư viện Việt Nam về các nguồn tin điện tử. Việc đàm phán mua quyền truy cập chung các cơ sở dữ liệu quốc tế lớn như Web of Science (ISI) và Scopus giúp tiết kiệm từ 30% đến 40% kinh phí ngân sách so với hình thức các đơn vị tự mua riêng lẻ.

Thứ hai, hạ tầng mạng thông tin KH&CN quốc gia đạt bước tiến lớn nhưng hiệu suất chưa tối ưu. Mạng VinaREN đã kết nối thành công với mạng tiên tiến châu Á - Thái Bình Dương (APAN), mạng toàn cầu GLORIAD và mạng Á - Âu (TEIN) với băng thông gigabit. Dẫu vậy, hiệu suất khai thác thực tế tại các trường đại học mới chỉ đạt khoảng 45% công suất thiết kế do thiếu cơ chế chia sẻ tài nguyên tính toán và dữ liệu lớn.

Thứ ba, công tác chuẩn hóa thông tin KH&CN thúc đẩy mạnh mẽ hội nhập quốc tế. Việc triển khai cấp mã chuẩn quốc tế ISSN, phát triển Hệ thống Tạp chí Khoa học Việt Nam trực tuyến (VJOL) và xây dựng Cơ sở dữ liệu KH&CN bằng tiếng Anh đã hỗ trợ trực tiếp cho giới học thuật, góp phần làm tăng số lượng bài báo công bố quốc tế chuẩn ISI của Việt Nam với tốc độ bình quân trên 15% mỗi năm trong giai đoạn khảo sát.

Thứ tư, tình trạng cát cứ và hạn chế trong tiếp cận nguồn tin nội sinh. Hơn 60% nhà khoa học được hỏi phản ánh việc tiếp cận toàn văn các báo cáo kết quả đề tài KH&CN sử dụng ngân sách nhà nước còn gặp nhiều rào cản. Tỷ lệ số hóa và nộp lưu chiểu đầy đủ vào Cơ sở dữ liệu quốc gia chỉ đạt khoảng 65%, dẫn đến lãng phí nguồn lực nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các tồn tại nêu trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ trong việc thể chế hóa các quy định của Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013. Nguồn kinh phí cấp hàng năm cho việc bổ sung tài liệu KH&CN tại các cơ quan thông tin - thư viện còn phân tán, thiếu trọng tâm. So sánh với bài học kinh nghiệm của Đan Mạch và Hàn Quốc, việc thiếu một cơ chế ràng buộc pháp lý chặt chẽ trong chia sẻ tài nguyên thông tin công là rào cản lớn nhất kìm hãm dòng chảy tri thức.

Để tăng tính thuyết phục, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện xu hướng tăng trưởng số lượt bạn đọc và số bài báo khoa học được tải về từ hệ thống ISI/Scopus qua các năm. Đồng thời, bảng ma trận phân tích chi phí - lợi ích giữa phương thức phân bổ ngân sách riêng lẻ cho từng viện trường và phương thức mua quyền truy cập tập trung qua Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia sẽ làm nổi bật tính kinh tế vượt trội của mô hình liên hiệp. Kết quả nghiên cứu khẳng định chính sách thông tin đúng đắn không chỉ phục vụ nghiên cứu học thuật thuần túy mà còn là động lực trực tiếp nâng cao hàm lượng tri thức trong sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện chính sách phát triển thông tin KH&CN:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về KH&CN. Bộ Khoa học và Công nghệ cần ban hành quy chế bắt buộc về việc đăng ký, giao nộp và kiểm toán dữ liệu nghiên cứu đối với mọi đề tài sử dụng ngân sách nhà nước. Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia chủ trì triển khai số hóa 100% báo cáo nghiệm thu nhiệm vụ KH&CN trước năm 2020, tạo lập kho dữ liệu mở phục vụ trên 50.000 cán bộ nghiên cứu trên toàn quốc.

Thứ hai, tối ưu hóa cơ chế điều hòa, phối hợp bổ sung nguồn tin quốc tế. Mở rộng quy mô Liên hiệp thư viện Việt Nam về các nguồn tin điện tử, phấn đấu tăng tỷ lệ chia sẻ tài nguyên số dùng chung lên 80% trong giai đoạn 2018 - 2022. Giải pháp này giúp cắt giảm tối thiểu 25% tổng chi phí mua trùng lặp cơ sở dữ liệu nước ngoài tại các bộ, ngành và trường đại học.

Thứ ba, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và hiệu quả sử dụng Mạng Nghiên cứu và Đào tạo Việt Nam (VinaREN). Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia phối hợp cùng các viện nghiên cứu đầu ngành mở rộng dải băng thông kết nối quốc tế qua mạng TEIN và APAN, tích hợp các dịch vụ điện toán đám mây và tính toán hiệu năng cao, nâng công suất sử dụng mạng lên trên 75% vào năm 2021.

Thứ tư, đẩy mạnh tiêu chuẩn hóa và hội nhập quốc tế về sản phẩm thông tin KH&CN. Áp dụng chuẩn quốc tế Dublin Core, mã định danh tài liệu số DOI và quy chuẩn ISSN cho toàn bộ các tạp chí khoa học trong nước; nâng cấp cổng thông tin VJOL đáp ứng các tiêu chí thẩm định của Scopus và Web of Science cho ít nhất 10 tạp chí khoa học chuyên ngành mũi nhọn trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học sắc bén và số liệu thực chứng giúp hoàn thiện các thông tư hướng dẫn thực hiện Luật Khoa học và Công nghệ, tối ưu hóa cơ chế phân bổ ngân sách nhà nước cho nguồn tin điện tử.

Thứ hai, ban lãnh đạo và chuyên viên tại các trung tâm thông tin - thư viện đại học và viện nghiên cứu. Tài liệu hướng dẫn chi tiết quy trình tham gia Liên hiệp thư viện, kỹ thuật chuẩn hóa dữ liệu biên mục quốc tế và mô hình liên kết chia sẻ tài nguyên số nhằm tiết kiệm tối thiểu 30% kinh phí vận hành hàng năm.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý KH&CN, Khoa học Thông tin, Quản lý công. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp phân tích hệ thống, cung cấp hệ thống lý luận phong phú về chính sách phát triển thông tin trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Thứ tư, doanh nghiệp KH&CN và các tổ chức khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Công trình cung cấp giải pháp khai thác kho dữ liệu sáng chế, tiêu chuẩn kỹ thuật và kết quả nghiên cứu ứng dụng từ Cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ trực tiếp cho hoạt động R&D và thương mại hóa sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 quy định vị trí của thông tin KH&CN như thế nào? Luật số 29/2013/QH13 cùng Nghị định 11/2014/NĐ-CP xác định thông tin KH&CN là nguồn tài nguyên quốc gia chiến lược. Mọi kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách đều bắt buộc phải đăng ký, lưu giữ và chia sẻ công khai tại Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia nhằm phục vụ quản lý và phát triển kinh tế - xã hội.

Mô hình Liên hiệp thư viện điện tử mang lại hiệu quả kinh tế ra sao? Thực tế khảo sát trên 100 chuyên gia khẳng định mô hình liên hiệp mua chung quyền truy cập cơ sở dữ liệu quốc tế như ISI/Scopus giúp tiết kiệm từ 30% đến 40% chi phí so với mua lẻ. Phương thức này còn mở rộng quyền tiếp cận tri thức chất lượng cao cho hơn 40 trường đại học và viện nghiên cứu thành viên.

Mạng Nghiên cứu và Đào tạo Việt Nam (VinaREN) giữ chức năng gì trong hội nhập? VinaREN là hạ tầng thông tin băng thông rộng chuyên dụng kết nối các nhà khoa học Việt Nam với mạng TEIN (Á - Âu) và APAN (châu Á - Thái Bình Dương). Mạng hỗ trợ truyền dẫn dữ liệu nghiên cứu lớn, hội nghị truyền hình chuẩn nét cao và điều trị y tế từ xa giữa các trung tâm nghiên cứu quốc tế.

Tiêu chuẩn hóa tạp chí khoa học trực tuyến (VJOL) có ý nghĩa gì đối với hội nhập? Tiêu chuẩn hóa hệ thống VJOL theo chuẩn quốc tế ISSN và tích hợp mã DOI giúp các công bố khoa học trong nước được nhận diện trên toàn cầu. Cơ chế này đã tạo đòn bẩy thúc đẩy số lượng công bố quốc tế chuẩn ISI của các nhà khoa học Việt Nam tăng trưởng vượt bậc trên 15% mỗi năm.

Giải pháp nào giúp khắc phục tình trạng thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu nội sinh? Giải pháp đột phá là thể chế hóa quy định nộp lưu chiểu báo cáo toàn văn trước khi thanh quyết toán đề tài nghiên cứu. Đồng thời, Cục Thông tin KH&CN Quốc gia cần xây dựng cổng truy cập mở cho Cơ sở dữ liệu quốc gia, nâng tỷ lệ tích hợp dữ liệu nhiệm vụ nghiên cứu lên 100% thay vì mức 65% như trước đây.

Kết luận

• Khẳng định thông tin KH&CN là nguồn tài nguyên chiến lược số một quyết định chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.
• Hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận về chính sách thông tin KH&CN dựa trên khung pháp lý của Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 cùng các mô hình khuếch tán công nghệ tiên tiến.
• Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực qua khảo sát 100 mẫu dữ liệu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi 83,3%), chỉ rõ các thành tựu về chuẩn hóa quốc tế lẫn hạn chế về phân tán nguồn tin.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về thể chế, hạ tầng mạng VinaREN, mô hình Liên hiệp thư viện và xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về KH&CN.
• Xác lập định hướng phát triển nguồn tin số phục vụ hiệu quả công tác lãnh đạo, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo tại doanh nghiệp.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan chức năng cần tiếp tục đánh giá tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đối với việc quản trị nguồn tin khoa học trong giai đoạn sau năm 2020.

Các cơ quan quản lý nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cần nhanh chóng thiết lập quan hệ liên kết, chia sẻ dữ liệu và chuẩn hóa quy trình dịch vụ nhằm biến nguồn lực thông tin KH&CN thành động lực then chốt cho sự phát triển thịnh vượng của đất nước.