Luận văn ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên hoàng liên văn bàn huyện văn bàn tỉnh lào cai

Khám phá ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai qua bài phân tích chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Hồng Dương
• Người hướng dẫn: GS. TS. Ngô Thắng Lợi
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Bảo tồn tài nguyên rừng
• Đề tài: Ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: KHUNG NGHIÊN CỨU VỀ ẢNH HƯỞNG
• 1.1. Khu bảo tồn thiên nhiên và yêu cầu đặt ra với Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.2. Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.3. Yêu cầu đặt ra với KBTTN
• 1.4. Các hoạt động sinh kế tại khu vực các xã vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.4.1. Vùng đệm của KBTTN
• 1.4.2. Các hoạt động sinh kế tại khu vực các xã vùng đệm
• 1.4.3. Ảnh hưởng của các hoạt động sinh kế vùng đệm đến bảo tồn TNR
• 1.4.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới mối quan hệ giữa sinh kế và bảo tồn TNR
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA SINH KẾ ĐẾN BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN HOÀNG LIÊN VĂN BÀN, HUYỆN VĂN BÀN, TỈNH LÀO CAI
• 2.1. KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn và khu vực dân cư vùng đệm
• 2.2. Khu vực dân cư vùng đệm
• 2.3. Thực trạng và ảnh hưởng của sinh kế đến tài nguyên rừng tại KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn
• 2.3.1. Hoạt động canh tác nương rẫy
• 2.3.2. Hoạt động khai thác gỗ, củi
• 2.3.3. Hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ, săn bắn động vật rừng
• 2.3.4. Hoạt động chăn nuôi
• 2.4. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của sinh kế tới bảo tồn TNR tại KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn và nguyên nhân dẫn tới những tác động tiêu cực
• 2.4.1. Đánh giá ảnh hưởng tích cực
• 2.4.2. Đánh giá ảnh hưởng tiêu cực
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP NHẰM KẾT HỢP HÀI HÒA SINH KẾ VỚI BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN HOÀNG LIÊN VĂN BÀN
• 3.1. Định hướng về sinh kế kết hợp với bảo tồn TNR
• 3.1.1. Căn cứ xây dựng định hướng
• 3.1.2. Định hướng cho hoạt động sinh kế kết hợp với bảo tồn TNR của người dân vùng đệm
• 3.2. Đề xuất giải pháp kết hợp sinh kế với bảo tồn TNR
• 3.2.1. Giải pháp về kinh tế
• 3.2.2. Giải pháp về xã hội
• 3.2.3. Giải pháp về thể chế và quản lý
• 3.2.4. Giải pháp về Khoa học – kỹ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khung nghiên cứu về ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng

Nghiên cứu về sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai, bắt đầu bằng việc xác định khái niệm và vai trò của các Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN). KBTTN không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương. Các hoạt động sinh kế như canh tác nương rẫy, khai thác gỗ, và săn bắn có thể gây áp lực lên tài nguyên rừng. Đặc biệt, việc canh tác nương rẫy đã dẫn đến việc xâm lấn rừng, làm giảm diện tích và chất lượng rừng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, để bảo tồn tài nguyên rừng hiệu quả, cần có sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Điều này không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên mà còn cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

1.1. Các hoạt động sinh kế tại khu vực vùng đệm

Khu vực vùng đệm của KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn có nhiều hoạt động sinh kế đa dạng, bao gồm canh tác nương rẫy, khai thác gỗ, và chăn nuôi. Những hoạt động này không chỉ cung cấp nguồn thu nhập cho người dân mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến bảo tồn tài nguyên rừng. Việc canh tác nương rẫy thường dẫn đến việc phá rừng để mở rộng diện tích canh tác, gây ra sự suy giảm đa dạng sinh học. Hơn nữa, việc khai thác gỗ và củi cũng làm giảm lượng cây xanh, ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng. Do đó, cần có các biện pháp quản lý hợp lý để cân bằng giữa phát triển sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng.

II. Thực trạng và ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng

Thực trạng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn cho thấy, các hoạt động sinh kế của người dân địa phương đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến bảo tồn tài nguyên rừng. Các hình thức sinh kế như khai thác lâm sản ngoài gỗ và săn bắn động vật rừng đã làm giảm số lượng động thực vật quý hiếm. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù có những tác động tích cực từ việc người dân tham gia bảo vệ rừng, nhưng các tác động tiêu cực vẫn chiếm ưu thế. Đặc biệt, việc khai thác gỗ và củi diễn ra phổ biến, dẫn đến tình trạng suy giảm diện tích rừng. Để cải thiện tình hình, cần có các chính sách hỗ trợ người dân trong việc phát triển sinh kế bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên rừng.

2.1. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của sinh kế tới bảo tồn tài nguyên rừng

Đánh giá mức độ ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng tại KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn cho thấy, các hoạt động sinh kế chủ yếu gây ra tác động tiêu cực. Việc canh tác nương rẫy và khai thác lâm sản ngoài gỗ đã làm giảm đáng kể diện tích rừng và đa dạng sinh học. Hơn nữa, các yếu tố như trình độ dân trí thấp và thói quen sinh hoạt lạc hậu cũng góp phần làm gia tăng áp lực lên tài nguyên rừng. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự phối hợp giữa chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc xây dựng các mô hình sinh kế bền vững, nhằm bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

III. Định hướng và các giải pháp nhằm kết hợp hài hòa sinh kế với bảo tồn tài nguyên rừng

Định hướng cho việc kết hợp giữa sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn cần dựa trên các quy định của Nhà nước và tình hình thực tế của địa phương. Các giải pháp đề xuất bao gồm khống chế diện tích đất canh tác xâm lấn, phát triển các mô hình sinh kế bền vững, và tăng cường tuyên truyền về bảo vệ tài nguyên rừng. Việc áp dụng các giải pháp này không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên rừng mà còn nâng cao đời sống của người dân địa phương. Cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ rừng, từ đó tạo ra sự đồng thuận và trách nhiệm chung trong công tác bảo tồn.

3.1. Giải pháp về kinh tế

Giải pháp về kinh tế nhằm hỗ trợ người dân trong việc phát triển sinh kế bền vững cần được triển khai. Khuyến khích người dân sử dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, như trồng cây lương thực thâm canh và phát triển kinh tế trang trại tổng hợp. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho người dân để họ có thể đầu tư vào các hoạt động sản xuất bền vững. Việc phát triển du lịch sinh thái cũng là một hướng đi tiềm năng, giúp tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng, đồng thời bảo vệ tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng hệ sinh thái và hỗ trợ phát triển bền vững quốc gia. Tại Việt Nam, hệ thống KBTTN hiện có 165 khu, chiếm khoảng 11,7% diện tích đất liền, trong đó Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn (KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn) là một trong những khu bảo tồn có giá trị đa dạng sinh học cao, với diện tích hơn 25.000 ha, bao gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và vùng đệm. Tuy nhiên, các hoạt động sinh kế truyền thống của cộng đồng dân cư vùng đệm như canh tác nương rẫy, khai thác gỗ, lâm sản ngoài gỗ, săn bắn và chăn thả gia súc đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng, đe dọa công tác bảo tồn.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định các hình thức tác động tích cực và tiêu cực của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng tại KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn, đánh giá mức độ ảnh hưởng và đề xuất các giải pháp nhằm kết hợp hài hòa giữa phát triển sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng. Nghiên cứu tập trung vào ba xã vùng đệm gồm Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú thuộc huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, với phạm vi thời gian từ năm 2007 đến nay. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý KBTTN, đồng thời góp phần cải thiện đời sống cộng đồng dân cư vùng đệm thông qua phát triển sinh kế bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên theo định nghĩa của IUCN, nhấn mạnh vai trò của KBTTN trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Các đặc điểm quan trọng của KBTTN bao gồm tính toàn diện, đại diện, cân bằng, tính đầy đủ, gắn kết và hiệu quả trong quản lý. Khái niệm vùng đệm được áp dụng để phân tích mối quan hệ giữa cộng đồng dân cư và khu bảo tồn, với mục tiêu giảm thiểu tác động tiêu cực từ các hoạt động sinh kế.

Nghiên cứu cũng sử dụng mô hình phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng, bao gồm bốn nhóm nhân tố chính: kinh tế, xã hội, quản lý và thể chế, khoa học – công nghệ. Các khái niệm chính được tập trung gồm: sinh kế bền vững, đa dạng sinh học, quản lý tài nguyên rừng, và phát triển cộng đồng vùng đệm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu và khảo sát thực tế. Phương pháp làm việc tại bàn được áp dụng để tổng hợp, phân tích các tài liệu, lý thuyết và kinh nghiệm liên quan, làm cơ sở xây dựng khung lý thuyết cho chương một.

Phương pháp khảo sát thực tế sử dụng kỹ thuật đánh giá nhanh nông thôn (PRA) với sự tham gia của cộng đồng dân cư. Tổng cộng 97 hộ gia đình tại ba xã vùng đệm được phỏng vấn, bao gồm cả trưởng thôn và cán bộ chính quyền địa phương, nhằm thu thập dữ liệu về các hoạt động sinh kế và tác động đến tài nguyên rừng.

Số liệu thu thập được xử lý và phân tích bằng các công cụ thống kê, phần mềm chuyên dụng, kết hợp với trình bày qua bảng biểu và sơ đồ để đánh giá mức độ ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2007 đến nay, phù hợp với quá trình hình thành và phát triển của KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng tiêu cực của sinh kế đến tài nguyên rừng: Các hoạt động canh tác nương rẫy, khai thác gỗ và củi, khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG) và săn bắn, chăn thả gia súc trên rừng đã gây ra tác động tiêu cực rõ rệt. Khoảng 72,72% dân cư là người Mông, với tập quán canh tác nương rẫy và chăn thả gia súc thả rông, dẫn đến khai thác đất rừng và suy giảm diện tích rừng. Tỷ lệ hộ nghèo cao và trình độ canh tác hạn chế làm tăng áp lực lên tài nguyên rừng.

2. Ảnh hưởng tích cực còn hạn chế: Một số hoạt động sinh kế hỗ trợ công tác bảo tồn như tuần tra bảo vệ rừng và thu nhặt củi từ cây chết, tuy nhiên tỷ lệ này chiếm phần nhỏ và chưa đủ để bù đắp tác động tiêu cực. Việc nâng cao ý thức cộng đồng và hỗ trợ kỹ thuật là cần thiết để phát huy các tác động tích cực.

3. Nhân tố ảnh hưởng đến mức độ tác động: Các nhân tố kinh tế như thu nhập hộ gia đình, vốn đầu tư, nhu cầu tiền mặt; nhân tố xã hội như dân tộc, trình độ dân trí, phong tục tập quán; nhân tố quản lý và thể chế như quy hoạch sử dụng đất, chính sách hỗ trợ, công tác quản lý bảo vệ rừng; và nhân tố khoa học – công nghệ như áp dụng kỹ thuật canh tác đều ảnh hưởng rõ rệt đến mức độ tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng.

4. Cơ sở hạ tầng và điều kiện tự nhiên: Địa hình núi cao, khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa khô kéo dài và độ ẩm thấp dễ gây cháy rừng, cùng với hệ thống giao thông hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng phát triển sinh kế bền vững và quản lý bảo tồn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tác động tiêu cực là do sự phụ thuộc lớn của cộng đồng dân cư vùng đệm vào tài nguyên rừng để đáp ứng nhu cầu sinh kế, trong khi các điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn, trình độ dân trí thấp và phong tục tập quán lạc hậu. So với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác như Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, các hoạt động sinh kế tại KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn cũng tương tự về hình thức và mức độ tác động, tuy nhiên đặc thù địa hình và dân tộc tạo ra những thách thức riêng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các hoạt động sinh kế tác động tiêu cực và tích cực, bảng thống kê nhân tố ảnh hưởng theo nhóm dân tộc và mức độ tác động, giúp minh họa rõ ràng hơn mối quan hệ giữa sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển sinh kế bền vững, áp dụng khoa học kỹ thuật và tăng cường quản lý, phối hợp chính quyền địa phương để giảm thiểu tác động tiêu cực, đồng thời phát huy các tác động tích cực nhằm bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khống chế diện tích đất canh tác xâm lấn: Thiết lập quy hoạch rõ ràng về diện tích đất canh tác, hạn chế mở rộng nương rẫy vào khu vực rừng bảo tồn. Thực hiện trong vòng 3 năm, do Ban quản lý KBTTN phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện.

2. Phát triển mô hình sinh kế bền vững: Khuyến khích phát triển kinh tế trang trại tổng hợp, mô hình sản xuất lương thực thâm canh, áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại để nâng cao năng suất, giảm áp lực khai thác rừng. Thời gian triển khai 5 năm, do các tổ chức nông nghiệp và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

3. Tăng cường tuyên truyền và nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các chương trình giáo dục, tuyên truyền về bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển sinh kế bền vững, đặc biệt tập trung vào các dân tộc thiểu số. Thực hiện liên tục, do các tổ chức phi chính phủ và Ban quản lý KBTTN chủ trì.

4. Cải thiện hạ tầng và hỗ trợ kỹ thuật: Đầu tư phát triển hạ tầng giao thông, thủy lợi, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật nông – lâm nghiệp cho người dân vùng đệm nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Thời gian thực hiện 3-5 năm, do chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng phối hợp.

5. Tăng cường quản lý và chính sách hỗ trợ: Cắm mốc ranh giới khu bảo tồn rõ ràng, xây dựng chính sách thu hút vốn đầu tư, phát triển du lịch sinh thái nhằm tạo nguồn thu bền vững cho cộng đồng. Thực hiện trong 2 năm, do Ban quản lý KBTTN và các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý khu bảo tồn thiên nhiên: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng tại các khu bảo tồn có đặc điểm tương tự.

2. Chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng: Tham khảo để xây dựng chính sách phát triển sinh kế bền vững, quy hoạch sử dụng đất và phối hợp quản lý tài nguyên rừng hiệu quả.

3. Các tổ chức phi chính phủ và phát triển cộng đồng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao nhận thức và phát triển sinh kế cho cộng đồng dân cư vùng đệm.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lâm nghiệp, bảo tồn môi trường: Tài liệu tham khảo quan trọng về mối quan hệ giữa sinh kế và bảo tồn tài nguyên rừng, phương pháp nghiên cứu và phân tích thực tiễn tại khu vực vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Sinh kế của người dân vùng đệm ảnh hưởng như thế nào đến tài nguyên rừng?
   Sinh kế như canh tác nương rẫy, khai thác gỗ, săn bắn và chăn thả gia súc gây áp lực lớn lên diện tích rừng và đa dạng sinh học, dẫn đến suy giảm tài nguyên. Tuy nhiên, một số hoạt động như tuần tra bảo vệ rừng có thể hỗ trợ bảo tồn.

2. Những nhân tố nào quyết định mức độ tác động của sinh kế đến bảo tồn?
   Các nhân tố kinh tế (thu nhập, vốn), xã hội (dân tộc, trình độ dân trí), quản lý và thể chế (quy hoạch đất đai, chính sách), khoa học – công nghệ (kỹ thuật canh tác) đều ảnh hưởng đến mức độ tác động.

3. Giải pháp nào hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực từ sinh kế?
   Phát triển mô hình sinh kế bền vững, áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại, tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức, cải thiện hạ tầng và quản lý chặt chẽ là các giải pháp thiết thực.

4. Phạm vi nghiên cứu của luận văn bao gồm những khu vực nào?
   Nghiên cứu tập trung tại ba xã vùng đệm Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú thuộc huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, vùng đệm của KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn.

5. Làm thế nào để kết quả nghiên cứu được áp dụng vào thực tiễn?
   Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý và cộng đồng dân cư để xây dựng chính sách, quy hoạch và phát triển các mô hình sinh kế phù hợp, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo tồn tài nguyên rừng.

Kết luận

• Xác định rõ các hình thức tác động tích cực và tiêu cực của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng tại KBTTN Hoàng Liên – Văn Bàn.
• Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các hoạt động sinh kế truyền thống như canh tác nương rẫy, khai thác gỗ, săn bắn và chăn thả gia súc.
• Phân tích các nhân tố kinh tế, xã hội, quản lý và khoa học – công nghệ ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa sinh kế và bảo tồn.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm phát triển sinh kế bền vững, giảm thiểu tác động tiêu cực và nâng cao hiệu quả bảo tồn tài nguyên rừng.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm triển khai quy hoạch, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường phối hợp quản lý trong vòng 3-5 năm tới.

Luận văn là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, chính quyền địa phương, tổ chức phát triển cộng đồng và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển sinh kế bền vững. Để góp phần bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả, cần hành động đồng bộ và liên tục từ các bên liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khung nghiên cứu về ảnh hưởng của sinh kế đến bảo tồn tài nguyên rừng ở các KBTNN Chương 2: Ảnh hưởng của hoạt động sinh kế đến bảo tồn Tài nguyên rừng tại “ KBTTN Hoàng Liên - Văn Bàn, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai ” Chương 3: Định hướng và các giải pháp nhằm kết hợp sinh kế với bảo tồn tài nguyên rừng tại KBTTN Hoàng Liên - Văn Bàn 7 CHƢƠNG 1: KHUNG NGHIÊN CỨU VỀ ẢNH HƢỞNG CỦA SINH KẾ ĐẾN BẢO TỒN TÀI NGUYÊN RỪNG Ở CÁC KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN 1.1 Khu bảo tồn thiên nhiên và yêu cầu đặt ra vớiKhu bảo tồn thiên nhiên 1.1 Khu bảo tồn thiên nhiên 1.1 Khái niệm Theo định nghĩa của IUCN (Hội bảo vệ thiên nhiên và các nguồn tài nguyên quốc tế): “KBTTN là một khu vực trên đất liền hoặc trên biển được khoanh vùng để bảo vệ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hoá đi kèm, được quản lý bằng các công cụ pháp luật hoặc các hình thức quản lý có hiệu quả khác”[5]. Hiện nay, các KBTTN trên thế giới đang có chiều hướng tăng dần cả về diện “ tích và số lượng. Trên thế giới hiện nay có khoảng hơn 100.000 KBTTN chiếm khoảng 11,7% diện tích đất liền trên thế giới. Trong đó, VQG chiếm số lượng và diện tích lớn nhất, tiếp đến là các KBT loài và sinh cảnh [5].

Công ước ĐDSH (1992) xác định:“các KBTTN là công cụ hữu hiệu và có vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học tại chỗ. Tại điều 8 Bảo tồn tại chỗ của Công Ước có các mục (a), (b) và (c) qui đinh rõ các nước tham gia công ước ĐDSH có trách nhiệm thành lập hệ thống KBTTN, xây dựng các hướng dẫn lựa chọn, thành lập và quản lý các KBTTN, quản lý các tài nguyên sinh học bên trong các KBTTN để đảm bảo bảo tồn và sử dụng bền vững”[1]. Theo Luật đa dạng sinh học Việt Nam được ban hành tháng 11 năm 2008: “KBTTN là khu vực địa lý được xác lập ranh giới và phân khu chức năng để bảo tồn đa dạng sinh học". + Về phân hạng của các KBTTN Việt Nam được chia như sau: Theo Điều 16 mục 1 chương III của Luật đa dạng sinh học Việt Nam thì KBT gồm: “a) Vườn quốc gia ; b) Khu dự trữ thiên nhiên ; c) Khu bảo tồn loài - sinh 8 cảnh; d) Khu bảo vệ cảnh quan.

Trừ vườn quốc gia, các loại sau được chia ra cấp quốc gia và cấp tỉnh theo tiêu chí ghi trong Luật Đa dạng sinh học” [11]. Hiện nay, nước ta có hệ thống các KBT bao gồm165 khu. Các KBTTN được quản lý một cách có hệ thống và đáp ứng các mục tiêu quốc gia đề ra đó là: Bảo vệ “ đời sống hoang dã, sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên của hệ sinh thái tự nhiên, bảo vệ các đặc điểm tự nhiên và văn hóa, nghiên cứu khoa học , bảo vệ đa “ ” “ dạng loài và nguồn gen , duy trì các dịch vụ môi trường, du lịch sinh thái, giáo dục, ” “ ” gìn giữ các bản sắc văn hóa truyền thống.2Đặc điểm của KBTTN KBTTN được thiết lập vì mục đích chung của quốc gia là quản lý và bảo vệ “ “ các tài nguyên sinh học bên trong KBTTN, đảm bảo cho công tác bảo tồn và sử ” “ dụng tài nguyên một cách bền vững. Các KBTTN đóng vai trò chính trong công tác ” ” “bảo tồn đa dạng sinh học tại chỗ”.

Tuy nhiên, các KBTTN không thể đạt được “ mục tiêu đề ra nếu quản lý một cách độc lập. Quy hoạch hệ thống KBTTN chú “ “ ” trọng tới mối quan hệ giữa các KBTTN và đặt hệ thống KBTTN trong bối cảnh và mối quan hệ với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa của đất nước. Do đó, hệ thống KBTTN cần đảm bảo đầy đủ các đặc điểm chung, mang tính thống nhất để đảm bảo hiệu quả của mạng lưới KBTTN quốc gia. KBTTN đơn lẻ nằm trong hệ ” thống KBTTN quốc gia cần có các đặc điểm sau: a) Tính toàn diện, đại diện và cân bằng Các KBTTN cần được lựa chọn căn cứ vào giá trị về đa dạng sinh học của nó, “ ” “ mang tính chất đại diện cho khu vực của đất nước, có tính cân bằng và thể hiện toàn diện ở các mặt như: loài, nguồn gen, sinh cảnh (hệ sinh thái),cảnh quan và cả văn hoá.

Do đó, cần tiến hành điều tra xác định các kiểu sinhcảnh và đa dạng sinh học với mục đích rà soát, quy hoạch và hình thành các KBTTN đảm bảo tínhtoán diện, đại diện và cân bằng. ” b) Tính đầy đủ 9 KBTTN cần được xem xét và đảm bảo đầy đủ các yếu tố về vị trí, ranh giới và diện tích sau: + Khu vực cư trú của các loài động thực vật quý hiếm, quy mô cần thiết để các loài này có thể tồn tại. ” + Khả năng liên kết với các KBTTN khác cho phép sự di chuyển, hoạt động “ của động vật + Mối liên kết với hệ thống tự nhiên và ranh giới KBTTN “ + Khả năng tổ chức quản lý và phát hiện các tác động tiềm ẩn “ ” + Các mối đe dọa từ bên ngoài và nguy cơ thoái hóa, suy giảm đa dạng sinh học “ ” + Chi phí cho việc thành lập KBTTN “ c) Tính gắn kết “KBTTN cần phải có tính gắn kết với các KBTTN trong hệ thống của quốc gia. Cần phải tăng cường được cả số lượng diện tích và chất lượng đa dạng sinh học, tính toàn diện cho hệ thống các Khu bảo tồn của đất nước.

Tránh tình trạng riêng lẻ, độc lập, thành lập KBTTN nhưng không đóng góp được nhiều về giá trị đa dạng sinh học và còn gây lãng phí nguồn lực của nhà nước. ” d) Tính hiệu quả, hiệu suất và công bằng Việc thành lập và quản lý KBTTN cần đảm bảo sự cân đối giữa chi phí và lợi “ ” “ ” ích có được, và sự công bằng trong phân bổ chi phí” và lợi ích giữa các bên có liên “ “ quan, trong đó chú trọng đảm bảo lợi ích của cộng đồng dân cư địa phương và đồng ” “ ” bào dân tộc thiểu số. Hiệu suất thể hiện ở số lượng tối thiểu các KBTTN cần có để “ ” đảm bảo mục đích bảo tồn của toàn hệ thống quốc gia. “ “ ” “Thành lập và quản lý các KBTTN cần được coi là một loại hoạt động kinh tế - “ ” “” xã hội.

KBTTN được thành lập nhằm mục đích đem lại một số lợi ích cho xã hội và “ ” “ sự nghiệp bảo tồn thiên nhiên. Do vậy, hoạt động của các khu BTTN phải bảo đảm ” “ có hiệu quả, tương xứng với chi phí bỏ ra và được quản lý sao cho các tác động và lợi ” “ ích được phân bổ và chia sẻ công bằng với các cộng đồng và các bên có liên quan.2 Yêu cầu đặt ra với KBTTN 10 (1) Khu BTTN “là một khu vực trên đất liền hoặc trên biển được khoanh vùng để bảo vệ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hoá đi kèm” , ” do đó Khu BTTN phải là vùng đất tự nhiên có dự trữ tài nguyên thiên nhiên và có giá trị đa dạng sinh học cao. Trong đó, giá trị đa dạng sinh học cao là sự phong phú về nguồn gen, loài sinh vật và hệ sinh thái tự nhiên bên trong nó. “ Nguồn tài nguyên đa dạng sinh học trong tự nhiên tập trung ở 3 hệ sinh thái “ ” (HST) chính là: HST trên cạn (HST rừng), HST đất ngập nước và HST biển.

Ở “ ” nước ta, các hệ sinh thái “của rừng rất đa dạng, mỗi hệ sinh thái rừng” thực chất là một phức hệ rất phức tạp, được vận hành và chi phối bởi các quy luật nội vi và “ ” ngoại vi. Một số hệ sinh tháirừngnhư: rừng trên núi đá vôi, rừng rụng lá và nửa “ ” “ rụng lá, rừng thường xanh núi thấp, núi trung bình, núi cao , HST ruộng nương, ” HST đồng cỏ.đây là những HST có giá trị đa dạng sinh học cao và có ý nghĩa rất “ ” “ lớn đối với việc bảo tồn đa dạng sinh học của nước ta. Việt Nam là đất nước có diện ” “ tích rừng lớn so với diện tích đất nước, tuy nhiên độ che phủ lại có nhiều biến ” “ ” “ động. Theo thống kê của tác giả Paul Maurand (1943): “năm 1943 Việt Nam có ” ” diện tích rừng là 14,3 triệu hecta, đạt tỷ lệ che phủ lãnh thổ là 43%.

Từ năm 1943- 1975, diện tích rừng đã bị suy giảm còn 11,2 triệu hecta với tỷ lệ che phủ là 34% (Viện Điều tra quy hoạch rừng, năm 1976). Giai đoạn 1976 đến 1990 là thời kỳ tài nguyên rừng bị khai thác mạnh để phục vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước sau chiến tranh. Diện tích rừng trong giai đoạn này tiếp tục giảm xuống, diện tích rừng năm 1990 chỉ còn chưa đầy 9,2 triệu hecta với tỷ lệ che phủ chỉ đạt 27,8%”. Về HST biển:“Việt Nam có vùng lãnh hải gắn với bờ biển rộng khoảng 226.

Do vậy hệ sinh thái biển cũng rất phong phú, có 20 kiểu hệ sinh thái điển hình, có tính đa dạng và năng suất sinh học cao. Trong lãnh hải của nước ta đã phát hiện được khoảng 11.000 loài sinh vật cư trú. Thành phần quần xã trong hệ sinh thái giàu, có cấu trúc phức tạp, thành phần loài phong phú. Đây là môi trường sản xuất thuận lợi và rộng lớn có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống của hàng triệu cư dân sống ven biển của Việt Nam” [3].

“ 11 Đối với yêu cầu cần có sự phong phú về nguồn gen và loài sinh vật, yêu cầu này thể hiện qua số lượng loài sinh vật, số lượng gen có sẵn tại các KBTTN. Đồng thời, để tăng cường tính đa dạng sinh học thì khả năng thuần hóa các loài sinh vật mới, lai ghép để phát hiện ra nguồn gen mới cũng rất cần thiết. Theo đánh giá của Jucovski (1970):“Việt Nam là một trong 12trung tâm nguồn gốc giống cây trồng và cũng là trung tâm thuần hóa vật nuôi nổi tiếng thế giới.Các loài cá nuôi có nguồn gốc từ nước ngoài được nhập và thuần dưỡng ở Việt Nam khoảng 50 loài. Trong đó có 35 loài cá cảnh còn lại là các loài cá nuôi lấy thịt.

Các giống cây trồng ở Việt Nam rất đa dạng và phong phú. Hiện nay đã thống kê được 802 loàicây trồng phổ biến thuộc 79 họ” [8].