CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIÁO DỤC TINH THẦN YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH THPT HIỆN NAY 1. Tinh thần yêu nước và giáo dục tinh thần yêu nước 1. Cơ sở hình thành tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam V.Lênin cho rằng: “Yêu nước là một trong những tình cảm sâu sắc nhất, đã được củng cố qua hàng trăm năm, hàng ngàn năm tồn tại của các quốc gia độc lập” [38, tr. Việt Nam có diện tích 329.297 km2, kéo dài hơn 2000 km suốt sườn đông nam của bán đảo Đông Dương.
Việt Nam cũng là nước tiếp giáp giữa đại lục lớn nhất với đại dương lớn nhất. Nằm ở ngã tư của các vùng có tầm chiến lược quan trọng. Là nơi có nhiều đường giao thông quan trọng, nằm gần vành đai sinh khoáng nơi có nhiều tài nguyên thiên nhiên quý hiếm. Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiết đới gió mùa, nắng lắm mưa nhiều, cây cối xanh tươi quanh năm.
Hiếm có một đất nước nào lại có điều kiện thuận lợi như ở Việt Nam trong nghề trồng lúa nước nhưng cũng chính từ thuận lợi này mà nó cũng nảy sinh những khó khăn. Cái khó khăn mà chúng ta gặp phải đó là mỗi khi lúa đã đến thời kỳ thu hoạch thì lại xảy ra bão lũ gây thiệt hại lớn cho người nông dân. Chính từ thực tiễn lao động sản xuất và thực tiễn đấu tranh chống lại thiên tai khắc nghiệt đã khiến cho người Việt Nam càng đoàn kết lại với nhau hơn. Cùng nhau đoàn kết giải quyết những khó khăn đã tạo nên sự cố kết trong cộng đồng, phát triển ý thức dân tộc, tinh thần yêu nước của con người Việt Nam cũng từ đó dần hình thành và lớn dần lên.
Những điều kiện tự nhiên như trên đã tạo nên một truyền thống lao động cần cù, tinh thần chiến đấu kiên cường và bất khuất chống lại với thiên nhiên khắc nghiệt để có thể tạo nên một hệ thống các giá trị đạo đức tốt đẹp cho dân 13 tộc Việt Nam. Vậy cơ sở của tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam là gì? Trước hết đó là quá trình đấu tranh gian khổ của dân tộc ta để bảo vệ đất nước Việt Nam khỏi kẻ thù xâm lược. Để bảo vệ quê hương đất nước, con người Việt Nam sẵn sàng ra đi chiến đấu. Khi có giặc ngoại xâm thế hệ này đánh chưa hết giặc thì thế hệ sau lại tiếp tục thế hệ cha ông để chiến đấu bảo vệ đất nước.
Tinh thần yêu nước của con người Việt Nam không phải ngẫu nhiên mà có được. Nó là sản phẩm của các điều kiện lịch sử cụ thể, là kết quả tích lũy lâu dài truyền từ đời này sang đời khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Thực tế lịch sử cho thấy chúng ta trải qua các cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm kể từ cuộc kháng chiến quân Tần (thế kỷ II TCN) đến năm 1975 kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Với thời gian kéo dài như vậy cho thấy tinh thần chiến đấu của dân tộc ta trong việc quyết tâm đòi lại sự tự do cho dân tộc.
Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam thể hiện lòng tự hào, tự tôn dân tộc. Khi tinh thần yêu nước đã phát triển thành lẽ sống của mỗi người, thành đam mê, khát vọng thì khiến con người ta sẵn sàng lao động hết mình, cống hiến hết sức lực của mình cho quê hương đất nước. Đặc biệt là sẵn sàng hy sinh xương máu của mình để bảo vệ cho được nền độc lập tự do của dân tộc. Tinh thần yêu nước thể hiện qua suốt chiều dài lịch sử của dân tộc.
Khi đất nước bị giặc ngoại xâm thì tinh thần yêu nước thể hiện ở trong tinh thần chiến đấu, sẵn sàng cống hiến, hy sinh cho nền độc lập tự do của dân tộc. Trong thời bình thì đó là ý thức trách nhiệm, là tinh thần học tập, lao động sản xuất và phấn đấu hết mình để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp. Thứ hai, đó là quá trình lao động sáng tạo của con người để xây dựng nên quê hương đất nước giàu đẹp, bồi đắp những giá trị vật chất và tinh thần cho đời sống con người. Yêu nước là một chuẩn mực chung của tất cả các dân tộc trên thế giới.
14 Mỗi người trong một quốc gia dù giàu hay nghèo, lớn hay nhỏ thì họ đều yêu quê hương, đất nước mình. Con người không có tình yêu đối với quê hương đất nước của mình thì sẽ không thể có được những tình yêu thương, tình cảm tốt đẹp khác được. Tuy nhiên mỗi quốc gia do có điều kiện lịch sử khác nhau, nền văn hóa và văn hiến khác nhau nên cũng có sự biểu hiện tinh thần yêu nước khác nhau và được thể hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau như trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục. Trong lĩnh vực kinh tế, tinh thần yêu nước phải thể hiện ở ý thức lao động của mỗi người để tạo ra năng suất lao động cao, chất lượng tốt, để hàng hóa Việt Nam có sức cạnh tranh mạnh trên thị trường trong và ngoài nước.
Muốn làm được điều này chúng ta cần phải phát huy mọi tiềm năng, nguồn lực của đất nước. Cần phải tranh thủ mọi thời cơ để thực hiện thành công công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tạo ra năng suất lao động cao góp phần vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước ngày càng giàu mạnh. Trong lĩnh vực chính trị, xã hội thể hiện ở việc xây dựng một xã hội dân chủ, một nhà nước của dân – do dân và vì dân.
Nhân dân là chủ của các mối quan hệ xã hội, tham gia vào công tác xây dựng Đảng và Nhà nước ngày càng vững mạnh. Cùng với việc xây dựng một xã hội dân chủ tiến bộ, chúng ta phải xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, đoàn kết các dân tộc, các tôn giáo, các lực lượng trên cơ sở lợi ích chung của toàn dân tộc. Huy động toàn dân tham gia vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng để làm lành mạnh các quan hệ xã hội, xây dựng quan hệ xã hội mới trên tất cả các lĩnh vực, dựa trên tinh thần bình đẳng tôn trọng, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau. Trong lĩnh vực văn hóa, thể hiện ở việc xây dựng một nền văn hóa XHCN đậm đà bản sắc dân tộc.
Nền văn hóa phải thể hiện ở trình độ học vấn của nhân dân, thể hiện trong quan hệ giao tiếp có tình người, tôn trọng lẫn nhau, thường xuyên quan tâm đến nhau. Văn hóa đó phải thể hiện trong quá trình lao động có kỷ luật, trong cuộc sống phải có kỷ cương, tuân theo pháp 15 luật. Mọi người đồng lòng cùng nhau đóng góp một phần sức lực và trí tuệ nhỏ bé của mình vào công tác xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc đó. Trong lĩnh vực giáo dục thể hiện ở việc ngày càng có những biện pháp đổi mới nội dung, phương pháp và mục tiêu giáo dục sao cho chất lượng giáo dục nói chung và giáo dục các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc nói riêng đạt kết quả cao.
Như vậy, tựu trung lại thì cơ sở của tinh thần yêu nước Việt Nam chính là ý thức tự tôn dân tộc, là sự kiên cường bất khuất, đoàn kết đấu tranh chống thiên tai và dịch họa, chống lại các thế lực thù địch để bảo vệ những lợi ích của dân tộc Việt Nam. Giáo dục tinh thần yêu nước cho học sinh THPT Giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội đã xuất hiện và tồn tại cùng với xã hội loài người. Giáo dục là một hoạt động chuyên môn có tổ chức, có kế hoạch của xã hội nhằm đào luyện con người cả về trí tuệ, tình cảm và thể chất. Hình thành và phát triển nhân cách con người theo những yêu cầu xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định.TS Phạm Viết Vượng: “Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ loài người.
Nhờ có giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển, tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại được kế thừa, bổ sung và trên cơ sở đó mà xã hội loài người không ngừng tiến lên” [70, tr.9] Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng. Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt, đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa học trò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đó. Giáo dục tinh thần yêu nước là quá trình diễn ra hết sức lâu dài. Giáo dục 16 tinh thần yêu nước để cho mỗi người thấy rằng đây là một trong những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp nhất của dân tộc ta không chỉ trong thời kỳ chiến tranh mà cả khi ngày nay đất nước đã được hòa bình, thống nhất thì truyền thống ấy vẫn được giữ gìn và phát huy.
Giáo dục tinh thần yêu nước là quá trình chuyển biến tinh thần yêu nước của cộng đồng dân tộc thành tinh thần yêu nước của cá nhân công dân, giúp họ nhận thức và hành động đúng đắn trong quá trình dựng xây và bảo vệ đất nước. Giáo dục tinh thần yêu nước cho học sinh THPT là quá trình biến tinh thần yêu nước của dân tộc thành tinh thần yêu nước của học sinh THPT trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách. Đó chính là cách thức giúp họ nắm vững được những nội dung của tinh thần yêu nước Việt Nam, biết được quá khứ đầy đau khổ, gian nan của ông cha nhưng cũng đầy anh dũng và vinh quang của dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử. Giáo dục tinh thần yêu nước cho học sinh THPT là một việc làm đầy ý nghĩa.
Nó không chỉ là quá trình giáo dục diễn ra ngày một, ngày hai hay chỉ đơn giản thể hiện ở những giờ học lên lớp, ở một thời gian nhất định mà nó diễn ra trong suốt cuộc đời con người. Giáo dục tinh thần yêu nước từ thế hệ này sang thế hệ khác. Qua đó giúp cho các bạn học sinh hiểu được giá trị đích thực của cuộc sống mà họ đang sống và sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội. Thôi thúc học sinh tích cực học tập thật tốt để mai sau góp sức trẻ của mình vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.